Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 22 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
ક્રોહન રોગના ઓપરેશનમાં રોગવાળું આંતરડું કાઢી નખાય છે, પણ રોગ કાયમ માટે દૂર થતો નથી. તે મોટા ભાગે જોડાણ પાસે, નાના આંતરડાના છેલ્લા ભાગમાં પાછો આવે છે.
રોગ પાછો આવવાની શરૂઆત આંતરડાની અંદર, કોઈ લક્ષણ પહેલાં થાય છે. ઓપરેશનના લગભગ છ થી બાર મહિને કોલોનોસ્કોપી કરાવો તો તે વહેલો પકડાય છે, અને તેના પરિણામથી દવા નક્કી થાય છે.
ધૂમ્રપાન બંધ કરવું, તમારા જોખમ મુજબ દવા પસંદ કરવી અને દરેક ફોલો-અપ સ્કોપ કરાવવો, આ ત્રણ પગલાં તમને વધુ રક્ષણ આપે છે.
ઓપરેશનથી રોગવાળો ભાગ નીકળી જાય છે, પણ સોજો થવાનું વલણ રહે છે. નવા જોડાણથી તરત ઉપરનું આંતરડું તે જગ્યા છે જ્યાં રોગ ફરી શરૂ થાય છે.
ક્રોહન રોગ પ્રતિકારશક્તિનો જીવનભરનો રોગ છે. ઓપરેશન સાંકડા ભાગ, અવરોધ કે લીકની સમસ્યા ઉકેલે છે, પણ પ્રતિકારશક્તિને બદલી શકતું નથી. એટલે દર્દી ઓપરેશન થિયેટરમાંથી બહાર નીકળે તે પહેલાં જ સર્જન અને દર્દી રોગ પાછો ન આવે તેની તૈયારી કરે છે.
દવાઓ, બાયોલોજિક અને ઓપરેશનની સંપૂર્ણ માહિતી અમારા ક્રોહન રોગની સારવાર પાનામાં છે. આ લેખ ઓપરેશન પછી રોગ પાછો ન આવે તે વિશે છે.
રોગ ત્રણ સ્તરે પાછો આવે છે, અને દરેક સ્તર આગલા સ્તર કરતાં મોડું દેખાય છે.
| સ્તર | તેનો અર્થ | કેવી રીતે પકડાય |
|---|---|---|
| આંતરડાની અંદર | જોડાણ પર અને તેની ઉપર નાના ચાંદા પડે છે | કોલોનોસ્કોપી, સામાન્ય રીતે કોઈ લક્ષણ પહેલાં |
| લક્ષણો | દુખાવો, પાતળા ઝાડા, વજન ઘટવું કે અવરોધ જેવું લાગવું | તમારી તકલીફની વાત, લોહીની તપાસ, સ્ટૂલ કેલપ્રોટેક્ટિન |
| ફરી ઓપરેશન | સાંકડા ભાગ કે તકલીફોને કારણે ફરી ઓપરેશન કરવું પડે | સ્કેન અને સર્જનની સમીક્ષા |
આખા સમયપત્રકનો હેતુ પહેલા સ્તરે જ, રોગ શાંત હોય ત્યારે જ, પ્રક્રિયાને અટકાવવાનો છે.
ધૂમ્રપાન મોટું અને સ્પષ્ટ જોખમ છે. આંતરડાની દીવાલમાં ઊંડે સુધી જતો રોગ, અગાઉનું ઓપરેશન અને ગુદા પાસેનો રોગ પણ શક્યતા વધારે છે.
ઓપરેશન વખતે ડૉક્ટરો લોકોને વધુ અને ઓછા જોખમના જૂથમાં વહેંચે છે. તેના આધારે નક્કી થાય છે કે નિવારણની દવા કેટલી વહેલી અને કેટલી મજબૂત જોઈએ.
| વધુ જોખમ | ઓછું જોખમ |
|---|---|
| ધૂમ્રપાન, દિવસની થોડી સિગારેટ પણ | કદી ધૂમ્રપાન ન કર્યું હોય કે છોડી દીધું હોય |
| જે રોગથી સુરંગ જેવા માર્ગ કે લીક થયાં હોય | પહેલું અને ટૂંકું ઓપરેશન |
| બીજું કે ત્રીજું ઓપરેશન | ઓપરેશન વખતે મોટી ઉંમર |
| ગુદા પાસેનો રોગ | ઓપરેશન પહેલાં લાંબો શાંત સમય |
| નાના આંતરડાનો લાંબો ભાગ રોગવાળો | રોગ ટૂંકા ભાગ પૂરતો મર્યાદિત |
| કાપેલા છેડે પણ રોગ બાકી | કાપેલા છેડા રોગથી મુક્ત |
અમારા ક્રોહન રોગ સમય સાથે કેવો વર્તે છે વિશેના લેખમાં સમજાવ્યું છે કે અમુક પ્રકારોમાં જોખમ કેમ વધુ હોય છે.
આ નિર્ણય લેવાનો મુખ્ય બિંદુ છે. ઓપરેશનના લગભગ છ થી બાર મહિને કરેલી સ્કોપી બતાવે છે કે તમને સારું લાગતું હોય તો પણ જોડાણ પાસે આંતરડું કેટલું સક્રિય છે.
ડૉક્ટરો જે દેખાય તેને રુટગીર્ટ્સ સ્કોર (Rutgeerts) નામના માપથી ગ્રેડ આપે છે. તે i0, એટલે સ્વચ્છ આંતરડું, થી i4, એટલે ગંભીર સોજા સુધી જાય છે. આ ગ્રેડ પરથી આગામી થોડાં વર્ષ તમે કેવા રહેશો તેનો અંદાજ મળે છે.
| ગ્રેડ | સ્કોપીમાં શું દેખાય | સામાન્ય રીતે આગળનું પગલું |
|---|---|---|
| i0 અને i1 | સ્વચ્છ આંતરડું, કે માત્ર થોડા નાના ચાંદા | એ જ સમયપત્રક ચાલુ રાખવું, પછી ફરી સ્કોપી |
| i2 | વધુ ચાંદા, કે ફેરફાર માત્ર જોડાણ પર | વ્યક્તિગત નિર્ણય, ઘણા લોકો સારવાર મજબૂત કરે છે |
| i3 અને i4 | ફેલાયેલો સોજો, મોટા ચાંદા, સાંકડો ભાગ | દવા હમણાં જ વધારવી |
POCER નામના અભ્યાસે આ વિચારની ચકાસણી કરી. છ મહિને સ્કોપી કરી જરૂર પડે ત્યારે સારવાર વધારનારા ડૉક્ટરોના દર્દીઓ, વહેલી સ્કોપી વગર એ જ દવાઓ આપનારા ડૉક્ટરોના દર્દીઓ કરતાં સારા રહ્યા. બોધ સાદો છે. આંતરડું જુઓ, લક્ષણની રાહ ન જુઓ.
બે સ્કોપી વચ્ચે ફેકલ કેલપ્રોટેક્ટિન નામની સ્ટૂલ તપાસ સસ્તી વહેલી ચેતવણી તરીકે કામ આવે છે. તે વધતો સોજો બતાવી શકે છે, પણ છ થી બાર મહિનાની સ્કોપીની જગ્યા લઈ શકતી નથી.
પસંદગી તમારા જોખમ મુજબ થાય છે. ઓછા જોખમવાળા દર્દીઓ એન્ટિબાયોટિક કે એઝાથિયોપ્રિનથી શરૂ કરી શકે. વધુ જોખમવાળાને સામાન્ય રીતે શરૂઆતમાં જ બાયોલોજિક અપાય છે.
કોઈ એક દવા બધાને અનુકૂળ આવતી નથી. ખર્ચ, આડઅસરો અને ઓપરેશન પહેલાં કઈ દવાથી રોગ કાબૂમાં હતો, તે બધું મહત્ત્વનું છે. Dr Harsh Shah આ તમારા ગેસ્ટ્રોએન્ટેરોલોજિસ્ટ સાથે મળીને નક્કી કરે છે.
| દવા | ક્યાં બંધબેસે | જાણવા જેવી વાતો |
|---|---|---|
| મેટ્રોનિડાઝોલ કે ઓર્નિડાઝોલ | શરૂઆતનું રક્ષણ, ઘણી વાર પહેલા થોડા મહિના | લાંબો સમય લેવાથી પગમાં ઝણઝણાટી થઈ શકે |
| એઝાથિયોપ્રિન કે મરકેપ્ટોપ્યુરિન | મધ્યમ જોખમ, લાંબા ગાળાનું રક્ષણ | અસર ધીમી, લોહીની તપાસ જરૂરી |
| ઇન્ફ્લિક્સિમેબ કે એડાલિમુમેબ | વધુ જોખમ, આંતરડાના અસ્તરને મજબૂત રક્ષણ | પહેલાં TB અને હેપેટાઇટિસ B ની તપાસ કરવી |
| વેડોલિઝુમેબ | બીજાં બાયોલોજિક અનુકૂળ ન આવે ત્યારે | મુખ્યત્વે આંતરડામાં કામ કરે છે |
| મેસાલેમાઇન | ક્રોહન રોગમાં ઓછો ફાયદો | નિવારણ માટે તેના પર આધાર રખાતો નથી |
જો ઓપરેશન પહેલાં કોઈ બાયોલોજિક સારું કામ કરતું હતું અને ઓપરેશન માત્ર ડાઘથી સાંકડા થયેલા ભાગ માટે જરૂરી બન્યું હોય, તો એ જ દવા ફરી શરૂ કરવી વાજબી છે. જો ઓપરેશન કોઈ દવા નિષ્ફળ ગયા પછી થયું હોય, તો બીજા પ્રકારની દવા પસંદ કરાય છે. આ પસંદગીઓ અમારા ક્રોહન રોગમાં બાયોલોજિક અને નાના અણુની દવાઓ વિશેના લેખમાં વધુ વિગતે સમજાવી છે.
થોડું. વધારાનું આંતરડું કાઢવા કરતાં આંતરડાની લંબાઈ બચાવવી વધુ મહત્ત્વની છે. કોનો-એસ (Kono-S) નામનું ખાસ જોડાણ શરૂઆતના સ્કોપીના ફેરફારો ઘટાડી શકે છે.
એક જૂના અભ્યાસમાં દેખાયું કે દેખાતા રોગથી ઘણે દૂર સુધી પહોળું કાપવાથી રોગ પાછો આવતો અટકતો નથી. તેમાં માત્ર આંતરડું ગુમાવાય છે. એટલે સર્જનો સ્વસ્થ દેખાતા આંતરડા સુધી કાપે છે અને બાકીનું રાખે છે.
કોનો-એસ જોડાણ આંતરડાની તે બાજુએ બને છે જે મેસેન્ટરીથી દૂર છે, અને તેને એવી રીતે ટેકો અપાય છે કે ટાંકાની રેખા ચરબીવાળા પેશીથી દૂર રહે. એક અભ્યાસમાં આ જોડાણથી વહેલી સ્કોપીમાં ઓછા ફેરફાર દેખાયા. વધુ મેસેન્ટરી કાઢવા વિશેના મોટા અભ્યાસોમાં વધારાનો ફાયદો દેખાયો નહોતો.
Dr Harsh Shah દૂરબીન (laparoscopic) કે ખુલ્લા (open) માર્ગે ઓપરેશન કરે છે, જે તમારા માટે વધુ સલામત હોય.
આ સમસ્યાના અભ્યાસોમાં ધૂમ્રપાનથી સ્કોપીમાં ફેરફાર થવાની શક્યતા બે ગણાથી વધુ થાય છે. બંધ કરવું એ તમે જાતે લઈ શકો તેવું ખૂબ અસરકારક પગલું છે.
ક્રોહન રોગવાળા ધૂમ્રપાન કરનારાઓમાં રોગ વધુ વાર પાછો આવે છે, મજબૂત દવાઓની જરૂર પડે છે અને ફરી ઓપરેશન વહેલું કરવું પડે છે. કોઈ પણ સ્વરૂપનું તમાકુ ગણાય, બીડી, ચાવવાની તમાકુ અને હુક્કા સહિત. ઓછું કરવું પૂરતું નથી.
હા, અને ભારતમાં તે અલગ તારવવું જરૂરી છે. ક્ષય જોડાણ પાસે ક્રોહન રોગ જેવો દેખાઈ શકે છે, અને તેની સારવાર તદ્દન જુદી છે.
રોગ પાછો આવ્યો છે એમ માનીને મજબૂત દવાઓ વધારતાં પહેલાં ડૉક્ટર પૂછે છે કે પહેલું નિદાન ચોક્કસ હતું કે નહીં. બાયોપ્સી, ક્ષયનો જનીન પરીક્ષણ અને ક્યારેક ક્ષયની સારવારનો અજમાયશ કોર્સ તે નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે. ઓળખાયા વગરના ક્ષય પર પ્રતિકારશક્તિ ઘટાડતી વધુ મજબૂત દવા આપવી જોખમી બની શકે.
બંનેને કેવી રીતે અલગ પાડાય છે તે અમારા આંતરડાનો ક્ષય કે ક્રોહન રોગ: ડૉક્ટર કેવી રીતે પારખે છે લેખમાં સમજાવ્યું છે.
દવાખાનામાંથી રજા મળે તે પહેલાં નક્કી કરેલું સાદું સમયપત્રક મહત્ત્વની તપાસો આવરી લે છે. તે તમારા પોતાના જોખમ મુજબ ગોઠવાય છે.
| ક્યારે | શું કરાય |
|---|---|
| રજા પહેલાં | તમારું જોખમ જૂથ નક્કી કરવું, દવા શરૂ કરવી, ધૂમ્રપાન છોડવાની તૈયારી, પ્રારંભિક સ્ટૂલ કેલપ્રોટેક્ટિન |
| લગભગ ત્રણ મહિને | લક્ષણો, વજન, દવા માફક આવી કે નહીં અને લોહીની તપાસની સમીક્ષા |
| છ થી બાર મહિને | રુટગીર્ટ્સ ગ્રેડ સાથે કોલોનોસ્કોપી, જરૂર પડે તો દવા બદલવી |
| ત્યાર પછી | સ્કોપી વચ્ચે કેલપ્રોટેક્ટિન, અને જોખમ મુજબ ફરી સ્કોપી |
દુખાવો, ઊલટી, પેટ ફૂલવું, કે ઘા પરથી અથવા ગુદા પાસે નવો સ્રાવ થાય તો વહેલા સંપર્ક કરો. બાકીની વાર્ષિક તપાસો અમારા ક્રોહન રોગની લાંબા ગાળાની તપાસ અને તકલીફો વિશેના લેખમાં છે.
સલાહ માટે આવો ત્યારે ઓપરેશનની નોંધ, બાયોપ્સી રિપોર્ટ, કોલોનોસ્કોપી અને સ્કેનના રિપોર્ટ અને તમે લો છો તે દરેક દવાની યાદી સાથે લાવો.
ના. ઓપરેશનમાં રોગવાળું આંતરડું કાઢી નખાય છે, પણ ક્રોહન રોગ મોટા ભાગે જોડાણ પાસે, નાના આંતરડાના છેલ્લા ભાગમાં પાછો આવવાનું વલણ ધરાવે છે. એટલે ઓપરેશન પછી દવાઓ, ફોલો-અપ સ્કોપી અને ધૂમ્રપાન બંધ કરવું મહત્ત્વનાં છે.
આંતરડાની અંદરના ફેરફારો થોડા મહિનામાં, કોઈ લક્ષણ પહેલાં દેખાઈ શકે છે. દુખાવો અને પાતળા ઝાડા સામાન્ય રીતે પછી થાય છે. એટલે લક્ષણની રાહ જોવાને બદલે છ થી બાર મહિને સ્કોપી ગોઠવાય છે.
શરૂઆતનો રોગ લક્ષણો કરતો નથી. સ્કોપી તેને ત્યારે બતાવે છે જ્યારે સારવાર સહેલી હોય છે, અને પરિણામથી નક્કી થાય છે કે તમારી દવા પૂરતી છે કે વધારવી પડશે.
હા. ઓપરેશન પછી ક્રોહન રોગ પાછો આવવા માટે ધૂમ્રપાન ટેવ સંબંધી ખૂબ મજબૂત કારણ છે. છોડવામાં કોઈ ખર્ચ નથી અને તે લગભગ કોઈ પણ એક દવા કરતાં વધુ મદદ કરે છે.
મેટ્રોનિડાઝોલ જેવી એન્ટિબાયોટિક, એઝાથિયોપ્રિન કે મરકેપ્ટોપ્યુરિન, અને ઇન્ફ્લિક્સિમેબ કે એડાલિમુમેબ જેવી બાયોલોજિક દવાઓ. પસંદગી તમારા જોખમ, ખર્ચ અને પહેલાં રોગ કેવો વર્તતો હતો તેના પર આધાર રાખે છે.
હા, અને ભારતમાં તે તપાસવું જરૂરી છે. સ્કોપીમાં ક્ષય ક્રોહન રોગ જેવો દેખાઈ શકે છે. પ્રતિકારશક્તિ ઘટાડતી વધુ મજબૂત દવા શરૂ કરતાં પહેલાં બાયોપ્સી અને ક્ષયની તપાસ કરાય છે.
કદાચ. કોનો-એસ નામના ખાસ જોડાણથી એક અભ્યાસમાં શરૂઆતની સ્કોપીમાં ઓછા ફેરફાર દેખાયા, જ્યારે રોગવાળા ભાગ ઉપરાંત વધારાનું આંતરડું કાઢવાથી ફાયદો થયો નથી. તમારા સર્જન તમારી સાથે પસંદગીની ચર્ચા કરશે.
દવાઓ, બાયોલોજિક અને ઓપરેશન માટે ક્રોહન રોગની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. આવતા પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
ક્રોહન રોગનું ઓપરેશન થયું છે કે થવાનું છે, અને રોગ પાછો આવવાની ચિંતા છે? અમદાવાદના પેટ અને કેન્સરના સર્જન Dr Harsh Shah સમજાવે છે કે રોગ પાછો આવે તેના પર નજર કેવી રીતે રખાય અને તેને કેવી રીતે અટકાવાય. તમે અમને ફોન કે WhatsApp સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.