Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 8 નવેમ્બર 2026

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, વાસણા, અમદાવાદ · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
ટીબીનું જંતુ આંતરડાના અસ્તરમાંથી પસાર થાય છે, રક્ષક કોષો તેને ગળી જાય છે, અને શરીર તેની આસપાસ ગ્રેન્યુલોમા નામની નાની ગાંઠ બનાવી તેને કેદ કરે છે. આ ગાંઠો તૂટીને ચાંદા બને છે.
નાના આંતરડાનો નીચેનો ભાગ ઘણી વાર અસર પામે છે, કારણ કે ત્યાં રક્ષક પેશી ઘણી છે અને ખોરાક ધીમે ચાલે છે. ચાંદા રૂઝાય ત્યારે ડાઘ રહે છે, જે આંતરડું સાંકડું કરી શકે.
મોટા ભાગના લોકોને ગોળીઓથી જ સારવાર થાય છે. આંતરડું સાંકડાપણાથી બંધ થાય, કાણું પડે કે નિદાન સ્પષ્ટ ન થાય ત્યારે સર્જનની જરૂર પડે છે.
આ લેખ સમજાવે છે કે આંતરડાનો ટીબી આંતરડાની દીવાલમાં શું કરે છે. તપાસ, ગોળીઓ અને ઓપરેશન સુધીની આખી વાત માટે અમારું આંતરડાના ટીબીની સારવાર પાનું જુઓ.
જંતુ આંતરડાના અસ્તરને પાર કરે છે, રક્ષક કોષો તેને ગળી જાય છે, અને શરીર તેની આસપાસ કોષોની નાની દીવાલ બનાવે છે. નુકસાનની શરૂઆત અહીંથી થાય છે.
ટીબીના જંતુ પર જાડું, મીણ જેવું આવરણ હોય છે. આ આવરણ તેને પેટના એસિડમાં ટકવામાં મદદ કરે છે, એટલે ગળાયા પછી તે નાના આંતરડા સુધી પહોંચી શકે છે. ત્યાં અસ્તરની નીચે રક્ષક પેશીના ટુકડાઓ હોય છે. તેના પરના ખાસ કોષો પસાર થતી વસ્તુ પકડીને નીચેના રક્ષક કોષોને સોંપે છે.
રક્ષક કોષો જંતુને ગળી જાય છે, પણ તેને સહેલાઈથી મારી શકતા નથી. જંતુ અંદર જીવતું રહે છે. પછી શરીર તે જગ્યાની આસપાસ વધુ કોષો ભેગા કરી તેને બંધ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. ઘણા લોકોમાં જંતુ વર્ષો સુધી બંધ રહે છે અને કોઈ બીમારી થતી નથી. રક્ષણ નબળું પડે તો જંતુ બહાર નીકળે છે અને રોગ શરૂ થાય છે.
નાના આંતરડાના નીચેના ભાગમાં અને મોટા આંતરડાની શરૂઆતમાં રક્ષક પેશી ઘણી વધુ હોય છે અને ખોરાક ધીમે ચાલે છે. જંતુને સમય અને જગ્યા બંને મળે છે.
નાના આંતરડાનો છેલ્લો ભાગ, જેને ઇલિયમ કહે છે, રક્ષક પેશીના ટુકડાઓથી ભરેલો છે. મોટા આંતરડા સાથે જોડાતો વાલ્વ પ્રવાહ ધીમો કરે છે. આ ભાગમાં પ્રવાહી શોષાય છે, એટલે અંદરનો ભાગ ઘટ્ટ બને છે. અહીં પહોંચેલું જંતુ ઉપરના ભાગ કરતાં દીવાલના સંપર્કમાં વધુ સમય રહે છે.
એટલે જ આંતરડાના ટીબીમાં જમણી બાજુ નીચે પેટમાં દુખાવો ઘણી વાર થાય છે, અને આ ભાગને ઇલિયોસીકલ ભાગ કહે છે. એપેન્ડિક્સનો દુખાવો પણ ત્યાં જ થાય છે, એટલે શરૂઆતમાં બંને ભેળવાઈ જાય છે. જંતુ પેટ સુધી કેવી રીતે પહોંચે છે તે અમારા ભારતમાં આંતરડાનો ટીબી કોને થાય અને કેમ ચૂકી જવાય લેખમાં સમજાવ્યું છે.
ગ્રેન્યુલોમા એ રક્ષક કોષોની નાની ગાંઠ છે જે શરીર જંતુની આસપાસ બનાવે છે. ટીબીમાં તેનો મધ્ય ભાગ ઘણી વાર ચીઝ જેવો થઈને મરી જાય છે, અને એ જ અસ્તર તોડે છે.
માઇક્રોસ્કોપમાં ટીબીનું ગ્રેન્યુલોમા ખાસ દેખાય છે. ગોળ આછા કોષો અને થોડા મોટા કોષો મૃત, ચીઝ જેવા મધ્ય ભાગની આસપાસ ગોઠવાય છે. ડૉક્ટરો તેને કેસિએશન કહે છે. પેશીના નમૂનામાં તે દેખાય તો ટીબીની શક્યતા ઘણી વધી જાય છે.
ગ્રેન્યુલોમા ત્રણ કારણે મહત્ત્વનું છે. જંતુને રોકવાની એ શરીરની રીત છે, એટલે તે બતાવે છે કે શરીર લડી રહ્યું છે. મધ્ય ભાગ તૂટે ત્યારે એ જ દીવાલને નુકસાન કરે છે. અને પૅથોલૉજિસ્ટ બાયોપ્સીમાં એ જ શોધે છે, એટલે ક્રોહન રોગથી ટીબી અલગ પાડવામાં મદદ કરે છે, જ્યાં ગાંઠો સામાન્ય રીતે નાની અને વ્યવસ્થિત હોય છે. નમૂનો તેને ચૂકી શકે, અને સામાન્ય નમૂનો ટીબીને નકારતો નથી.
આંતરડાનો ટીબી ચાંદાવાળો, દીવાલ જાડી કરનારો, અથવા બંનેનું મિશ્રણ હોય છે. પ્રકાર નક્કી કરે છે કે દુખાવો અને ઢીલા ઝાડા વધુ છે કે ગઠ્ઠો અને અવરોધ.
| પ્રકાર | દીવાલમાં શું થાય છે | શું અનુભવાય |
|---|---|---|
| ચાંદાવાળો | ગાંઠો તૂટે ત્યાં ચાંદા બને છે, ઘણી વાર આંતરડાની આસપાસ કડાંની જેમ | આંટી, ઢીલા ઝાડા, વજન ઘટવું, હળવો તાવ |
| દીવાલ જાડી કરનારો | દીવાલ જાડી થઈને ડાઘવાળી બને છે, સીકમ પાસે કઠણ ગઠ્ઠો બની શકે | જમણી બાજુ નીચે ગઠ્ઠો, ધીમે ધીમે અવરોધ, ફૂલેલું પેટ |
| મિશ્ર | ચાંદા અને જાડાપણું સાથે થાય છે | દુખાવો, ગઠ્ઠો અને સાંકડાપણાનાં ચિહ્નો |
ચાંદાવાળો પ્રકાર નાના આંતરડામાં વધુ, અને દીવાલ જાડી કરનારો પ્રકાર સીકમ પાસે વધુ જોવા મળે છે. સ્કેન કે કૉલોનોસ્કોપીમાં કયો પ્રકાર છે તે દેખાય છે, અને તે ડૉક્ટરોને શું ધ્યાનમાં રાખવું તે બતાવે છે.
ટીબીનાં ચાંદા ઘણી વાર આંતરડાની આસપાસ કડાં જેવાં હોય છે. કડું રૂઝાય ત્યારે ડાઘ પટ્ટાની જેમ ખેંચાય છે અને માર્ગ સાંકડો બને છે.
રક્ષક પેશી અને તેની નાની લસિકા નળીઓ આંતરડાની લંબાઈ સાથે નહીં, પણ તેની આસપાસ ચાલે છે. ટીબીનાં ચાંદા તેમને અનુસરે છે, એટલે આંતરડાને આડાં કડાં જેવાં પડે છે. કડા જેવું ચાંદું તે જગ્યાએ દીવાલ ટૂંકી કર્યા વગર રૂઝાઈ શકતું નથી. ડાઘ બંને બાજુ ખેંચે છે અને કડક પટ્ટો બને છે.
ક્રોહન રોગમાં ચાંદા વધુ વાર આંતરડાની લંબાઈ સાથે ચાલે છે, એટલે ફરક પડે છે. ડૉક્ટરો આ સંકેતનો ઉપયોગ કરે છે, પણ એ એકમાત્ર સંકેત ક્યારેય નથી.
ગોળીઓ જંતુ રોકે છે અને ચાંદા રૂઝાય છે. તેમ છતાં જે કડું પહેલેથી ડાઘવાળું થઈ ગયું હોય તે સાંકડું રહી શકે, અને ત્યારે સર્જનની જરૂર પડે છે. આ તબક્કો અમારા ટીબીથી આંતરડું બંધ થાય તો આગળ શું થાય લેખમાં છે.
આંતરડાની દીવાલ ઉપરાંત ટીબી ગ્રંથિઓ, પેટના અસ્તર અને ક્યારેક લિવરને અસર કરી શકે. આ જગ્યાઓ ઘણી વાર સાથે હોય છે.
| જગ્યા | ત્યાં શું થાય છે | શા માટે મહત્ત્વનું |
|---|---|---|
| નાના આંતરડાનો નીચેનો ભાગ અને સીકમ | ચાંદા, જાડાપણું, ડાઘ | દુખાવો, ગઠ્ઠો, સાંકડાપણું |
| આંતરડા પાસેની ગ્રંથિઓ | મધ્ય ભાગ મરેલી ફૂલેલી ગ્રંથિઓ | આંતરડા પર દબાણ કે ફોલ્લો બની શકે |
| પેટનું અસ્તર (પેરિટોનિયમ) | પ્રવાહી, જાડાપણું, ચોંટેલા આંટા | ફૂલેલું પેટ અને ગૂંચવાયેલું આંતરડું |
| લિવર અને બરોળ | અંગમાં નાની ગાંઠો | ઘણી વાર ચિહ્ન વગર, સ્કેનમાં દેખાય |
આ જગ્યાઓ સાથે હોઈ શકે છે, એટલે ફક્ત આંતરડાની તપાસ કરતાં આખા પેટનું સ્કેન વધુ ઉપયોગી છે.
ચાંદાથી આંટી, ઢીલા ઝાડા અને લોહી જાય છે. ડાઘથી અવરોધ થાય છે. સ્કેનમાં જાડી, ડાઘવાળી દીવાલ અને ફૂલેલી ગ્રંથિઓ દેખાય છે.
દીવાલમાં થતા દરેક ફેરફાર સાથે એક ફરિયાદ જોડાયેલી છે. ચાંદા અસ્તરને ખીજવે છે, એટલે ખોરાક ઝડપથી પસાર થાય છે અને ઝાડા ઢીલા થાય છે. ડાઘથી આંતરડું સાંકડું થાય છે, એટલે જમ્યા પછી આંટી આવે છે અને પેટ ફૂલે છે. ફૂલેલી ગ્રંથિઓ અને જાડું અસ્તર ગઠ્ઠો અને તાવ સમજાવે છે. ઓછું શોષણ અને ઓછી ભૂખ વજન ઘટવા પાછળ છે.
સ્કેન કે કૉલોનોસ્કોપીમાં ડૉક્ટરો વાલ્વ પાસે જાડી દીવાલ, ખુલ્લો રહેતો વાલ્વ, આડાં ચાંદા, સાંકડા ભાગ અને કાળા મધ્ય ભાગવાળી ગ્રંથિઓ જુએ છે. એક જ ચિહ્ન નિદાન પાકું કરતું નથી. તેમને વાત અને રિપોર્ટ સાથે મળીને વાંચવામાં આવે છે. ચિહ્નો વિશે અમારો આંતરડાના ટીબીનાં લક્ષણો અને ચેતવણીનાં ચિહ્નો લેખ, અને ક્રોહન રોગ સાથે સરખામણી માટે આંતરડાનો ટીબી કે ક્રોહન રોગ, ડૉક્ટરો ફરક કેવી રીતે પાડે લેખ જુઓ.
પેટમાં દુખાવો, હળવો તાવ કે વજન ઘટવું બે-ત્રણ અઠવાડિયાંથી વધુ ચાલે તો ડૉક્ટરને મળો. વારંવાર ઊલટી, કઠણ ફૂલેલું પેટ, કે ઝાડો-વાયુ બંધ થાય તો તે જ દિવસે દવાખાને જાઓ.
જૂના બધા સ્કેન, રિપોર્ટ અને લીધેલી ગોળીઓની યાદી સાથે લાવો. Dr Harsh Shah તમારા ફિઝિશિયન અને ટીબીના ડૉક્ટર સાથે કામ કરે છે, જે ગોળીઓ સંભાળે છે, અને આંતરડાને સર્જનની જરૂર પડે ત્યારે તે હાજર છે.
જંતુ ગળાય છે અને પેટના એસિડમાં ટકી જાય છે. નાના આંતરડામાં તે રક્ષક પેશીના ટુકડા પરથી અસ્તર પાર કરે છે અને રક્ષક કોષો તેને પકડી લે છે.
ત્યાં રક્ષક પેશી ઘણી વધુ હોય છે અને ખોરાક ધીમે ચાલે છે. જંતુને સમય અને જગ્યા મળે છે. એટલે દુખાવો ઘણી વાર જમણી બાજુ નીચે પેટમાં લાગે છે.
ગ્રેન્યુલોમા એ જંતુની આસપાસ બનેલી રક્ષક કોષોની નાની ગાંઠ છે. ટીબીમાં તેનો મધ્ય ભાગ ઘણી વાર ચીઝ જેવો થઈને મરી જાય છે, જેનાથી અસ્તર તૂટે છે અને ચાંદું બને છે.
ટીબીનાં ચાંદા આંતરડાની આસપાસ કડાં જેવાં હોય છે. કડું રૂઝાય ત્યારે ડાઘ પટ્ટાની જેમ ખેંચાય છે અને માર્ગ સાંકડો બને છે.
ના. તે ચાંદાવાળો, દીવાલ જાડી અને ગઠ્ઠો કરનારો, અથવા બંનેનું મિશ્રણ હોઈ શકે. સ્કેન કે કૉલોનોસ્કોપીમાં પ્રકાર દેખાય છે.
હા. તે ગ્રંથિઓ, પેટના અસ્તર અને ક્યારેક લિવરને અસર કરી શકે, ઘણી વાર આંતરડા સાથે જ.
મોટા ભાગના લોકોમાં હા. ગોળીઓ જંતુ રોકે છે અને ચાંદા રૂઝાય છે. જે કડું પહેલેથી ડાઘવાળું થઈ ગયું હોય તે સાંકડું રહી શકે, અને ત્યારે ઓપરેશનનો વિચાર થાય છે.
આંતરડું બંધ થાય, કાણું પડે, રક્તસ્રાવ ન અટકે, ગઠ્ઠો સમજાય નહીં, કે તપાસ પછી પણ નિદાન સ્પષ્ટ ન થાય ત્યારે.
મુસાફરી પહેલાં કોઈ પ્રશ્ન હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો. આગળની માહિતી નીચેનાં પાનાંમાં છે.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
તમને કહેવાયું છે કે આંતરડાનો ટીબી હોઈ શકે, અને પેટની અંદર તે શું કરે છે તે જાણવું છે? રોગ સમજાય તો તપાસ અને સારવાર સમજવી સહેલી બને છે. Dr Harsh Shah સર્જન છે અને ટીબી પાછળ છોડી જાય તેવી આંતરડાની તકલીફોની સારવાર કરે છે. તે તમારા ફિઝિશિયન અને ટીબીના ડૉક્ટર સાથે મળીને કામ કરે છે. સ્કેન અને રિપોર્ટ કન્સલ્ટેશનમાં સાથે લાવો. ફોન કરો, કે WhatsApp પર સંદેશ મોકલો. અપોઇન્ટમેન્ટ માટે કૉલ કરો WhatsApp પર બુક કરો Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.