Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 22 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
ક્રોહન રોગની ફિસ્ટુલા સામાન્ય ફિસ્ટુલા જેવી નથી. તેને સામાન્ય રીતે ચીરી નાખવાથી મળ રોકવાની શક્તિ ગુમાવવાનો ભય રહે છે, એટલે સારવાર જુદી રીતે થાય છે.
સલામત ક્રમ સરળ છે: પહેલાં પરુ કાઢવું, પછી seton નામનો ઢીલો દોરો મૂકવો, અને પછી આંતરડાના સોજાની દવાથી સારવાર કરવી.
જે ફિસ્ટુલા વારંવાર પાછી આવે તેમાં એ જ ઓપરેશન ફરી કરવાને બદલે સ્કેન અને બેભાન કરીને તપાસ કરી ફરી જોવું જોઈએ.
ક્રોહન રોગની દવાઓ, બાયોલોજિક અને ઓપરેશનની માહિતી અમારા ક્રોહન રોગની સારવાર પાનામાં છે. આ લેખ ગુદા પાસેની તકલીફો અને તેની સારવાર વિશે છે.
ક્રોહનનો સોજો ગુદાની આસપાસની ચામડી અને સ્નાયુ સુધી પહોંચે ત્યારે આ થાય છે. તેનાથી ફિસ્ટુલા, પરુનું ગૂમડું, ઊંડી તિરાડ, ચામડીના મસા અને સાંકડી જગ્યા થાય છે.
ફિસ્ટુલા એટલે આંતરડાની અંદરથી ગુદા પાસેની ચામડી સુધી જતી નાની નળી. તેમાંથી પરુ કે મળ ઝરે છે. ગૂમડું એટલે પરુનો ખિસ્સો, જેનાથી દુખાવો, સોજો અને તાવ આવે છે.
ક્રોહન રોગવાળા ઘણા લોકોને ક્યારેક ગુદા પાસે તકલીફ થાય છે. ગુદામાર્ગ (rectum) માં પોતે સોજો હોય ત્યારે તેની શક્યતા વધુ રહે છે. ભારતમાં લોકો ઘણી વાર મોડા નિષ્ણાત પાસે પહોંચે છે, ત્યારે ઘણી નળીઓ થઈ ચૂકી હોય છે.
સામાન્ય ફિસ્ટુલા બંધ થયેલી ગ્રંથિમાંથી શરૂ થાય છે અને ઘણી વાર એકલા ઓપરેશનથી સારી થાય છે. ક્રોહનની ફિસ્ટુલા આંતરડાના સોજાથી થાય છે, એટલે એકલું ઓપરેશન ઘણી વાર નિષ્ફળ જાય છે.
આંતરડાની દીવાલ પહેલેથી રોગગ્રસ્ત હોય છે અને તેમાં ઘા ધીમે રૂઝાય છે. નળી ખોલવાના ઓપરેશન પછી ઘા કદી બંધ ન થાય તેવું બની શકે. મળને રોકી રાખતા સ્નાયુને પણ તે નબળો કરી શકે છે.
| મુદ્દો | સામાન્ય ફિસ્ટુલા | ક્રોહનની ફિસ્ટુલા |
|---|---|---|
| કારણ | ગુદાનળીની ચેપગ્રસ્ત ગ્રંથિ | આંતરડાની દીવાલમાં ક્રોહનનો સોજો |
| નળીઓની સંખ્યા | સામાન્ય રીતે એક | ઘણી વાર ઘણી, શાખાઓ સાથે |
| મુખ્ય સારવાર | ઓપરેશન | ઓપરેશન અને દવા સાથે |
| નળી ચીરવી | ઘણી વાર કરાય છે | સ્વસ્થ ગુદામાર્ગમાં માત્ર નીચી, સાદી નળીમાં |
| મળ રોકવાની શક્તિને જોખમ | ઓછું, ધ્યાનથી ઓપરેશન કરો તો | વધુ, એટલે સ્નાયુને પહેલાં બચાવાય છે |
સામાન્ય પ્રકારની ફિસ્ટુલા ઓપરેશન પછી ફરી કેમ થઈ શકે તે અમારા અલગ લેખમાં સમજાવ્યું છે. ક્રોહનના પ્રકારને નીચેના વધારાના પગલાં જોઈએ.
ત્રણ તપાસ સાથે વપરાય છે: બેભાન કરીને તપાસ, પેલ્વિસનો MRI અને સ્કોપથી ગુદામાર્ગની અંદર જોવું.
કોઈ એક તપાસ પૂરતી નથી. દરેક તપાસ જુદો પ્રશ્ન ઉકેલે છે.
પરુ તરત કાઢવામાં આવે છે અને નળીમાં ઢીલો seton મૂકાય છે. ચેપ કાબૂમાં આવ્યા પછી જ દવા શરૂ થાય છે.
ગુદા પાસે ગૂમડું એકમાત્ર સાચી કટોકટી છે. તેને જાતે શમવા દેવું ન જોઈએ, અને પરુ કાઢ્યા વિના મજબૂત દવાઓ કદી શરૂ ન કરવી જોઈએ.
seton એટલે નરમ દોરો કે પટ્ટી, જે નળીમાંથી પસાર કરીને ઢીલી રાખવામાં આવે છે. તે નળીને ખુલ્લી રાખે છે જેથી પરુ બહાર નીકળે. તે સ્નાયુને કાપતો નથી, એટલે જ સ્નાયુ સુરક્ષિત રહે છે.
Dr Harsh Shah બેભાન કરીને તપાસ કરે છે, પરુ કાઢે છે અને seton મૂકે છે. લક્ષ્ય છે સ્નાયુ અકબંધ રહે અને ગુદા પાસેનો ભાગ સૂકો અને આરામદાયક રહે.
anti-TNF બાયોલોજિક દવાઓ મુખ્ય સારવાર છે. તે seton સાથે સારી રીતે કામ કરે છે અને ઘણી વાર થાયોપ્યુરિન ગોળી અને ટૂંકા ગાળાની એન્ટિબાયોટિક સાથે અપાય છે.
આંતરડાનો સોજો કાબૂમાં હોય ત્યારે ફિસ્ટુલા વધુ સારી રૂઝાય છે. infliximab ના અભ્યાસોમાં નિયમિત ડોઝથી ફિસ્ટુલા સારવાર વિના કરતાં લાંબો સમય શાંત રહી. seton અને દવા સાથે હોય તો એકલા કોઈ એક કરતાં વધુ સારું પરિણામ મળે છે.
| દવા | ભૂમિકા |
|---|---|
| anti-TNF બાયોલોજિક (infliximab, adalimumab) | સોજો શાંત કરવાની અને નળી શમાવવાની મુખ્ય સારવાર |
| થાયોપ્યુરિન ગોળી | બાયોલોજિક લાંબો સમય કામ કરતી રહે તે માટે મદદ કરે છે |
| મેટ્રોનિડાઝોલ કે સિપ્રોફ્લોક્સાસિન | ટૂંકા ગાળાના કોર્સથી ઝરવું ઘટે છે; એકલી દવા નળી બંધ કરતી નથી |
| વેડોલિઝુમાબ કે યુસ્ટેકિનુમાબ | anti-TNF કામ ન કરે કે વપરાય નહીં ત્યારે વિકલ્પ |
ફિસ્ટુલામાં આંતરડાના રોગ કરતાં બાયોલોજિકનું લોહીમાં વધુ સ્તર જોઈએ છે, એટલે સ્તર તપાસીને ડોઝ ગોઠવાય છે. આ દવાઓ કેવી રીતે પસંદ થાય તે અમારા બાયોલોજિક અને નાના અણુની દવાઓ અને step-up અને top-down સારવાર લેખોમાં સમજાવ્યું છે.
પરુ શમી જાય, દવા કામ કરતી હોય અને ગુદામાર્ગ રૂઝાતો હોય ત્યારે જ seton કાઢાય છે. બહુ વહેલો કાઢવાથી ગૂમડું ઘણી વાર પાછું આવે છે.
આગળનું કયું પગલું સલામત છે તે ફિસ્ટુલા કેટલી સાદી છે તેના પર આધાર રાખે છે. ડૉક્ટરો ક્રોહનની ફિસ્ટુલાને સાદી અને જટિલમાં વહેંચે છે.
| લક્ષણ | સાદી | જટિલ |
|---|---|---|
| સ્થાન | નીચે, ચામડીની નજીક | ઊંચે, સ્નાયુના મોટા ભાગમાંથી પસાર |
| નળીઓ | એક | ઘણી કે શાખાવાળી |
| ગૂમડું કે સાંકડાપણું | નથી | હોય છે |
| ગુદામાર્ગની અસ્તર | સ્વસ્થ | સોજાવાળી |
| સામાન્ય plan | seton, અને ભાગ્યે જ ધ્યાનથી નીચી fistulotomy | seton અને બાયોલોજિક; નળી બંધ કરવાનું ઓપરેશન પછીથી, જો જરૂર પડે તો |
નળી બંધ કરવાનું ઓપરેશન ત્યારે જ વિચારાય છે જ્યારે ગુદામાર્ગ શાંત હોય. સોજાવાળા ગુદામાર્ગમાં તે કદી કરાતું નથી, કારણ કે તે નિષ્ફળ જશે અને મળ રોકવાની શક્તિને નુકસાન કરી શકે છે. જટિલ ફિસ્ટુલાને વધુ અદ્યતન રિપેર જોઈએ તો તે IBD નો અનુભવ ધરાવતી ટીમ સાથે નક્કી થાય છે.
કેટલાક લોકો વર્ષો સુધી seton રાખે છે. જો તે ચેપને કાબૂમાં રાખે અને સ્નાયુ બચાવે તો એ યોગ્ય પસંદગી છે, ભલે નળી સંપૂર્ણ બંધ ન થાય.
ક્રોહનના ચામડીના મસા કાપશો નહીં, અને ક્રોહનની તિરાડ માટે ગુદાનો સ્નાયુ કાપશો નહીં. બંનેથી એવા ઘા થઈ શકે જે રૂઝાતા નથી.
ક્રોહનમાં ચામડીના મસા ઘણી વાર મોટા અને નરમ હોય છે. તેને ભાગ્યે જ અડકવાની જરૂર પડે છે. તે કાઢવાથી એવી ચામડીમાં નવો ઘા થાય છે જે ધીમે રૂઝાય છે.
દવા વિના ફરી એક વાર પરુ કાઢવું એ plan નથી. ગૂમડું વારંવાર થાય તો કોઈ છુપાયેલી નળી કે ખિસ્સું ચૂકી ગયું હોવાની શક્યતા છે. તેને નવા સ્કેન અને ફરી બેભાન કરીને તપાસની જરૂર છે.
હા. ગુદા પાસેનો ક્ષય ક્રોહનની ફિસ્ટુલા જેવો જ દેખાઈ શકે છે, અને મજબૂત દવાઓ શરૂ કરતાં પહેલાં તેને નકારવો જરૂરી છે.
ભારતમાં ક્ષય સામાન્ય હોવાથી આ મહત્ત્વનું છે. પહેલાં નળીની બાયોપ્સી અને ક્ષયની તપાસ કરાય છે. સારવાર વિનાના ક્ષયવાળી વ્યક્તિને બાયોલોજિક આપવી જોખમી બની શકે છે. તપાસો અમારા આંતરડાનો ક્ષય કે ક્રોહન રોગ લેખમાં સમજાવી છે.
ઘણાં વર્ષ જૂની ફિસ્ટુલા ભાગ્યે જ બદલાઈ શકે છે. નવો દુખાવો, કઠણ પેશી, ગાંઠ કે લોહી આવે તો બાયોપ્સી જોઈએ, ફરી એન્ટિબાયોટિકનો કોર્સ નહીં.
મોટા ભાગની જૂની ફિસ્ટુલા નુકસાન વગરની રહે છે. પણ ફિસ્ટુલા કેવી લાગે છે તેમાં ફેરફાર થાય તો નમૂનો લીધા વિના તેને રોગના ભડકા ગણવો ન જોઈએ. નમૂનો બેભાન કરીને તપાસ દરમિયાન લેવાય છે, અને લાંબા ગાળાની તપાસ અમારા ક્રોહન રોગની તકલીફો અને નિયમિત તપાસ લેખમાં છે.
તેઓ તમારા ગેસ્ટ્રોએન્ટેરોલોજિસ્ટ સાથે કામ કરે છે. તેઓ તપાસે છે, પરુ કાઢે છે અને seton મૂકે છે, અને plan સરળ રાખે છે: પહેલાં સ્નાયુ બચાવવો.
તેઓ બેભાન કરીને તપાસ, ગૂમડામાંથી પરુ કાઢવું, seton અને, સાદી નીચી નળી હોય ત્યારે જ, fistulotomy કરે છે. તેઓ ખુલ્લા કે લેપ્રોસ્કોપિક માર્ગે ઓપરેશન કરે છે અને આ તકલીફ માટે લેસર કે રોબોટિક પદ્ધતિ વાપરતા નથી. દવાનું plan તમારા ગેસ્ટ્રોએન્ટેરોલોજિસ્ટ સાથે ગોઠવાય છે.
મુલાકાતમાં તમારા MRI, સ્કોપ અને લોહીના રિપોર્ટ, અને તમે લો છો તે દરેક દવાની યાદી સાથે લાવો.
ભાગ્યે જ. પાછળના આંતરડાના સોજાની દવાથી પણ સારવાર જોઈએ. ઓપરેશનમાં પરુ કાઢીને seton મૂકાય છે, અને પછી anti-TNF બાયોલોજિક નળીને શમાવવામાં મદદ કરે છે.
seton નરમ દોરો કે પટ્ટી છે જે નળીમાં ઢીલી રખાય છે જેથી પરુ નીકળે. શરૂઆતમાં વિચિત્ર લાગી શકે, પણ તે સ્નાયુ કાપતો નથી અને મોટા ભાગના લોકો ટેવાઈ જાય છે.
સ્નાયુ બચાવાય તો નહીં. એટલે ક્રોહનમાં ઢીલો seton વપરાય છે અને સ્નાયુ કાપવાનું ટાળાય છે, ખાસ કરીને જ્યારે ગુદામાર્ગમાં સોજો હોય.
પરુ શમે અને દવા કામ કરે ત્યાં સુધી, ઘણી વાર કેટલાક મહિના. કેટલાક લોકો તેને વર્ષો સુધી અંતિમ ઉપાય તરીકે રાખે છે, કારણ કે તે સ્નાયુ બચાવે છે.
કોઈ નળી કે પરુનો ખિસ્સો ચૂકી ગયો હોવાની શક્યતા છે. ફરી એકલું પરુ કાઢવાથી મદદ નહીં થાય. નવો MRI અને બેભાન કરીને તપાસ જોઈએ.
હોઈ શકે. ગુદા પાસેનો ક્ષય ક્રોહનની ફિસ્ટુલા જેવો દેખાય છે, એટલે બાયોલોજિક શરૂ કરતાં પહેલાં બાયોપ્સી અને ક્ષયની તપાસ કરાય છે.
સામાન્ય રીતે નહીં. ક્રોહનમાં કાઢવાનો ઘા ઘણી વાર રૂઝાતો નથી. સર્જન જુદું સૂચવે નહીં ત્યાં સુધી તેને રહેવા દો.
દવાઓ, બાયોલોજિક અને ઓપરેશન માટે ક્રોહન રોગની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. આવતા પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
ક્રોહન રોગ છે અને ગુદા પાસે ફિસ્ટુલા, ગૂમડું કે પરુ થાય છે? અમદાવાદના પેટ અને કેન્સરના સર્જન Dr Harsh Shah સમજાવે છે કે આ તકલીફમાં ઓપરેશન અને દવા બંને કેમ જોઈએ અને ગુદાના સ્નાયુને કેવી રીતે બચાવાય છે. તમે અમને ફોન કે WhatsApp સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.