Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 4 નવેમ્બર 2026
Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
GI & Proctology Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
મળ અસંયમ એટલે જ્યારે ઇચ્છા ન હોય ત્યારે મળ કે વાયુ નીકળી જવો. ઘણા લોકો વર્ષો સુધી છુપાવે છે, પણ આ તબીબી તકલીફ છે અને તેના ઉકેલ છે.
કારણ ગુદાના સ્નાયુનું ફાટવું કે નબળો પડવો, અથવા ચેતાને નુકસાન હોઈ શકે. પાતળો મળ, કડક મળનો અવરોધ કે પ્રોલેપ્સ પણ પાછળ હોઈ શકે.
સારવાર સાદાં પગલાંથી શરૂ થાય છે: મળ કડક કરવો, પ્રશિક્ષિત થેરાપિસ્ટ સાથે કસરતો અને ચામડીની કાળજી. ઓપરેશન કે સાધન વધુ જરૂરિયાતવાળા માટે રખાય છે.
જો લીક સાથે ગુદામાંથી કંઈક બહાર આવતું હોય, તો અમારું મળાશય બહાર આવવાની સર્જરી પાનું વાંચો. આ લેખમાં મળ કેમ લીક થાય છે અને તેનું કારણ કેવી રીતે શોધાય છે તે સમજાવ્યું છે.
એટલે મળ કે વાયુ પર કાબૂ ગુમાવવો. કોઈને થોડું લીક થાય, કોઈના અંડરવેર ગંદા થાય, અને કોઈ સમયસર શૌચાલય પહોંચી શકતું નથી.
સ્ત્રીઓમાં આ તકલીફ પુરુષો કરતાં વધુ જોવા મળે છે, અને ઉંમર સાથે તે વધે છે. યુવાન વ્યક્તિને પણ થઈ શકે.
મળ રોકવા માટે ત્રણ વસ્તુ સાથે કામ કરે છે: મજબૂત સ્નાયુ, તંદુરસ્ત ચેતાઓ અને સારી રીતે મળ સંઘરતું આંતરડું. કોઈ એકમાં ખામી લીક કરાવી શકે.
| કારણ | સામાન્ય રીતે કેવું દેખાય | અમે શું શોધીએ |
|---|---|---|
| બહારનો ગુદા સ્નાયુ ફાટવો, ઘણી વાર પ્રસૂતિ કે ઓપરેશનથી | અચાનક હાજતનું લીક: રાહ જોઈ શકાતી નથી | સ્નાયુના વર્તુળમાં ગાબડું કે પાતળો ભાગ |
| ઉંમર કે જૂના ગુદાના ઓપરેશનથી અંદરનો સ્નાયુ નબળો | ચેતવણી વગરનું લીક, મળથી ડાઘ | ગુદા નળીનો આરામનો તાણ ઓછો |
| લાંબા જોર, પ્રસૂતિ કે ડાયાબિટીસથી ચેતાઓને નુકસાન | મિશ્ર લીક, કસવાની શક્તિ ઓછી | કસવાની શક્તિ નબળી અને મળાશયમાં સંવેદના ઓછી |
| સોજા કે જૂની સારવારને કારણે ન ખેંચાતું આંતરડું | તાત્કાલિક હાજત, થોડું થોડું વારંવાર લીક | નાનું, કડક મળાશય |
| મળાશયમાં અટકેલો કડક મળ, વૃદ્ધોમાં સામાન્ય | ગાંઠની આજુબાજુથી પાતળા મળનું સતત ઝમવું | તપાસમાં કડક મળ હાથમાં આવે |
| મળાશય બહાર આવવાથી સ્નાયુ ખેંચાવો | લીક અને બહાર આવતી ગાંઠ | પ્રોલેપ્સ પોતે |
એક કારણ ચૂકી જવાય છે. વૃદ્ધ વ્યક્તિમાં કે તીવ્ર દુખાવાની દવા લેનારમાં નવું લીક ઘણી વાર કડક મળની આજુબાજુ પાતળો મળ ઝમવાથી થાય છે. અહીં સાધન નહીં, અવરોધ દૂર કરવો એ સારવાર છે.
અમે પહેલાં સાંભળીએ છીએ. કેટલી વાર અને ક્યારે લીક થાય છે તેની સીધી વાતચીત કોઈ પણ તપાસ કરતાં વધુ કહે છે. પછી તપાસ કરીએ અને જે પરીક્ષણથી નિર્ણય બદલાય તે જ કરાવીએ.
| પગલું | શું દેખાય | ક્યારે વપરાય |
|---|---|---|
| લીકનો સ્કોર અને શૌચની ડાયરી | કેટલી વાર, કયા પ્રકારનું અને શું કારણે. પ્રગતિ પણ મપાય | બધાને, શરૂઆતમાં અને દરેક સારવાર પછી |
| ગુદા અને મળાશયની તપાસ | સ્નાયુનો તાણ, ડાઘ, કડક મળ, પ્રોલેપ્સ | બધાને |
| ગુદા નળીનું સોનોગ્રાફી | સ્નાયુનાં વર્તુળો અને ફાટની તસવીર | સ્નાયુને ઈજા થઈ હોવાની શક્યતા હોય, કે સુધારા પહેલાં |
| ગુદા અને મળાશયના દબાણની તપાસ | સ્નાયુની તાકાત અને મળાશયની સંવેદના | કારણ સ્પષ્ટ ન હોય, કે આગળની સારવાર પહેલાં |
| દૂરબીન કે જોર કરતી વખતે એક્સ-રે | સોજો, પ્રોલેપ્સ કે અવરોધ | લોહી પડે, શૌચની ટેવ બદલાય, કે પ્રોલેપ્સની શંકા હોય |
કાળજી સાદાથી શરૂ થઈને ધીમે ધીમે વધુ જટિલ તરફ જાય છે. ઘણા લોકોને શરૂઆતનાં પગલાંમાં જ સારું થાય છે, અને આગળનું પગલું ત્યારે જ ઉમેરાય જ્યારે પહેલું પૂરતું ન હોય.
| પગલું | શું કરવામાં આવે | કોને અનુકૂળ |
|---|---|---|
| રોજિંદા ઉપાયો | રેસાથી મળ કડક કરવો, સલાહ પ્રમાણે loperamide જેવી દવા, ચામડીની કાળજી અને નક્કી સમયે શૌચ | લગભગ બધાને, પહેલા પગલા તરીકે |
| બાયોફીડબેક સાથે પેલ્વિક ફ્લોરની તાલીમ | પ્રશિક્ષિત થેરાપિસ્ટ હાજતને વહેલી ઓળખતાં અને સ્નાયુ મજબૂત કરતાં શીખવે છે | હળવું થી મધ્યમ લીક |
| ગુદા માર્ગે આંતરડું ધોવું | નક્કી સમયે નીચલું આંતરડું ધોવાય, જેથી શૌચ વચ્ચે તે ખાલી રહે | શૌચ વચ્ચે લીક, કે કેટલાક આંતરડાના ઓપરેશન પછી |
| ભરાવ આપતા જેલનું ઇન્જેક્શન | ગુદાની દીવાલમાં જેલ મૂકી બંધ થોડું વધુ કડક કરાય | સાદાં પગલાં પછી પણ રહેતું લીક |
| ચેતાનું ઉત્તેજન | પેલ્વિક ફ્લોરની ચેતાને ઉત્તેજિત કરતું નાનું સાધન, પહેલાં અજમાયશ સમય સાથે | મધ્યમ થી ગંભીર લીક. ખાસ કેન્દ્રોમાં મળે છે, અને ખર્ચ મહત્ત્વનો છે |
| સ્નાયુનો સુધારો | સ્પષ્ટ ફાટેલા સ્નાયુના વર્તુળને ટાંકા | તાજી કે સ્પષ્ટ રીતે ઓળખાયેલી ફાટ |
| સ્ટોમા | આંતરડું ચામડી પર બહાર લાવીને થેલીમાં મળ એકઠો કરાય | બીજાં પગલાં નિષ્ફળ જાય, કે વ્યક્તિ પોતે પસંદ કરે |
સ્ટોમા હાર નથી. કેટલાક લોકોને વર્ષોની અધૂરી સફળતા કરતાં તે વહેલો કાબૂ અને આત્મવિશ્વાસ પાછો આપે છે. અમે તેના વિશે ખુલ્લેઆમ વાત કરીએ છીએ, અને નિર્ણય હંમેશાં તમારો છે.
મળ કડક કરવો એ સસ્તું અને ખૂબ ઉપયોગી પહેલું પગલું છે. પાતળો મળ મજબૂત સ્નાયુને પણ હરાવે છે, એટલે બધાથી પહેલાં મળના બંધારણ પર કામ કરીએ છીએ.
પ્રોલેપ્સ સ્નાયુને ખેંચતું હોય, ત્યારે તેને સુધારવાથી કાબૂ પાછો આવી શકે છે. અમે પહેલાં કારણની સારવાર કરીએ છીએ, પછી જે બાકી રહે તે જોઈએ છીએ.
આવા કેસમાં સુધારા પછી લીક ઘટી શકે છે. નિર્ણય લેતા પહેલાં અમે સંભવિત પરિણામ સમજાવીએ છીએ. તે કેવી રીતે થાય છે તે જાણવા પેટ દ્વારા સુધારો લેખ વાંચો.
ઘણી વાર હા. બે પગલાં મહત્ત્વનાં છે: પ્રસૂતિની ફાટ તે જ સમયે સુધારવી, અને ગુદાના કોઈ પણ ઓપરેશનમાં સ્નાયુને બચાવવો.
ના. ઉંમર સાથે તે વધુ જોવા મળે છે, પણ તે તબીબી તકલીફ છે અને સહન કરવાની વાત નથી. મોટા ભાગના લોકોમાં સુધારો થઈ શકે છે, અને ઘણાને સાદાં પગલાંથી જ મદદ મળે છે.
ગુદાના સ્નાયુની ફાટ કે ખેંચાયેલી ચેતાઓ શરૂઆતમાં શાંત હોઈ શકે. ઉંમર સાથે સ્નાયુનો તાણ ઘટે છે, એટલે લીક વર્ષો પછી શરૂ થઈ શકે. સોનોગ્રાફીથી સ્નાયુ જોઈ શકાય છે.
ક્યારેક, જો પાતળો મળ મુખ્ય કારણ હોય. રેસા, ઓછા ઉશ્કેરતા ખોરાક અને loperamide જેવી દવા મળ કડક કરે છે. સ્નાયુ ફાટેલો હોય તો બીજી સારવાર પણ જોઈએ.
તે થેરાપિસ્ટ સાથેની તાલીમ છે. સેન્સર સ્ક્રીન પર પેલ્વિક ફ્લોરના સ્નાયુઓ બતાવે છે, અને તમે હાજત વહેલી ઓળખતાં અને યોગ્ય સમયે કસતાં શીખો છો. ઘરે અભ્યાસ પણ તેનો ભાગ છે.
મોટા ભાગના લોકોને નહીં. ઓપરેશન સ્પષ્ટ સ્નાયુ ફાટ, પ્રોલેપ્સ, કે સાદાં પગલાં અને તાલીમ પછી પણ રહેતા લીક માટે રખાય છે. પહેલાં વિકલ્પો અને સંભવિત પરિણામ સમજાવીએ છીએ.
તે ખાસ કેન્દ્રોમાં થાય છે અને સાધન મોંઘું છે. પહેલાં અજમાયશ સમય હોય છે, અને તે મદદ કરે તો જ સાધન મૂકાય. તમને તે અનુકૂળ છે કે નહીં તે પ્રામાણિકપણે કહીએ છીએ.
ના. સ્ટોમા ધરાવતા લોકો કામ કરે છે, પ્રવાસ કરે છે અને પરિવારમાં ભાગ લે છે. કેટલાક માટે તે લીકના ડરનો અંત લાવતું સ્વાગત પગલું છે. નિર્ણય હંમેશાં તમારો છે.
મળાશય બહાર આવવાની પૂરી સારવારની શરૂઆત મળાશય બહાર આવવાની સર્જરી પાનાથી કરો. આવતા પહેલાં પ્રશ્ન હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
મળ કે વાયુ લીક થાય છે, કે શૌચાલય સુધી પહોંચતાં મોડું થઈ જાય છે, અને કહેતાં શરમ આવે છે? તમે એકલા નથી, અને ઘણી વાર તેમાં સુધારો થઈ શકે છે. Dr Harsh Shah શાંતિથી સાંભળશે, તપાસશે અને વિકલ્પો સાદી ભાષામાં સમજાવશે. ફોન કરો, કે WhatsApp પર સંદેશ મોકલો. Call +91-63555-64601 WhatsApp પર સલાહ માંગો
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.