Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 8 નવેમ્બર 2026
Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, વાસણા, અમદાવાદ · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
આંતરડાનો ટીબી મુખ્યત્વે ગોળીઓથી સારવાર થતો રોગ છે, ચાકુથી નહીં. સામાન્ય કોર્સ છ મહિનાનો છે: બે મહિના ચાર દવાઓ, પછી ચાર મહિના બે દવાઓ.
નિયમિત રીતે નવ મહિના કે તેથી વધુનો કોર્સ જરૂરી નથી. કોર્સ પહેલાં અને દરમિયાન લિવરના લોહીના ટેસ્ટ કરાય છે.
દવા કામ કરતી હોય ત્યારે પણ થોડો સમય પેટ વધુ દુખી શકે છે. ઓપરેશન ફક્ત ડાઘથી સાંકડા થયેલા ભાગ, આંતરડામાં કાણું કે રક્તસ્રાવ માટે છે.
આ લેખ દવાઓ વિશે છે. આંતરડાના ટીબીની ટેસ્ટથી ઓપરેશન સુધીની આખી વાત માટે અમારું આંતરડાના ટીબીની સારવાર પાનું જુઓ.
સામાન્ય કોર્સ છ મહિનાનો છે. પહેલા બે મહિના ચાર દવાઓ લેવાય છે, અને પછીના ચાર મહિના બે દવાઓ.
પહેલાં કોર્સ નવ, બાર કે અઢાર મહિના સુધી લંબાવાતો. આંતરડાના ટીબીના દર્દીઓ પર થયેલા અભ્યાસમાં છ મહિના અને નવ મહિનાની સરખામણી થઈ, અને લાંબા કોર્સથી કોઈ ખાસ ફાયદો ન દેખાયો. એટલે સ્પષ્ટ કારણ ન હોય તો છ મહિનાનો જ કોર્સ રખાય છે. નિયમિત ગોળીઓ છતાં સુધારો ન થવો, ખૂબ ફેલાયેલો રોગ અને સારવારમાં લાંબા ગાબડાં એવાં કારણો છે.
ભારતમાં ગોળીઓ રોજ, વજન પ્રમાણે કૉમ્બિનેશન પૅકમાં લેવાય છે. રાષ્ટ્રીય ટીબી કાર્યક્રમ દ્વારા દર્દીએ કંઈ ચૂકવ્યા વગર તે મળે છે. કૃપા કરીને ગોળી રોજ લો. ડોઝ ચૂકી જવાથી જ ટીબી વધુ મુશ્કેલ બને છે.
| તબક્કો | સમય | દવાઓ | તબક્કાનું કામ |
|---|---|---|---|
| પહેલો તબક્કો | 2 મહિના | આઇસોનિયાઝિડ, રિફામ્પિસિન, પાયરાઝિનામાઇડ, ઇથામ્બ્યુટોલ | મોટા ભાગના જંતુઓ ઝડપથી મારે છે અને પ્રતિકાર થતો અટકાવે છે |
| બીજો તબક્કો | 4 મહિના | આઇસોનિયાઝિડ, રિફામ્પિસિન | બાકી રહેલા જંતુઓ સાફ કરે છે અને રોગ પાછો આવતો અટકાવે છે |
| આખો કોર્સ | 6 મહિના | ઉપર મુજબ | જંતુ આ દવાઓ સામે સંવેદનશીલ હોય ત્યારનો સામાન્ય કોર્સ |
દરેક દવા પોતાની રીતે જંતુને મારે છે, અને દરેકની એક આડઅસર જાણવા જેવી છે. મુખ્યત્વે અમે લિવર પર નજર રાખીએ છીએ.
આઇસોનિયાઝિડ, રિફામ્પિસિન અને પાયરાઝિનામાઇડ ત્રણેય લિવરને થોડું ચીડવી શકે છે. દુબળા, દારૂ પીતા કે પહેલેથી લિવરની તકલીફ ધરાવતા લોકોમાં આ વધુ શક્ય છે. એટલે કોર્સ પહેલાં અને દરમિયાન લિવરનો લોહીનો ટેસ્ટ કરાય છે. આંખો પીળી થવી, પેશાબ ઘેરો થવો કે વારંવાર ઊલટી થવી હોય તો તે જ દિવસે તમારા ડૉક્ટરને કહો. આગલી મુલાકાતની રાહ ન જુઓ.
તમે લેતા બીજી દરેક દવા વિશે ડૉક્ટરને જણાવો. તેમાં ડાયાબિટીસની ગોળી, લોહી પાતળું કરવાની દવા, ગર્ભનિરોધક ગોળી અને HIV ની દવા પણ આવે. રિફામ્પિસિન તેમાંની કેટલીકને નબળી કરી શકે છે. જો તપાસમાં જંતુ રિફામ્પિસિન સામે પ્રતિરોધક નીકળે, તો સામાન્ય કોર્સ વપરાતો નથી. ત્યારે દવા-પ્રતિરોધક ટીબીનો અલગ કાર્યક્રમ શરૂ થાય છે.
શરૂઆતમાં વધુ તકલીફ થાય તેનો અર્થ હંમેશાં એવો નથી કે દવા નિષ્ફળ ગઈ. સારવાર કામ કરતી હોય ત્યારે પણ બે બાબતો થઈ શકે.
પહેલી છે વિરોધાભાસી પ્રતિક્રિયા. જંતુઓ મરે ત્યારે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ જાગે છે, અને થોડા અઠવાડિયા તાવ, દુખાવો કે ગાંઠો ફૂલવી ચાલી શકે છે. સાચું પગલું એ છે કે ગોળીઓ ચાલુ રાખો અને ડૉક્ટરને જણાવો. ગોળી બંધ કરી દેવી કે તરત પ્રતિરોધક ટીબી માની લેવો એ સામાન્ય ભૂલ છે.
બીજી છે નવું સાંકડાપણું. ટીબીના ચાંદા ડાઘથી રૂઝાય છે, અને ડાઘ આંતરડાને સાંકડું કરી શકે છે. ત્યારે જમ્યા પછી આંટી જેવો દુખાવો, પેટ ફૂલવું અને ઊલટી થાય છે, જ્યારે ચેપ તો સાફ થતો હોય છે. આ રસ્તાની તકલીફ છે, અને વધુ ગોળીઓથી તે ઠીક નથી થતી. આંતરડાના ટીબીમાં આંતરડું બંધ થવા વિશેનો અમારો લેખ આગળ શું થાય તે સમજાવે છે.
સારું લાગવું એ સારી નિશાની છે, પણ પાકો પુરાવો બે-ત્રણ મહિને ફરી કરેલી કૉલોનોસ્કોપી છે. તેમાં દેખાય છે કે ચાંદા રૂઝાયા કે નહીં.
કેટલાક લોકોને સારું લાગે છે છતાં ચાંદા બાકી હોય છે. બીજા લોકોના ચાંદા રૂઝાયા હોય, છતાં ડાઘને કારણે તકલીફ રહે છે. અંદર જોવાથી બંને પ્રશ્નો ઉકેલાય છે. શરૂઆતનું નિદાન અનિશ્ચિત હોય ત્યારે પણ આ ટેસ્ટ મદદ કરે છે, કારણ કે ટીબી અને ક્રોહન રોગ એકસરખા દેખાઈ શકે છે. યોગ્ય સારવાર છતાં ચાંદા ન રૂઝાય તો નિદાન વિશે ફરી વિચારાય છે. બીજા રોગની વાત અમારા ક્રોહન રોગની સારવાર પાનામાં છે.
ઓપરેશન એ માટે છે જે ગોળીઓ પાછું નથી કરી શકતી. એટલે કે ડાઘથી સાંકડું થયેલું આંતરડું, આંતરડામાં કાણું, ન અટકતું રક્તસ્રાવ કે સંપૂર્ણ અવરોધ.
ગોળીઓ સોજો શાંત કરે છે, પણ જૂનો ડાઘ ઓગાળી શકતી નથી. ચેપ શાંત થયા પછી પણ આંતરડું સાંકડું રહે, તો ફુગ્ગાથી પહોળું કરવું કે ઓપરેશન રસ્તો ખોલે છે. કાણું કે સંપૂર્ણ અવરોધ કટોકટી છે, અને તેમાં કોર્સ પૂરો થવાની રાહ જોવાતી નથી.
કોઈ પણ ઓપરેશન પછી પણ ટીબીની ગોળીઓ ચાલુ રહે છે, કારણ કે ચેપની સારવાર હજી બાકી હોય છે. આંતરડું ખૂબ બગડેલું હોય ત્યારે ગોળીઓ બરાબર શોષાતી નથી, અને ત્યારે અમે પ્લાન બદલીએ છીએ. Dr Harsh Shah તમારા ફિઝિશિયન કે ટીબીના ડૉક્ટર સાથે કામ કરે છે અને ટીબીની ગોળીઓ પોતે સંભાળતા નથી. સાંકડાપણું, દુખાવો કે ઊલટી યાંત્રિક તકલીફ સૂચવે ત્યારે અમે તમને મળીએ છીએ. કૃપા કરીને આ સાથે લાવો:
સામાન્ય કોર્સ છ મહિનાનો છે. બે મહિના ચાર દવાઓ અને પછી ચાર મહિના બે દવાઓ લેવાય છે. સ્પષ્ટ કારણ હોય ત્યારે જ કોર્સ લંબાવાય છે.
ના. આંતરડાના ટીબી પરના અભ્યાસમાં નવ મહિનાથી છ મહિના કરતાં કોઈ ખાસ ફાયદો ન દેખાયો. લાંબા કોર્સથી આડઅસર વધે, એટલે તે નિયમિત રીતે વપરાતો નથી.
આંખો પીળી થવી, ઘેરો પેશાબ, વારંવાર ઊલટી, હાથ-પગ ખોટા પડવા અને ધૂંધળું દેખાવું. રિફામ્પિસિનથી નારંગી પેશાબ થવો નુકસાનકારક નથી.
જંતુઓ મરે ત્યારે થોડા અઠવાડિયા તાવ કે દુખાવો વધી શકે છે. તેને વિરોધાભાસી પ્રતિક્રિયા કહે છે. ગોળીઓ ચાલુ રાખો અને ડૉક્ટરને જણાવો.
ના. ગોળીઓ સક્રિય સોજો શાંત કરે છે, પણ જૂનો ડાઘ રહે છે. ચેપ સાફ થઈ ગયો હોય તો પણ ડાઘવાળા સાંકડા ભાગને ફુગ્ગાથી પહોળો કરવો કે ઓપરેશન જોઈએ.
ના. ઓપરેશન પહેલાં અને પછી ગોળીઓ ચાલુ રહે છે. કટોકટીમાં ઓપરેશન પહેલા થાય છે અને તબિયત સ્થિર થતાં જ ગોળીઓ ફરી શરૂ કરાય છે.
લક્ષણો અને વજનથી, અને ખાસ ભરોસાપાત્ર રીતે બે-ત્રણ મહિને ફરી કરેલી કૉલોનોસ્કોપીથી, જેમાં ચાંદા રૂઝાયેલા દેખાય છે.
ગોળીઓ ફિઝિશિયન કે ટીબી કાર્યક્રમ લખે છે. સાંકડાપણું, કાણું, રક્તસ્રાવ કે ઓપરેશન જોઈએ તેવી ગાંઠ હોય ત્યારે સર્જનની જરૂર પડે છે.
મુસાફરી પહેલાં કોઈ પ્રશ્ન હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો. આગળની માહિતી નીચેનાં પાનાંમાં છે.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
આંતરડાના ટીબીનું નિદાન થયું છે, કે ટીબીની ગોળીઓ ચાલુ છે અને તેની ચિંતા છે? કોર્સ લાંબો હોય છે, ગોળીઓની આડઅસર થઈ શકે છે અને શરૂઆતના અઠવાડિયામાં પેટ અજુગતું લાગી શકે છે. Dr Harsh Shah સર્જન છે અને તમારા ટીબીના ડૉક્ટર સાથે મળીને કામ કરે છે. તે તમારા રિપોર્ટ જોઈને શું અપેક્ષા રાખવી અને ઓપરેશન ક્યારે જોઈએ તે સરળ ભાષામાં સમજાવે છે. ફોન કરો, કે WhatsApp પર સંદેશ મોકલો. અપોઇન્ટમેન્ટ માટે કૉલ કરો WhatsApp પર બુક કરો Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.