Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 4 નવેમ્બર 2026
Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
GI & Proctology Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
નાનાં બાળકોમાં અને જેમનું આંતરડું બરાબર ખાલી થતું નથી તેવા કેટલાક લોકોમાં સાદી કાળજી જ પૂરતી સારવાર બને છે. પણ પુખ્ત વ્યક્તિનું મળાશય પૂરેપૂરું બહાર આવતું હોય, તો તે જાતે પાછું ગોઠવાઈ જતું નથી.
ઓપરેશન નક્કી થયું હોય ત્યારે પણ મળ નરમ રાખવો, જોર ન કરવું અને શૌચની રીત સુધારવી પહેલાં આવે છે. જોર ચાલુ હોય તેવા આંતરડા પર કરેલો સુધારો લાંબો ટકતો નથી.
જે ગાંઠ અંદર ન જાય, કાળી પડે કે બહુ દુખે તે તાત્કાલિક સ્થિતિ છે. તેને ઘરે સંભાળવાની કોશિશ ન કરો.
મળાશય બહાર આવવાની અને તેની સારવારની આખી વાત અમારા મળાશય બહાર આવવાની સર્જરી પાના પર છે. આ લેખમાં ઓપરેશન વગર શું થઈ શકે અને તે ઉપાયો ક્યાં અટકે છે તે જોઈએ છીએ.
તે તકલીફ ખરેખર શું છે તેના પર આધાર રાખે છે. પ્રોલેપ્સ એક જ શબ્દ છે, પણ તેની પાછળ જુદા જુદા પ્રશ્નો હોય છે, અને દરેકમાં સાદી કાળજીનું કામ જુદું હોય છે.
| કોણ | સાદી કાળજીનું કામ | શું અપેક્ષા રાખવી |
|---|---|---|
| અંદરના પડનું પ્રોલેપ્સ ધરાવતાં નાનાં બાળકો | મુખ્ય સારવાર | કારણ સુધારવું, જેમ કે પાતળા ઝાડા, કબજિયાત કે કુપોષણ. ઘણાં બાળકોમાં જાતે બેસી જાય છે |
| પેલ્વિક ફ્લોરના સ્નાયુ કડક થવાથી ખાલી ન થઈ શકતા લોકો | મુખ્ય સારવાર | એકલા જુલાબ કરતાં સ્નાયુની કસરતની તાલીમ વધુ કામ આપે છે |
| થોડી ઊપસેલી ગાંઠ અને હળવી તકલીફ | પહેલું પગલું | ઘણા લોકોને સારું થાય છે અને બિનજરૂરી ઓપરેશન ટળે છે |
| તંદુરસ્ત પુખ્ત વ્યક્તિ, પૂરું પ્રોલેપ્સ | તૈયારી | સુધારો ટકે તે માટે ઓપરેશન પહેલાં નરમ મળ અને જોર વગરનું શૌચ |
| નબળા પુખ્ત, કે ઓપરેશન ન કરાવવા માંગતા લોકો | સાચવી રાખતી કાળજી | આરામ, ચામડીની સંભાળ અને કટોકટી માટે સ્પષ્ટ plan |
કોઈ ઉપાય પસંદ કરતાં પહેલાં અમે જોઈએ છીએ કે તમે કયા જૂથમાં આવો છો. આ ભેદ પાડતી તપાસ મળાશયની તપાસ કેવી થાય છે લેખમાં સમજાવી છે.
લક્ષ્ય છે નરમ, બંધાયેલો મળ જે ધક્કો માર્યા વગર નીકળી જાય. જોર કરવાથી જ મળાશય નીચે ધકેલાય છે, એટલે આ એક ટેવ બાકી બધા નિર્ણયો વચ્ચે પણ તમને રક્ષણ આપે છે.
ગુજરાતનાં મોટા ભાગનાં ઘરોમાં રેસા પહેલેથી ઘણા ખવાય છે. તેમને ઘણી વાર વધુ રેસાની નહીં, પણ વધુ પાણીની જરૂર હોય છે.
હા, ઘણી. બેસવાની રીત અને ટેવ આંતરડું કેવી રીતે ખાલી થાય તે બદલે છે, તેમાં કોઈ ખર્ચ નથી, અને સારવારનો આ ભાગ મોટા ભાગના લોકો આજથી જ શરૂ કરી શકે છે.
| ટેવ | કેવી રીતે કરવું | કેમ મદદ કરે છે |
|---|---|---|
| પગ ઊંચા રાખો | પગ નાના ટેબલ કે ઊંચા પાટલા પર મૂકો, ઘૂંટણ કમરથી ઉપર રાખો અને થોડા આગળ ઝૂકો | માર્ગ સીધો થાય છે, એટલે ઓછું જોર કરવું પડે છે |
| જોર નહીં, બ્રેસ કરો | શ્વાસ બહાર કાઢો અને પેટને હળવેથી કસો. શ્વાસ રોકીને જોરથી ધક્કો ન મારો | મળાશયની દીવાલ પર ઓછું દબાણ આવે છે |
| બેઠક ટૂંકી રાખો | થોડી મિનિટો પૂરતી છે. ફોન નહીં, છાપું નહીં | લાંબું બેસવાથી જોર કરવાનું મન થાય છે અને સોજો આવે છે |
| હાજત થાય ત્યારે જ જાઓ | ટાળશો નહીં. જમ્યા પછીનો સમય ઘણી વાર સારો રહે છે | રોકેલો મળ સુકાઈને કડક બને છે |
| આંગળીની ટેવ ન પાડો | ખાલી થવા માટે આંગળીથી દબાવવું પડતું હોય, તો અમને કહો | એ સંકેત છે કે યોગ્ય તપાસ જરૂરી છે |
ભારતીય ઢબના બેસીને વાપરવાના શૌચાલયમાં બેસવાની રીત પહેલેથી મદદરૂપ છે, ત્યાં ફક્ત લાંબું બેસવું અને જોરથી ધક્કો મારવો ટાળવાનું છે. પશ્ચિમી સીટ પર નાનો પાટલો મૂકવાથી એ જ અસર મળે છે.
બાયોફીડબેક એ ગુદાના સ્નાયુઓને ખોલવા અને બંધ કરવાની કસરતની તાલીમ છે. સેન્સર સ્ક્રીન પર બતાવે છે કે એ સ્નાયુઓ શું કરે છે, જેથી તમે તેમને કાબૂમાં રાખતાં શીખો.
કેટલાક લોકોમાં જે ક્ષણે સ્નાયુ ઢીલો થવો જોઈએ તે જ ક્ષણે તે ભીંસાય છે. તેઓ જોરથી ધક્કો મારે છે, કંઈ નીકળતું નથી, એટલે વધુ જોર કરે છે. આથી મળાશય સતત તાણમાં રહે છે અને પ્રોલેપ્સ થઈ શકે છે. એ સ્નાયુને ઢીલો કરવાની તાલીમ ઘણી વાર બીજા જુલાબ કરતાં વધુ કામ આપે છે.
એક બેઠકથી ભાગ્યે જ ફરક પડે છે. ફાયદો ઘણી બેઠકો અને ઘરના નિયમિત અભ્યાસથી મળે છે. તમારી નજીક પ્રશિક્ષિત પેલ્વિક ફ્લોર થેરાપિસ્ટ ન હોય, તો અમે ક્લિનિકમાં કસરતો સમજાવીએ છીએ અને પ્રગતિ તપાસીએ છીએ.
આહાર, બેસવાની રીત અને કસરતો પૂરતાં ન હોય તો ઓપરેશનનો વિચાર કરતાં પહેલાં હજી થોડાં પગલાં છે. તે તમારી મુખ્ય તકલીફ પ્રમાણે પસંદ થાય છે.
| મુખ્ય તકલીફ | શું મદદ કરી શકે | શું ધ્યાન રાખવું |
|---|---|---|
| પૂરેપૂરું ખાલી થતું નથી | નક્કી સમયે glycerine suppository કે નાનું એનિમા, અથવા ગુદા માર્ગે પાણીથી આંતરડું ધોવું | સલાહ વગર રોજ તેના પર આધાર ન રાખો |
| ચેતાના રોગથી આંતરડું ધીમું પડ્યું છે | ખાલી કરવાનો નક્કી સમયપત્રક, suppository કે ધોવાની રીત સાથે | શીખવવું પડે છે અને યોગ્ય સાધન જોઈએ |
| પાતળા મળનું લીક | મળ થોડો કડક કરવો અને સ્નાયુની તાલીમ | વધુ પડતો જુલાબ લીક વધારે છે |
| ચીકણા સ્રાવ કે લીકથી ચામડી છોલાય | હળવું ધોવું અને રક્ષણ આપતી ક્રીમ | છોલાયેલી, ફાટેલી ચામડીમાં ચેપ લાગે છે |
ગુદા માર્ગે ધોવાની રીત ઘરે પાણી અને નળીઓના સેટથી થાય છે. તે શીખવવી પડે છે, અને પસંદ કરેલા લોકો માટે તે ઓપરેશનનો ખરેખર વિકલ્પ બની શકે છે.
કેટલાક લોકો બહુ નબળા હોય, બીજી બીમારી હોય, કે ઓપરેશન ન કરાવવા માંગતા હોય. તોપણ કાળજી શક્ય છે. લક્ષ્ય આરામ, સ્વચ્છ ચામડી અને સલામતી છે, અને પ્રોલેપ્સ ભુલાઈ જવાને બદલે નજર હેઠળ રહે છે.
ઓપરેશન વગરની સારવારનો અર્થ ક્યારેય નજર બહાર રહેવું નહીં. વર્ષમાં એક-બે વાર જ હોય, તોપણ અમે ફોલો-અપની તારીખ રાખીએ છીએ.
મળાશય પૂરેપૂરું બહાર આવતું હોય તેવા તંદુરસ્ત પુખ્તમાં કોઈ આહાર, કસરત કે દવા તેને કાયમ માટે પાછું ખેંચી શકતી નથી. સાદી કાળજી જમીન તૈયાર કરે છે, પણ સુધારો ઓપરેશનથી જ થાય છે.
સાદી કાળજીને પૂરતો અવસર આપવો, સામાન્ય રીતે થોડા મહિના, સમજદારીભર્યું છે. તે પછી પણ લક્ષણો એવાં જ રહે, તો મોડું કરવાથી મુખ્યત્વે તકલીફના દિવસો વધે છે. ઓપરેશનના વિકલ્પો પેટ દ્વારા સુધારો લેખમાં સમજાવ્યા છે, અને પછી શું જોવું તે ઓપરેશન પછીની તકલીફો અને ફોલો-અપ લેખમાં છે.
નાનાં બાળકોમાં ઘણી વાર હા. જેમનું આંતરડું બરાબર ખાલી થતું નથી તેમાં સાદી કાળજી મુખ્ય સારવાર બની શકે. પણ પુખ્ત તંદુરસ્ત વ્યક્તિનું મળાશય પૂરેપૂરું બહાર આવતું હોય, તો તે જાતે બેસતું નથી અને સુધારો ઓપરેશનથી થાય છે.
ના. રેસા મળ નરમ રાખે છે, એટલે જોર ઓછું કરવું પડે છે અને કોઈ પણ સુધારાને રક્ષણ મળે છે. પણ નીચે ઊતરેલું મળાશય તે પાછું ખેંચતા નથી. પાણી ઓછું હોય તો રેસા મળને ઊલટું કડક પણ કરી શકે છે.
થોડી મિનિટો પૂરતી છે. પગ ઊંચા રાખીને બેસો, શ્વાસ બહાર કાઢો અને શ્વાસ રોકીને જોર ન કરો. કંઈ ન નીકળે તો ઊભા થઈ જાઓ અને થોડી વાર પછી ફરી પ્રયત્ન કરો. ફોન કે છાપું સાથે ન રાખો.
તે સારવાર છે. સેન્સર સ્ક્રીન પર તમારા સ્નાયુઓની હિલચાલ બતાવે છે, અને પ્રશિક્ષિત થેરાપિસ્ટ તમને યોગ્ય ક્ષણે તેમને ઢીલા કે કડક કરતાં શીખવે છે. કામ તમારે કરવાનું છે, અને ઘરે નિયમિત અભ્યાસ જોઈએ.
નાની ગાંઠ, અમે રીત બતાવીએ પછી, સ્વચ્છ હાથે સૂઈને હળવેથી પાછી મૂકી શકાય. ક્યારેય જબરદસ્તી ન કરો. તે અંદર ન જાય, કાળી પડે કે બહુ દુખે, તો એ જ દિવસે દવાખાને આવો.
મળ બહુ પાતળો થઈ જાય તો વધી શકે. લીક હોય ત્યારે લક્ષ્ય મળ થોડો કડક કરવાનું છે, અને સલાહ પ્રમાણે loperamide જેવી દવા મદદ કરી શકે. કબજિયાતમાં હળવો જુલાબ સામાન્ય રીતે ચાલે છે. દવા અમે તમારી મુખ્ય તકલીફ પ્રમાણે ગોઠવીએ છીએ.
સામાન્ય રીતે થોડા મહિનાનો પૂરતો પ્રયત્ન વાજબી છે. રોજ ગાંઠ પાછી ધકેલવી પડે, કે લોહી અને લીક ચાલુ રહે, તો વધુ સમય ભાગ્યે જ કામ આવે છે. દરેક તબક્કે અમે સમીક્ષા કરીને સાથે નિર્ણય લઈએ છીએ.
મળાશય બહાર આવવાની પૂરી સારવારની શરૂઆત મળાશય બહાર આવવાની સર્જરી પાનાથી કરો. આવતા પહેલાં પ્રશ્ન હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
શૌચ વખતે અંદરથી કંઈક બહાર ઊતરે છે અને તમે જાણવા માંગો છો કે ઓપરેશન વગર શું કરી શકાય? Dr Harsh Shah તપાસીને પ્રામાણિકપણે કહેશે કે સાદા ઉપાયો ક્યાં સુધી કામ આપે અને આગળનાં પગલાં સાથે બેસીને ગોઠવશે. ફોન કરો, કે WhatsApp પર સંદેશ મોકલો. Call +91-63555-64601 WhatsApp પર સલાહ માંગો
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.