Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 8 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, વાસણા, અમદાવાદ · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
દુનિયાના ટીબીનો મોટો હિસ્સો ભારતમાં છે, અને ફેફસાં સિવાય ટીબી જ્યાં વારંવાર થાય છે તેમાં પેટ મુખ્ય જગ્યા છે.
આંતરડાનો ટીબી ઘણી વાર નાના અને મોટા આંતરડાના મિલન સ્થાને થાય છે. તે ક્રોહન રોગ કે ગાંઠ જેવો દેખાય છે, એટલે મોડો પકડાય છે.
સ્ટેરોઇડ કે બાયોલૉજિક ઇન્જેક્શન શરૂ કરતાં પહેલાં સાચી તપાસ કરાવો. ખોટું અનુમાન આંતરડાના ટીબીને વધુ બગાડી શકે છે.
આ લેખ ભારતમાં આંતરડાનો ટીબી કેમ મહત્ત્વનો છે તે સમજાવે છે. તપાસ, ગોળીઓ અને ઓપરેશન સુધીની આખી વાત માટે અમારું આંતરડાના ટીબીની સારવાર પાનું જુઓ.
એટલો સામાન્ય કે ભારતમાં કોઈ યુવાનને અઠવાડિયાં સુધી પેટમાં દુખાવો, તાવ અને વજન ઘટે તો દરેક ડૉક્ટર સૌ પ્રથમ તેનો વિચાર કરે છે.
ભારતમાં ટીબીનો બોજો દુનિયાના ખૂબ મોટા બોજામાંનો એક છે. મોટા ભાગના લોકો ટીબીને ફેફસાંનો રોગ માને છે, પણ જંતુ ઘણા અંગોમાં બેસી શકે છે. ફેફસાં સિવાય પેટ ઘણી વાર અસર પામતી જગ્યા છે. તેમાં આંતરડું, પેટનું અસ્તર, ગ્રંથિઓ અને લિવર આવે છે.
આંતરડાના ટીબીની સંપૂર્ણ ગણતરી ડૉક્ટરો પાસે નથી. ઘણા કિસ્સાઓમાં નમૂનાથી નિદાન પાકું થતું નથી, અને કેટલાકની સારવાર સ્પષ્ટ પેશી રિપોર્ટ વગર થાય છે. એટલે ચોક્કસ આંકડા અનિશ્ચિત છે. સ્પષ્ટ વાત એ છે કે દેશભરની હૉસ્પિટલોમાં તે વારંવાર જોવા મળે છે, અને મોટા ભાગે યુવાન તથા મધ્યમ વયના લોકોને અસર કરે છે.
તે શહેર અને ગામ બંનેનો રોગ છે. કોઈ એક સરનામાં કરતાં તે ગીચ વસ્તી, ખરાબ પોષણ અને લાંબી બીમારીને અનુસરે છે.
પસંદગીની જગ્યા નાના આંતરડાનો નીચેનો છેડો અને મોટા આંતરડાની શરૂઆત છે, જેને ઇલિયોસીકલ ભાગ કહે છે. બાકીનું આંતરડું ઓછી વાર અસર પામે છે.
આ ભાગમાં લસિકા પેશી ઘણી હોય છે, ખોરાક ત્યાં ધીમે ચાલે છે અને દીવાલ ઘણું શોષે છે. જંતુને રહેવાનો સમય અને જગ્યા મળે છે. એટલે આંતરડાના ટીબીમાં જમણી બાજુ નીચે પેટમાં દુખાવો ઘણી વાર થાય છે, અને એપેન્ડિક્સનો દુખાવો પણ ત્યાં જ થાય છે.
| જગ્યા | શું થાય છે | શું અનુભવાય |
|---|---|---|
| નાના આંતરડાનો નીચેનો ભાગ અને સીકમ | ચાંદા, કે દીવાલમાં જાડો, કઠણ ગઠ્ઠો | જમણી બાજુ નીચે દુખાવો, ગઠ્ઠો, જમ્યા પછી આંટી |
| નાના આંતરડાના બીજા ભાગો | ચાંદા જે સાંકડા ડાઘથી રૂઝાય | આંટી, ફૂલેલું પેટ, આવતી અને જતી ઊલટી |
| પેટનું અસ્તર (પેરિટોનિયમ) | પેટમાં પ્રવાહી કે અસ્તર જાડું થવું | ફૂલેલું પેટ, તાવ, વજન ઘટવું |
| પેટની ગ્રંથિઓ | મોટી થયેલી, ક્યારેક નરમ ગ્રંથિઓ | અસ્પષ્ટ દુખાવો, ગઠ્ઠો, તાવ |
આમાંથી ઘણી જગ્યાઓ એક જ વ્યક્તિમાં સાથે પણ હોઈ શકે, અને એટલે જ ચિત્ર ખોટું વંચાવાનું સહેલું છે.
જંતુ આંતરડા સુધી ચાર રીતે પહોંચે છે: ઉધરસના કફ સાથે ગળાઈને, લોહી દ્વારા, નજીકની ગ્રંથિઓમાંથી ફેલાઈને, કે દૂષિત દૂધ દ્વારા.
આંતરડાનો ટીબી ધરાવતા ઘણા લોકોમાં ફેફસાંનો રોગ ચાલુ હોતો નથી, અને છાતીનો એક્સ-રે સામાન્ય દેખાય છે. એટલે સામાન્ય છાતીનો એક્સ-રે આંતરડાના ટીબીને નકારતો નથી. આ વાત ઘણાં કુટુંબોને નવાઈ આપે છે, અને નિદાનમાં મોડું થવાનું એક કારણ એ પણ છે.
કોઈને પણ થઈ શકે, પણ ટીબીના દર્દીના નજીકના સંપર્ક, ખરાબ પોષણ, ડાયાબિટીસ, HIV, લાંબા સમયના સ્ટેરોઇડ, કિડની નિષ્ફળતા કે વધુ દારૂમાં જોખમ વધે છે.
| કારણ | શા માટે મહત્ત્વનું |
|---|---|
| ટીબીના દર્દી સાથે રહેવું | લાંબા સમય સુધી જંતુનો વધુ સંપર્ક |
| ખરાબ પોષણ કે ઓછું વજન | શરીર ચેપને રોકી શકતું નથી |
| ડાયાબિટીસ | છુપાયેલો ચેપ ચાલુ રોગ બને તેની શક્યતા વધે |
| HIV ચેપ | ટીબી સામે રક્ષણ નબળું પડે |
| સ્ટેરોઇડ, કૅન્સરની દવાઓ, બાયોલૉજિક ઇન્જેક્શન | રોગપ્રતિકારશક્તિ ઘટાડે અને સૂતેલો ચેપ જગાડી શકે |
| કિડની નિષ્ફળતા, લિવર સિરોસિસ, વધુ દારૂ | રક્ષણ નબળું અને રૂઝ ધીમી |
| પહેલાં ફેફસાંનો કે બીજા અંગનો ટીબી | જંતુ શરીરમાં પહેલેથી હોઈ શકે |
આમાંનું કોઈ કારણ હોય તેનો અર્થ આંતરડાનો ટીબી થશે એવો નથી. અર્થ એટલો કે પેટની લાંબી બીમારીમાં ટીબીની તપાસ વહેલી કરાવવી જોઈએ.
તેનાં ચિહ્નો અસ્પષ્ટ છે, છાતીનો એક્સ-રે ઘણી વાર સામાન્ય હોય છે, અને આંતરડાનો નમૂનો જંતુ ચૂકી શકે છે. તે ક્રોહન રોગ કે ગાંઠ જેવો પણ દેખાય છે.
આંતરડાનો ટીબી સામાન્ય ફરિયાદો પાછળ છુપાય છે. દુખાવો આવે અને જાય, તાવ હળવો હોય અને વજન ધીમે ઘટે. સ્કેન થાય તે પહેલાં વ્યક્તિની એસિડિટી, કૃમિ કે નબળા પેટની સારવાર મહિનાઓ ચાલી શકે.
તપાસ થયા પછી પણ એક જ તપાસ ભાગ્યે જ નિર્ણય આપે છે. આંતરડાના નમૂનામાંથી જંતુ ઉગાડવો અઘરો છે, અને નેગેટિવ રિપોર્ટ ટીબીને નકારતો નથી. એટલે ડૉક્ટરો વાર્તા, સ્કેન, કૉલોનોસ્કોપી, પેશી રિપોર્ટ અને લોહીની તપાસ જોડીને જુએ છે, અને ક્યારેક ગોળીઓ પર દર્દીનો પ્રતિભાવ જોઈને નિર્ણય કરે છે.
| રોગ | શું સરખું દેખાય | ફરક પાડવામાં શું મદદ કરે |
|---|---|---|
| ક્રોહન રોગ | ચાંદા, સાંકડાપણું, વજન ઘટવું, જમણી બાજુ નીચે દુખાવો | કૉલોનોસ્કોપીની ભાત, પેશી રિપોર્ટ, સ્કેન, લોહી અને જંતુની તપાસ |
| આંતરડા કે સીકમનું કૅન્સર | કઠણ ગઠ્ઠો, વજન ઘટવું, લોહી ઓછું | ગઠ્ઠામાંથી પેશીનો રિપોર્ટ |
| એપેન્ડિક્સનો ગઠ્ઠો કે પરુ | જમણી બાજુ નીચે દુખાવો અને ગઠ્ઠો | સ્કેન અને બીમારીનો ક્રમ |
| બીજા ચેપ | તાવ, ઝાડા, પેટમાં દુખાવો | શૌચ અને લોહીની તપાસ |
આ ફરક પગલે પગલે આંતરડાનો ટીબી અને ક્રોહન રોગ, ડૉક્ટરો કેવી રીતે ઓળખે લેખમાં સમજાવ્યો છે.
સ્ટેરોઇડ અને બાયોલૉજિક ઇન્જેક્શન રોગપ્રતિકારશક્તિ ઘટાડે છે. ખરેખર આંતરડાના ટીબી માટે આપવામાં આવે તો ટીબી ફેલાઈ શકે. એટલે પહેલાં ટીબીની તપાસ થાય છે.
ભારતમાં ક્રોહન રોગ હવે વધુ જોવા મળે છે, અને તેની સારવારમાં શરીરનું રક્ષણ દબાવતી દવાઓ આવે છે. જો રોગ ખરેખર ટીબી હોય, તો આ દવાઓ જંતુને ફેલાવા દે છે, અને હળવો બીમાર લાગતો માણસ અઠવાડિયાંમાં ગંભીર બીમાર થઈ શકે.
આવી દવાઓ શરૂ કરતાં પહેલાં સાવચેત ડૉક્ટર ટીબી શોધે છે. સામાન્ય રીતે છાતીનો એક્સ-રે, લોહીની તપાસ અને ટીબીની સ્ક્રીનિંગ તપાસ કરાય છે, અને ઘણી વાર નમૂના સાથે કૉલોનોસ્કોપી. શંકા રહે તો નજીકની દેખરેખ સાથે ટીબીની ગોળીઓની અજમાયશ પહેલાં થાય. કૃપા કરીને તમારા ડૉક્ટરને પૂછો કે ટીબી નકારાયો છે કે નહીં.
સારું પોષણ, ફેફસાંના ટીબીની વહેલી સારવાર, ઉકાળેલું દૂધ અને દરેક ટીબી કોર્સ પૂરો કરવાથી શક્યતા ઘટે છે. સ્ટેરોઇડ કે બાયોલૉજિક પહેલાંની તપાસ તેને વધુ ઘટાડે છે.
પુખ્ત વયે આંતરડાના ટીબીથી ભરોસાપૂર્વક બચાવતી કોઈ રસી નથી. વહેલી સંભાળ મજબૂત રક્ષણ છે, અને રોગપ્રતિકારશક્તિ ઘટાડતી દવાઓ પહેલાં ટીબીની તપાસ વધુ સલામત પગલું છે.
પેટમાં દુખાવો, હળવો તાવ કે વજન ઘટવું બે-ત્રણ અઠવાડિયાંથી વધુ ચાલે તો ડૉક્ટરને મળો. ઊલટી, સખત ફૂલેલું પેટ, કે શૌચ-વાયુ ન નીકળે તો તે જ દિવસે દવાખાને જાઓ.
જૂના બધા સ્કેન, રિપોર્ટ અને લીધેલી ગોળીઓની યાદી સાથે લાવો. Dr Harsh Shah તમારા ફિઝિશિયન અને ટીબીના ડૉક્ટર સાથે કામ કરે છે, જે ગોળીઓ સંભાળે છે, અને આંતરડાને સર્જનની જરૂર પડે ત્યારે તે હાજર છે. ચિહ્નો વિગતે જાણવા અમારો આંતરડાના ટીબીનાં લક્ષણો અને ચેતવણીનાં ચિહ્નો લેખ જુઓ.
હા. ભારતમાં ટીબીનો બોજો દુનિયાના મોટા બોજામાંનો એક છે, અને ફેફસાં સિવાય પેટ વારંવાર અસર પામે છે. ઘણા કિસ્સા નમૂનાથી પાકા થતા નથી, એટલે ચોક્કસ આંકડા અનિશ્ચિત છે.
ઘણી વાર નાના આંતરડાનો નીચેનો છેડો અને મોટા આંતરડાની શરૂઆત, જેને ઇલિયોસીકલ ભાગ કહે છે. એટલે દુખાવો ઘણી વાર જમણી બાજુ નીચે પેટમાં લાગે છે.
હા. આંતરડાનો ટીબી ધરાવતા ઘણા લોકોમાં ફેફસાંનો રોગ ચાલુ હોતો નથી. સામાન્ય છાતીનો એક્સ-રે આંતરડાના ટીબીને નકારતો નથી.
બંનેમાં ચાંદા, સાંકડાપણું, વજન ઘટવું અને જમણી બાજુ નીચે દુખાવો થાય છે. કૉલોનોસ્કોપી, પેશી રિપોર્ટ, સ્કેન અને જંતુની તપાસ સાથે જોઈને ફરક પાડવામાં આવે છે.
આ દવાઓ રોગપ્રતિકારશક્તિ ઘટાડે છે. રોગ ખરેખર ટીબી હોય તો તે ફેલાઈ શકે, એટલે પહેલાં ટીબી શોધવો જરૂરી છે.
ચેપવાળી ગાયનું કાચું દૂધ સંબંધિત જંતુ લઈ જઈ શકે. ઉકાળેલું કે પાશ્ચરાઇઝ્ડ દૂધ સલામત છે.
સારું પોષણ, ફેફસાંના ટીબીની વહેલી સારવાર, ઉકાળેલું દૂધ, નજીકના સંપર્કોની તપાસ અને દરેક ટીબી કોર્સ પૂરો કરવાથી શક્યતા ઘટે છે.
પેટનો દુખાવો, હળવો તાવ કે વજન ઘટવું બે-ત્રણ અઠવાડિયાંથી વધુ ચાલે તો મળો. ઊલટી, સખત ફૂલેલું પેટ, કે શૌચ-વાયુ ન નીકળે તો તે જ દિવસે દવાખાને જાઓ.
મુસાફરી પહેલાં કોઈ પ્રશ્ન હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો. આગળની માહિતી નીચેનાં પાનાંમાં છે.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
અઠવાડિયાંથી પેટમાં આંટી, હળવો તાવ અને વજન ઘટી રહ્યું છે, અને હજી સ્પષ્ટ જવાબ નથી? ભારતમાં આવી તકલીફ આંતરડાના ટીબીની નિશાની હોઈ શકે, અને એ જ ચિહ્નો ક્રોહન રોગ કે ગાંઠમાં પણ દેખાય છે. Dr Harsh Shah સર્જન છે અને આ તકલીફ વારંવાર જુએ છે. તે તમારા સ્કેન અને રિપોર્ટ તપાસીને સારવાર શરૂ થતાં પહેલાં સાચા નિદાન સુધી પહોંચવામાં મદદ કરે છે. રિપોર્ટ કન્સલ્ટેશનમાં સાથે લાવો. ફોન કરો, કે WhatsApp પર સંદેશ મોકલો. અપોઇન્ટમેન્ટ માટે કૉલ કરો WhatsApp પર બુક કરો Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.
