Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 22 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
વર્ષો પછી ક્રોહન રોગમાં આંતરડું ડાઘથી સાંકડું થઈ શકે છે, અથવા તેની દીવાલમાંથી આરપાર નળી બનીને બીજા ભાગમાં ખુલી શકે છે. આ બે તકલીફોને કારણે મોટા ભાગે ઓપરેશનની જરૂર પડે છે.
સોજાથી થયેલો સાંકડો ભાગ દવાથી નાનો થઈ શકે છે. ડાઘથી થયેલો સાંકડો ભાગ દવાથી ખૂલતો નથી, તેને બલૂન, આંતરડું બચાવતું સમારકામ કે તે ભાગ કાઢવાની જરૂર પડે છે.
ભગંદર અને પરુના ફોલ્લાની સારવાર નક્કી ક્રમમાં થાય છે. પહેલાં પરુ કાઢવામાં આવે છે, પછી પોષણ સુધારાય છે, અને ત્યારબાદ જ રોગવાળું આંતરડું કાઢવામાં આવે છે.
દવાઓ, બાયોલોજિક અને સંપૂર્ણ માહિતી અમારા ક્રોહન રોગની સારવાર પાનામાં છે. આ લેખ તે બે તકલીફો વિશે છે જેમાં દર્દી સર્જન પાસે આવે છે.
ક્રોહન રોગમાં આંતરડાની દીવાલની આખી જાડાઈમાં સોજો આવે છે. રૂઝ આવતાં ડાઘ બને છે જે આંતરડું સાંકડું કરે છે, અને ઊંડા ચાંદા દીવાલમાંથી બહાર તરફ રસ્તો કરી લે છે.
ડૉક્ટરો સાંકડા થવાના પ્રકારને સ્ટ્રિક્ચરિંગ અને આરપાર નળી બનવાના પ્રકારને પેનિટ્રેટિંગ રોગ કહે છે. એક જ દર્દીમાં, ક્યારેક એક જ આંતરડાના ભાગમાં, બંને હોઈ શકે છે.
| પ્રકાર | શું થાય છે | તમને શું દેખાય |
|---|---|---|
| સાંકડો ભાગ (સ્ટ્રિક્ચરિંગ) | આંતરડાની દીવાલ જાડી થઈને ડાઘવાળી બને છે અને અંદરનો રસ્તો સાંકડો થાય છે | જમ્યા પછી પેટમાં ચૂંક, પેટ ફૂલવું, ઉલટી, વજન ઘટવું |
| ભગંદર કે ફોલ્લો (પેનિટ્રેટિંગ) | ચાંદું દીવાલ તોડીને બાજુના આંતરડા, અવયવ, ચામડી કે પરુના ખિસ્સામાં ખુલે છે | તાવ, દુખતી ગાંઠ, પેશાબમાં ગેસ કે મળ, ચામડીમાંથી પાણી કે પરુ નીકળવું |
કેટલાક લોકો આ પ્રકાર તરફ કેમ આગળ વધે છે, તે અમારા ક્રોહન રોગ સમય સાથે કેવો વર્તે છે લેખમાં સમજાવ્યું છે.
સર્જન સૌ પહેલાં આ જ પ્રશ્ન પૂછે છે. સોજો સારવારથી ઊતરી શકે છે, પણ ડાઘ કોઈ દવાથી ઓગળતો નથી.
મોટા ભાગના સાંકડા ભાગમાં બંને ભેગા હોય છે. ડૉક્ટર લોહીની તપાસ, મળનું કેલ્પ્રોટેક્ટિન (calprotectin) અને MR enterography નામના સ્કેનથી જોઈ લે છે કે કયો ભાગ વધારે છે.
| બાબત | સોજાવાળો ભાગ | ડાઘવાળો (ફાઇબ્રોટિક) ભાગ |
|---|---|---|
| કારણ | સોજો અને ચાલુ બળતરા | કાયમી ડાઘ |
| તપાસમાં | બળતરાના આંકડા ઊંચા, સ્કેનમાં જાડી ચમકતી દીવાલ | આંકડા શાંત, કડક સાંકડો ભાગ, તેની ઉપર આંતરડું ફૂલેલું |
| દવાથી ઊલટું થાય? | ઘણી વાર, યોગ્ય દવાથી | ના |
| પહેલું પગલું | દવા સુધારીને ફરી તપાસ | બલૂનથી પહોળું કરવું કે ઓપરેશન |
એક ચેતવણી મહત્ત્વની છે. વારંવાર અટકતા આંતરડા માટે કડક દવાની માત્રા વધાર્યા કરવી નહીં. જો સાંકડો ભાગ મોટા ભાગે ડાઘનો હોય, તો વિલંબથી જોખમ જ વધે છે. આ દવાઓ શું કરી શકે અને શું નહીં, તે અમારા ક્રોહન રોગની બાયોલોજિક અને નાની-અણુ દવાઓ લેખમાં છે.
ક્યારેક થાય. કોલોનોસ્કોપ દ્વારા મૂકેલો બલૂન ટૂંકા, સીધા અને સહેલાઈથી પહોંચાય તેવા સાંકડા ભાગને પહોળો કરી ઓપરેશન ટાળી શકે છે.
આ રીત એક ટૂંકા સાંકડા ભાગ માટે, ખાસ કરીને જૂના જોડાણ પર, યોગ્ય છે. લાંબા, વળાંકવાળા કે જેની બાજુમાં ભગંદર અથવા ફોલ્લો હોય તેવા ભાગ માટે તે યોગ્ય નથી.
Strictureplasty એટલે આંતરડું કાપ્યા વગર સાંકડા ભાગને પહોળો કરવો. જ્યારે ઘણા સાંકડા ભાગ હોય કે આંતરડું પહેલેથી ટૂંકું થઈ ગયું હોય ત્યારે તે ખાસ કામ લાગે છે.
ક્રોહન રોગમાં આખી જિંદગીમાં એક કરતાં વધુ ઓપરેશન થઈ શકે છે. નાના આંતરડાનો બચાવેલો દરેક સેન્ટિમીટર પાછળથી શોર્ટ બાવલ સિન્ડ્રોમથી રક્ષણ આપે છે. સાંકડા ભાગની લંબાઈ જોઈને રીત પસંદ થાય છે.
| રીત | ક્યાં યોગ્ય | કેવી રીતે કામ કરે |
|---|---|---|
| Heineke-Mikulicz | ટૂંકો સાંકડો ભાગ | આંતરડું લંબાઈમાં ખોલી આડું સીવવામાં આવે છે, જેથી રસ્તો પહોળો થાય |
| Finney | મધ્યમ લંબાઈનો ભાગ | સાંકડા ભાગને વાળીને બંને બાજુ જોડવામાં આવે છે |
| Michelassi | લાંબો કે ઘણા નજીક નજીક સાંકડા ભાગ | રોગવાળો ભાગ વચ્ચેથી વહેંચી, બંને અડધા બાજુ બાજુમાં ગોઠવી જોડાય છે, એટલે લંબાઈ ઘટતી નથી |
અભ્યાસો બતાવે છે કે strictureplasty સલામત છે અને તકલીફ ઓછી કરે છે. નવા સાંકડા ભાગ બીજી જગ્યાએ બનવાનું વલણ રહે છે, પણ સમારેલી જગ્યા ભાગ્યે જ ફરી સાંકડી થાય છે.
જ્યાં strictureplasty સુરક્ષિત ન હોય ત્યાં તે ભાગ કાઢી નખાય છે. ઉદાહરણ તરીકે આંતરડું ફાટ્યું હોય, ભગંદર કે પરુ હોય, સક્રિય રક્તસ્રાવ હોય, લોહીમાં પ્રોટીન બહુ ઓછું હોય કે પેશી વિશે શંકા હોય.
ભગંદર એટલે રોગવાળા આંતરડામાંથી બીજા આંતરડા, મૂત્રાશય, યોનિ કે ચામડી સુધી બનેલી નળી. ઓપરેશનમાં રોગવાળું આંતરડું કાઢાય છે, અને જેમાં નળી ખુલી હોય તે અવયવનું માત્ર સમારકામ કરાય છે.
રોગવાળું આંતરડું મૂળ છે. સામે છેડે આવેલો તંદુરસ્ત અવયવ તો ભોગ બનેલો છે. તેને કાઢવાથી ફાયદા વગર આંતરડું ઓછું થાય છે અને જોખમી જોડાણ કરવું પડે છે.
| ભગંદર | નિશાની | સામાન્ય ઓપરેશન |
|---|---|---|
| આંતરડાથી આંતરડા | ઘણી વાર કંઈ નહીં, ક્યારેક ઝાડા અને વજન ઘટવું | તકલીફ હોય તો ઓપરેશન, રોગવાળું આંતરડું કાઢવું |
| ઇલિયમથી સિગ્મોઇડ કોલોન | પાતળા ઝાડા, દુખાવો | ઇલિયમ કાઢી તંદુરસ્ત કોલોનનું છિદ્ર બંધ કરવું |
| આંતરડાથી મૂત્રાશય | પેશાબમાં ગેસ કે મળ, વારંવાર પેશાબનું ઇન્ફેક્શન | રોગવાળું આંતરડું કાઢી મૂત્રાશય બંધ કરવું, આરામ માટે કેથેટર સાથે |
| આંતરડાથી યોનિ | યોનિમાંથી મળ કે ગેસ નીકળવો | ઘણી વાર સમારકામ સાથે થોડા સમય માટે સ્ટોમા |
| આંતરડાથી ચામડી | ચામડી કે જૂના ટાંકામાંથી પરુ નીકળવું | પહેલાં ઇન્ફેક્શન કાબૂમાં અને પોષણ સુધારવું, સમારકામ પછી |
ગુદા પાસેના ભગંદર અલગ તકલીફ છે. તેના વિશે અમારો ગુદા પાસેનો ક્રોહન ભગંદર લેખ જુઓ.
પરુ કાઢ્યા વગર ઓપરેશન કરવાથી ટાંકા લીક થવાનું અને સ્ટોમા કરવાનું જોખમ રહે છે. પહેલાં ચામડી વાટે પરુ કાઢવાથી કટોકટી આયોજિત ઓપરેશનમાં ફેરવાય છે.
રેડિયોલોજિસ્ટ સ્કેનની મદદથી પરુના ખિસ્સામાં પાતળી નળી મૂકે છે. એન્ટિબાયોટિક અપાય છે અને થોડા અઠવાડિયા દર્દીનું શરીર તૈયાર કરાય છે. ત્યારબાદ આયોજિત ઓપરેશન મોટા ભાગે એક જ તબક્કામાં થાય છે.
પહેલાના ઓપરેશન પછી આંતરડાથી ચામડી સુધીની નળી થઈ હોય તો પણ આ જ ક્રમ છે. ઇન્ફેક્શન કાબૂમાં લેવું, પોષણ આપવું અને નળીનો નકશો બનાવવો. દર્દી તૈયાર થાય ત્યારે, ઘણી વાર થોડા મહિના પછી, સમારકામ કરાય છે.
સ્ટોમા (પેટ પર કાઢેલું આંતરડાનું મોં) સલામતી માટેનું સાધન છે, નિષ્ફળતા નથી. જ્યારે આંતરડું જોડવું જોખમી હોય, જેમ કે ગંભીર ઇન્ફેક્શન કે નબળા પોષણમાં, ત્યારે તે વપરાય છે.
જો આંતરડું ફાટીને અંદરનું બધું પેટમાં ફેલાયું હોય, તો રોગવાળું આંતરડું કાઢીને તેનો છેડો ચામડી પર બહાર કાઢવામાં આવે છે. પછી બીજા ઓપરેશનથી આંતરડું ફરી જોડાય છે. ઘણા ડાઘવાળા પેટમાં સર્જન જોડાણને બચાવવા માટે પણ થોડા સમયનો સ્ટોમા કરી શકે છે.
Dr Harsh Shah ઓપરેશન પહેલાં જ આ શક્યતા તમારી સાથે ચર્ચે છે, જેથી તે તમારા માટે અચાનક ન બને.
હા, અને ભારતમાં ઓપરેશન પહેલાં આ તપાસવું જરૂરી છે. ક્ષય આંતરડું સાંકડું કરે છે અને ગાંઠ બનાવે છે જે બિલકુલ ક્રોહન રોગ જેવી દેખાય છે.
તપાસમાં બાયોપ્સી, ક્ષયનો જનીન ટેસ્ટ અને સ્કેનનો સમાવેશ થાય છે. સ્થિર દર્દીમાં શંકા રહે તો ઓપરેશન પહેલાં ક્ષયની સારવાર અજમાવી જોવાય છે. કાઢેલા ભાગમાં પણ ક્ષય તપાસાય છે. બંનેને અલગ કેવી રીતે પાડાય તે અમારા આંતરડાનો ક્ષય કે ક્રોહન, ડૉક્ટર કેવી રીતે ઓળખે લેખમાં છે.
સારી તૈયારીથી આંતરડું બચે છે. તેમાં સ્કેનનો નકશો, પોષણ, સમારકામની રીત અને પછીની દવા આવરી લેવાય છે.
| તબક્કો | શું કરાય છે |
|---|---|
| પહેલાં | આખા નાના આંતરડાનું MR enterography, લોહીમાં પ્રોટીન અને ફિકાશની તપાસ, ક્ષય નકારવો, ફોલ્લો હોય તો પરુ કાઢવું |
| દરમિયાન | દૂરબીનથી કે ખુલ્લું ઓપરેશન, રોગનું મૂળ કાઢવું, સલામત હોય ત્યાં સાંકડા ભાગનું સમારકામ, પેશીની તપાસ, જરૂર પડે તો જ સ્ટોમા |
| પછી | વહેલું ખાવાનું શરૂ, નળી અને ઘાની સંભાળ, પછી રોગ પાછો ન આવે તે માટે દવા |
Dr Harsh Shah દૂરબીનથી કે ખુલ્લું, જે તમારા માટે વધુ સલામત હોય તે રીતે ઓપરેશન કરે છે. દવાખાનામાંથી રજા પહેલાં તેઓ રોગ પાછો ન આવે તે માટેની રીત નક્કી કરે છે. તેની વિગત અમારા ઓપરેશન પછી ક્રોહન રોગ પાછો ન આવે તે માટે શું કરવું લેખમાં છે.
પરામર્શમાં તમારા સ્કેન, કોલોનોસ્કોપી અને બાયોપ્સીના રિપોર્ટ, અગાઉના ઓપરેશનની નોંધ અને બધી દવાઓની યાદી સાથે લાવો.
સાંકડો ભાગ એટલે આંતરડાનો સાંકડો થયેલો હિસ્સો. તે સોજો હોઈ શકે જે દવાથી ઘટે, અથવા ડાઘ હોઈ શકે જે ઘટતો નથી. ડાઘવાળા ભાગને બલૂન, આંતરડું બચાવતું સમારકામ કે તે ભાગ કાઢવાની જરૂર પડે છે.
ક્યારેક. સોજો સારી દવાથી શાંત થઈ શકે છે. ટૂંકો, સીધો અને સહેલાઈથી પહોંચાય તેવો સાંકડો ભાગ કોલોનોસ્કોપી દરમિયાન બલૂનથી પહોળો કરી શકાય. ઘણાને ફરી પહોળો કરવો પડે છે, અને કેટલાકને પછી પણ ઓપરેશન કરાવવું પડે છે.
તે એવું ઓપરેશન છે જેમાં આંતરડાનો કોઈ ભાગ કાપ્યા વગર સાંકડો ભાગ પહોળો કરાય છે. સર્જનો આંતરડાની લંબાઈ બચાવવા માટે તે વાપરે છે, ખાસ કરીને જ્યારે ઘણા સાંકડા ભાગ હોય કે અગાઉ ઓપરેશન થયાં હોય.
ભગંદર એટલે રોગવાળા આંતરડામાંથી બીજા આંતરડા, મૂત્રાશય, યોનિ કે ચામડી સુધી બનેલી નળી. તેનાથી ઇન્ફેક્શન, પેશાબમાં ગેસ કે મળ, અથવા ચામડીમાંથી પરુ નીકળવું થઈ શકે છે.
ચામડી વાટે પરુ કાઢીને એન્ટિબાયોટિક આપવાથી ઇન્ફેક્શન પહેલાં શાંત પડે છે. પછી ઓપરેશન આયોજિત અને વધુ સલામત બને છે, અને ટાંકા લીક થવાની કે સ્ટોમા કરવાની શક્યતા ઘટે છે.
દર વખતે નહીં. આંતરડું જોડવું જોખમી હોય, જેમ કે ગંભીર ઇન્ફેક્શન કે નબળા પોષણમાં, ત્યારે થોડા સમય માટેનો સ્ટોમા વપરાય છે. તે સામાન્ય રીતે પછીના ઓપરેશનમાં બંધ કરી દેવાય છે.
હા, અને ભારતમાં આ તપાસવું જરૂરી છે. બાયોપ્સી, ક્ષયનો જનીન ટેસ્ટ અને સ્કેન વપરાય છે. કાઢેલા આંતરડામાં પણ ક્ષય તપાસાય છે.
દવાઓ, બાયોલોજિક અને ઓપરેશન માટે ક્રોહન રોગની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. આવતા પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
ક્રોહન રોગમાં આંતરડું સાંકડું થયું છે, ભગંદર બન્યું છે કે પરુનો ફોલ્લો થયો છે એવું કહેવાયું છે? અમદાવાદના પેટ અને કેન્સરના સર્જન Dr Harsh Shah સમજાવે છે કે ક્યારે ઓપરેશન જોઈએ અને આંતરડું કેવી રીતે બચાવાય. તમે અમને ફોન કે WhatsApp સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.