Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 8 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, વાસણા, અમદાવાદ · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
આંતરડાના ટીબીને એકલો કોઈ ટેસ્ટ સાબિત કરતો નથી. નિદાન કૉલોનોસ્કોપી, બાયોપ્સી, જંતુની તપાસ, સ્કેન અને ક્યારેક સારવારના પ્રતિભાવથી બને છે.
આંતરડાનો ટીબી અને ક્રોહ્ન રોગ સરખા દેખાય છે પણ સારવાર ઊલટી છે. સ્ટીરોઇડ છુપાયેલા ટીબીને ફેલાવી શકે, અને ટીબીની ગોળીઓ ક્રોહ્નની સારવાર મોડી કરે.
નેગેટિવ ટેસ્ટ ટીબીને ક્યારેય નકારતો નથી. ચિત્ર અસ્પષ્ટ રહે ત્યારે ટીબીની ગોળીઓનો ટૂંકો ટ્રાયલ અપાય છે, અને તેને ફરી કૉલોનોસ્કોપીથી ચકાસાય છે.
આ લેખ નિદાન કેવી રીતે થાય તે વિશે છે. આંતરડાના ટીબીની તપાસથી ગોળીઓ અને ઓપરેશન સુધીની આખી વાત માટે અમારું આંતરડાના ટીબીની સારવાર પાનું જુઓ.
ડૉક્ટર એક ટેસ્ટ નહીં, ટેસ્ટનો સમૂહ વાપરે છે. લોહીની તપાસ, છાતીનો એક્સ-રે, સ્કેન, બાયોપ્સી સાથેની કૉલોનોસ્કોપી અને જંતુની તપાસ દરેક એક ટુકડો ઉમેરે છે.
હેતુ એ છે કે આંતરડું જોવું, તેમાંથી પેશીનો નમૂનો લેવો અને તે નમૂનામાં જંતુ શોધવું. દરેક પગલું જુદા સવાલનો જવાબ આપે છે.
| તપાસ | તેનાથી શું જાણવા મળે | મર્યાદા |
|---|---|---|
| લોહીની તપાસ, HIV અને સુગર સહિત | ઓછું લોહી, ઓછું પ્રોટીન, અને ટીબીની શક્યતા વધારતી સ્થિતિઓ | આંતરડા માટે ખાસ નથી |
| છાતીનો એક્સ-રે | સાથે ફેફસાંનો ટીબી, જે નિદાનને ટેકો આપે છે | સામાન્ય એક્સ-રે હોય તો પણ આંતરડાનો ટીબી નકારાતો નથી |
| આંતરડાનું CT કે MR સ્કેન | જાડી થયેલી આંતરડાની દીવાલ, સૂજેલી ગાંઠો, પેટમાં પ્રવાહી, તકલીફો | ક્રોહ્ન કે ગાંઠ જેવું દેખાઈ શકે |
| બાયોપ્સી સાથે કૉલોનોસ્કોપી | ચાંદાં પોતે, અને લૅબ માટે પેશી | પાતળો ટુકડો ઊંડો રોગ ચૂકી શકે |
| પેશી કે પ્રવાહી પર જંતુની તપાસ | પૉઝિટિવ આવે તો ટીબીનો પુરાવો | સાચા ટીબીમાં પણ ઘણી વાર નેગેટિવ આવે |
| પેટનું પ્રવાહી, જો હોય તો | પ્રવાહીની ખાસ પેટર્ન ટીબી તરફ ઈશારો કરે | પ્રવાહી કાઢવું પડે અને લૅબ રિપોર્ટ જોઈએ |
કૃપા કરીને અગાઉના બધા સ્કેન અને રિપોર્ટ સાથે લાવો. સારી તપાસમાં જે ટેસ્ટ પહેલેથી સારી રીતે થઈ ગયા હોય તે ફરી કરવા પડતા નથી.
આંતરડાની દીવાલમાં જંતુ ઓછાં હોય છે, અને બાયોપ્સી ફક્ત અંદરનું પડ લે છે. એટલે ટીબી હોય તો પણ ટેસ્ટ નેગેટિવ આવવો સામાન્ય છે.
ફેફસાંમાં દર્દી ખાંસીમાં હજારો જંતુ બહાર કાઢે છે. આંતરડામાં ઘણાં ઓછાં જંતુ દીવાલના ઊંડા, છૂટાછવાયા પડમાં બેઠાં હોય છે. સપાટી પરથી લીધેલો ચીપિયાનો ટુકડો તેમને ચૂકી શકે. એટલે ડૉક્ટર કહે છે કે ટેસ્ટ પૉઝિટિવ હોય ત્યારે મજબૂત છે, પણ નેગેટિવ હોય ત્યારે નબળો.
જંતુની તપાસમાં સ્મિયર, GeneXpert નામનો ઝડપી ટેસ્ટ, કલ્ચર અને ક્યારેક જનીન ટેસ્ટ આવે છે. GeneXpert એ પણ બતાવે છે કે જંતુ ટીબીની મુખ્ય ગોળી રિફામ્પિસિનને ગાંઠતું નથી કે નહીં. પૉઝિટિવ પરિણામ નિર્ણાયક છે. કલ્ચર ધીમું છે, અઠવાડિયાં લે છે, પણ દવા સામેની સંવેદનશીલતાનું પૂરું ચિત્ર આપે છે. ટીબીના જૂના સંપર્ક માટેના લોહીના ટેસ્ટ ભારતમાં ઓછા કામના છે, કારણ કે ઘણા સ્વસ્થ લોકો પણ પૉઝિટિવ આવે છે.
ડૉક્ટર ચાંદાંનો આકાર અને નાના આંતરડાના છેડાનો વાલ્વ જુએ છે. આ ટીબી કે ક્રોહ્નનો પહેલો ઈશારો આપે છે.
ટીબીમાં ચાંદાં ઘણી વાર આંતરડાને આડા, વીંટી જેવા પડે છે. નાના અને મોટા આંતરડા વચ્ચેનો વાલ્વ ઘણી વાર પહોળો ખુલ્લો અને સ્થિર દેખાય છે. ક્રોહ્નમાં ચાંદાં મોટા ભાગે આંતરડાની લંબાઈ સાથે પડે છે, અને અંદરનું પડ પથ્થરની ફરસ જેવું દેખાઈ શકે. ક્રોહ્નમાં રોગ છૂટોછવાયો પણ હોય છે, બીમાર ભાગો વચ્ચે સ્વસ્થ ભાગ રહે છે.
કોઈ એક નિશાની નિર્ણય કરતી નથી. બધાનો સરવાળો ગણાય છે. આગળનું ટેબલ મુખ્ય ઈશારા સામસામે મૂકે છે.
ડૉક્ટર ઇતિહાસ, સ્કોપ, સ્કેન અને સ્લાઇડના ઈશારા તોલે છે. જેટલા વધુ ઈશારા એક તરફ, એટલો જવાબ વધુ પાકો.
| ક્યાં જોવાય છે | ટીબી તરફ ઝૂકે છે | ક્રોહ્ન તરફ ઝૂકે છે |
|---|---|---|
| ચાંદાંનો આકાર | આંતરડાને આડા, વીંટી જેવા | આંતરડાની લંબાઈ સાથે, અથવા નાનાં ચાંદાં |
| આંતરડાના જોડાણનો વાલ્વ | પહોળો ખુલ્લો અને સ્થિર | સાંકડો અને કડક |
| રોગનો ફેલાવો | જોડાણ પાસેના થોડા ભાગો | સ્વસ્થ ભાગો વચ્ચે છૂટાછવાયા ટુકડા |
| આંતરડાનું અંદરનું પડ | દાણાદાર, પૉલિપ જેવી ગાંઠો સાથે | પથ્થરની ફરસ જેવું |
| ગુદાની આસપાસ | ઓછું જોવા મળે | ફિશર અને ભગંદર સામાન્ય છે |
| CT સ્કેન | ટૂંકો જાડો ભાગ, મરેલી લાગતી ગાંઠો, પ્રવાહી | લાંબો જાડો ભાગ, ચરબીમાં કાંસકા જેવી પેટર્ન |
| માઇક્રોસ્કોપ નીચે | મોટી જોડાયેલી ગ્રેન્યુલોમા, ચીઝ જેવા કેન્દ્ર સાથે | નાની છૂટીછવાયી ગ્રેન્યુલોમા, ચીઝ જેવા કેન્દ્ર વગર |
| તાવ અને રાતનો પરસેવો | વધુ શક્ય | ઓછા શક્ય |
કેટલાક ડૉક્ટર આ ઈશારાને સ્કોરમાં ફેરવે છે. ભારતમાં ટીબી સામાન્ય છે. એટલે સલામત આદત એ છે કે ક્રોહ્નની કોઈ મજબૂત દવા આપતાં પહેલાં ટીબી નકારવો.
તપાસ અસ્પષ્ટ રહે તો ક્યારેક ટીબીની ગોળીઓનો નક્કી સમયનો ટ્રાયલ અપાય છે. બે-ત્રણ મહિને ફરી કૉલોનોસ્કોપી કરીને તેનું પરિણામ જોવાય છે.
સારું લાગવું એ પુરાવો નથી. બંને રોગમાં થોડો સમય લક્ષણો ઘટી શકે છે. મહત્ત્વનું એ છે કે ડૉક્ટર ફરી જુએ ત્યારે ચાંદાં રૂઝાયાં છે કે નહીં.
જિદ્દી કેસમાં, કે પેટમાં પ્રવાહી હોય ત્યારે, દૂરબીનથી પેટનું પડ જોઈને નાની બાયોપ્સી લેવી એ પેશી મેળવવાનો સીધો રસ્તો છે. તે અસ્પષ્ટ રહેતા કેસ માટે રખાય છે. ટીબી સ્વીકારાય પછી અમારો લેખ આંતરડાના ટીબીની દવાઓ કેટલો સમય ચાલે કોર્સ સમજાવે છે.
બંને સારવાર એકબીજાની સામે કામ કરે છે. કોઈ પણ દિશામાં ખોટો નિર્ણય ખરું નુકસાન કરી શકે, એટલે તપાસ સાવધાનીથી થાય છે.
| ભૂલ | શું થાય છે | કેવી રીતે ટળે |
|---|---|---|
| ટીબીને ક્રોહ્ન ગણી સ્ટીરોઇડ કે બાયોલૉજિક દવાથી સારવાર | ટીબી શરીરમાં ફેલાઈ શકે અને આંતરડું ફાટી શકે | આવી કોઈ દવા પહેલાં ટીબી નકારવો |
| ક્રોહ્નને ટીબી ગણી સારવાર | રોગ વધતો રહે અને ગોળીઓની આડઅસર ઉમેરાય | બે-ત્રણ મહિને ચાંદાં રૂઝાયાં કે નહીં તે તપાસવું |
| ટીબીની ગાંઠનું ગાંઠ ગણીને ઓપરેશન | મોટું ઓપરેશન, જે ફક્ત ગોળીઓથી ટળી શક્યું હોત | કોઈ મોટા ઓપરેશન પહેલાં પેશી લેવી |
| દવા સામે ટકતો ટીબી ચૂકી જવો | સામાન્ય ગોળીઓ કામ ન કરે અને જંતુ ફેલાતું રહે | GeneXpertના રિફામ્પિસિન પરિણામ પર પગલું લેવું |
| એક છીછરી બાયોપ્સી પર ભરોસો | ટીબી નથી એવો ખોટો ભરોસો | ઘણી ઊંડી બાયોપ્સી, એ જ પેશી પર જંતુની તપાસ સાથે |
એટલે બંને રોગ જોતા સર્જન રિપોર્ટ સાથે મળીને વાંચે છે. અમારા લેખ આંતરડાના ટીબીનાં લક્ષણો અને ચેતવણીનાં ચિહ્નો અને તકલીફો અને ફોલો-અપ નિદાન પહેલાં અને પછીની વાત સમજાવે છે.
સ્કેન, કૉલોનોસ્કોપી રિપોર્ટ, બાયોપ્સીની સ્લાઇડ અને બ્લૉક, અને લીધેલી દરેક દવાની યાદી સાથે લાવો. પૂછો કે શું સાબિત થયું છે અને શું ફક્ત સંભવિત છે.
મુલાકાતમાં આ સવાલો પૂછવા ઉપયોગી છે:
Dr Harsh Shah તમારા ફિઝિશિયન અને ટીબીના ડૉક્ટર સાથે કામ કરે છે. તેઓ ગોળીઓ અને ક્રોહ્નની દવાઓ ચલાવે છે. આંતરડાને સર્જનની જરૂર હોય, કે બીજો અભિપ્રાય મદદરૂપ થાય, ત્યારે અમે સાથે છીએ.
ના. દરેક ટેસ્ટ કેટલાક કેસ ચૂકી જાય છે. એટલે નિદાન કૉલોનોસ્કોપી, બાયોપ્સી, જંતુની તપાસ, સ્કેન અને સારવારના પ્રતિભાવને ભેગાં વાંચીને બને છે.
ના. આંતરડાની દીવાલમાં જંતુ ઓછાં હોય છે અને બાયોપ્સી પાતળો છીછરો ટુકડો લે છે. નેગેટિવ પરિણામ ટીબીને નકારતું નથી, અને ડૉક્ટર આખું ચિત્ર જુએ છે.
તે ઝડપી ટેસ્ટ છે જે પેશી કે પ્રવાહીમાં ટીબીના જંતુનો અંશ શોધે છે અને જંતુ રિફામ્પિસિનને ગાંઠતું નથી કે નહીં તે બતાવે છે. પૉઝિટિવ પરિણામ મજબૂત પુરાવો છે. નેગેટિવ પરિણામ ટીબીને નકારતું નથી.
સારવાર ઊલટી છે. સ્ટીરોઇડ કે બાયોલૉજિક દવા છુપાયેલા ટીબીને ફેલાવી શકે, અને ક્રોહ્ન માટે અપાયેલી ટીબીની ગોળીઓ સાચી સારવાર મોડી કરે.
ના. ભારતમાં જૂના સંપર્કને કારણે ઘણા સ્વસ્થ લોકો પૉઝિટિવ આવે છે. આ લોહીના ટેસ્ટ જૂના સંપર્ક અને સક્રિય આંતરડાના રોગ વચ્ચે ફરક પાડી શકતા નથી.
તપાસ અસ્પષ્ટ રહે ત્યારે ડૉક્ટર નક્કી સમય માટે ટીબીની ગોળીઓ આપી શકે. પરિણામ તમને કેવું લાગે છે તેનાથી નહીં, પણ બે-ત્રણ મહિને ફરી કૉલોનોસ્કોપીથી જોવાય છે.
ભાગ્યે જ. મોટા ભાગના કેસ કૉલોનોસ્કોપી, બાયોપ્સી અને સ્કેનથી નક્કી થાય છે. બાયોપ્સી સાથે પેટની દૂરબીન તપાસ અસ્પષ્ટ રહેતા કેસ માટે રખાય છે.
હા. સ્કેન પર ટીબી ગાંઠ જેવો દેખાઈ શકે. કોઈ મોટા ઓપરેશનનું આયોજન કરતાં પહેલાં પેશીનો નમૂનો લેવો જ જોઈએ.
મુસાફરી પહેલાં કોઈ પ્રશ્ન હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો. આગળની માહિતી નીચેનાં પાનાંમાં છે.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
આંતરડાનો ટીબી હોઈ શકે કે ક્રોહ્ન રોગ હોઈ શકે એવું કહેવાયું છે, અને કયો ટેસ્ટ માનવો તે સમજાતું નથી? બંને એકસરખા દેખાય છે પણ સારવાર સામસામી છે, એટલે નિદાન સાવધાનીથી બનાવવું પડે. Dr Harsh Shah સર્જન છે અને તમારી કૉલોનોસ્કોપી, સ્કેન અને બાયોપ્સીના રિપોર્ટ સાથે મળીને વાંચે છે. શું સાબિત થયું છે અને શું હજી ખુલ્લું છે તે તે સરળ ભાષામાં સમજાવે છે. ફોન કરો, કે WhatsApp પર સંદેશ મોકલો. અપોઇન્ટમેન્ટ માટે કૉલ કરો WhatsApp પર બુક કરો Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.
