Skip to main contentછેલ્લે અપડેટ: 20-Nov-2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
હળવા હુમલામાં ભૂખ લાગે અને ઊલટી ન થતી હોય ત્યારે સામાન્ય રીતે એક દિવસમાં ફરી ખાઈ શકાય. દુખાવો જાય કે લોહીના રિપોર્ટ સામાન્ય થાય ત્યાં સુધી રાહ જોવાની જરૂર નથી.
ગંભીર હુમલામાં લગભગ ત્રણ દિવસ પછી પણ મોઢેથી ખાઈ ન શકાય તો નાકમાંથી પાતળી નળી મૂકીને ખોરાક અપાય છે. આંતરડાને ખવડાવવાથી ચેપથી રક્ષણ મળે છે, નસમાં ટીપાં માત્ર બીજી પસંદગી છે.
લાંબા ઉપવાસથી સ્વાદુપિંડને આરામ મળતો નથી. તેનાથી આંતરડું નબળું પડે છે અને ચેપનું જોખમ વધે છે.
હુમલાની શરૂઆતના ટીપાંથી સાજા થવા સુધીની આખી વાત અમારા તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર પાનામાં છે. આ લેખ પહેલા જ દિવસે પરિવારો જે સવાલ પૂછે છે તેનો જવાબ આપે છે: શું ખાઈ શકાય?
માત્ર થોડા સમય માટે, જો ઊલટી થતી હોય કે દુખાવો ખૂબ તીવ્ર હોય. દિવસો સુધી મોઢેથી કંઈ ન આપવું, જે જૂની ટેવ હતી, તે હવે સલાહભરી નથી.
ઘણાં વર્ષો સુધી શીખવાતું હતું કે “સ્વાદુપિંડને આરામ આપો”: દુખાવો જાય અને લોહીના રિપોર્ટ શમે ત્યાં સુધી મોઢેથી ખોરાક કે પાણી નહીં. માન્યતા એવી હતી કે ખોરાકથી ગ્રંથિ વધુ ઉશ્કેરાશે.
અભ્યાસોએ બતાવ્યું કે આ ખોટું હતું. સોજો આવેલી ગ્રંથિને ખાવાથી વધુ નુકસાન થતું નથી. નુકસાન લાંબા ઉપવાસથી થાય છે. ખાલી આંતરડાની અંદરની દીવાલ પાતળી થાય છે, અને પછી આંતરડાના જંતુઓ સ્વાદુપિંડ આસપાસની પેશીમાં પહોંચી શકે છે. ચેપ આ રીતે શરૂ થાય છે. એટલે આજનો હેતુ એ છે કે તમે જે રીતે સહન કરી શકો તે રીતે ખોરાક વહેલો પાછો શરૂ થાય.
ભૂખ લાગે અને ઊલટી ન થતી હોય ત્યારે, સામાન્ય રીતે એક દિવસમાં. સુધરતો જતો હળવો દુખાવો રાહ જોવાનું કારણ નથી.
| સવાલ | સામાન્ય જવાબ |
|---|---|
| ક્યારે શરૂ કરવું | ભૂખ લાગે અને ઊલટી ન થતી હોય ત્યારે, ઘણી વાર એક દિવસમાં |
| પહેલાં શું ખાવું | ઓછી ચરબીવાળો નરમ કે સામાન્ય ખોરાક. લાંબો સમય માત્ર પ્રવાહીનો તબક્કો જરૂરી નથી |
| હળવો દુખાવો ખાવાનું અટકાવે? | ના. ખાઓ, અને ટીમ જોતી રહે કે તમે કેવું સહન કરો છો |
| પહેલાં લોહીના રિપોર્ટ સામાન્ય થવા જોઈએ? | ના. ઉત્સેચકનું સ્તર ઘટે તેની રાહ જોવાથી માત્ર દવાખાનામાં વધુ રહેવું પડે છે |
| ખાતાં દુખાવો પાછો આવે તો? | ટીમને જણાવો. હુમલો હળવાથી વધુ હોઈ શકે અને નળી જરૂરી બની શકે |
ખોરાક વહેલો શરૂ કરનારા લોકો સામાન્ય રીતે વહેલા ઘરે જાય છે, અને તેમનો દુખાવો વધુ વાર પાછો આવતો નથી. પાણી, પછી સૂપ, પછી ભાત એવી સીડી ચડાવવાની જરૂર નથી, જ્યાં સુધી તમારું પેટ પોતે જ તે ન માગે. હળવા અને પરિચિત ખોરાકથી શરૂ કરો અને કેવું લાગે છે તે પ્રમાણે આગળ વધો.
એટલે મોટાં, તેલવાળાં કે તળેલાં ભોજન ટાળવાં, દરેક ગ્રામ ગણવાનું નહીં. મોટા ભાગના લોકોને ઘરનું સાદું ભોજન નાના, નિયમિત ભાગમાં માફક આવે છે.
ચા, કોફી કે મસાલા પર તમારા પેટને માફક આવે તેથી વધુ પ્રતિબંધ મૂકવાની જરૂર નથી. હેતુ બિનજરૂરી ઉપવાસ દૂર કરવાનો છે, જટિલ ખોરાક આપવાનો નથી. કારણ પિત્તાશયની પથરી હોય કે લોહીમાં ખૂબ ચરબી, તો ખોરાક અને ફોલો-અપ plan થોડાં બદલાય છે; તે નીચે જુઓ.
લગભગ ત્રણ દિવસ પછી પણ મોઢેથી ખવાય નહીં તો નાકમાંથી પેટમાં પાતળી નળી મૂકીને પ્રવાહી ખોરાક અપાય છે. મોટા ભાગના લોકોમાં પેટની નળી, તેનાથી આગળ મૂકેલી નળી જેટલી જ અસરકારક રહે છે.
ગંભીર હુમલામાં આંતરડું ચાલતું બંધ થઈ શકે, અથવા તમે ખાવા માટે બહુ બીમાર કે દુખાવામાં હો. શરીર સામાન્ય કરતાં વધુ શક્તિ બાળે છે અને સ્નાયુ ઝડપથી તૂટે છે. પહેલા એક-બે દિવસમાં ટીમનું કામ ટીપાં અને ઓક્સિજનથી તમને સ્થિર કરવાનું છે. સ્થિર થતાં જ ખોરાક શરૂ થાય છે.
સામાન્ય પ્રવાહી ખોરાક સામાન્ય રીતે પસંદ થાય છે. ખાસ મિશ્રણો વધુ સારાં સાબિત થયાં નથી. પ્રોટીન ઉદારતાથી અપાય છે, અને સાકર પર નજર રખાય છે, કારણ કે હુમલા દરમિયાન લોહીમાં સાકર વધે છે. મોટા ભાગના લોકો દિવસોથી અઠવાડિયામાં નળીમાંથી પાછા સામાન્ય ખોરાક પર આવે છે. ખોરાક પહેલાંના ટીપાં અને દુખાવાની દવા અમારા સારવારના પહેલા બે દિવસ લેખમાં સમજાવ્યાં છે.
આંતરડામાં ખોરાક જાય તો તેની અંદરની દીવાલ મજબૂત રહે છે, અને મજબૂત દીવાલ જંતુઓને આંતરડાની અંદર જ રાખે છે. એટલે જ ખવડાવવાથી ચેપવાળી મૃત પેશીની શક્યતા ઘટે છે, જે ગંભીર હુમલામાં પછીનો મુખ્ય ભય છે.
| આંતરડાનો ભાગ | ખવડાવાય ત્યારે | ખાલી રખાય કે માત્ર નસથી ખવડાવાય ત્યારે |
|---|---|---|
| અંદરની દીવાલના કોષો | પસાર થતા ખોરાકથી સીધું પોષણ મળે છે | થોડા દિવસોમાં પાતળા પડે છે |
| આંતરડા અને શરીર વચ્ચેની દીવાલ | ચુસ્ત રહે છે | ઢીલી પડે છે, એટલે જંતુઓ આરપાર જાય છે |
| આંતરડાના રક્ષક કોષો | સક્રિય રહે છે | ઘટી જાય છે |
| કુલ પરિણામ | ચેપ અને અંગોની તકલીફ ઓછી | આંતરડાને રક્ષણ નહીં; નસની નળીથી ચેપનું જોખમ |
પેન્ક્રિયાટાઇટિસ પછી થતા ભરાવા અને મૃત પેશીની જે તકલીફો અમારા પેન્ક્રિયાટાઇટિસ પછી પ્રવાહીનો ભરાવો લેખમાં છે, તેની સાથે ખોરાકનો આ જ સંબંધ છે. સારી રીતે ખવડાવાયેલું આંતરડું તે ચેપ સામેનું મજબૂત રક્ષણ છે.
પહેલાં મોઢેથી, પછી પેટની નળી, પછી નાના આંતરડાની નળી, અને આંતરડું વાપરી ન શકાય ત્યારે જ નસમાં ટીપાં. ક્રમ એવો રખાય છે કે ચાલે તેવો સહેલામાં સહેલો માર્ગ પહેલાં આવે.
| માર્ગ | ક્યારે વપરાય | જાણવા જેવું |
|---|---|---|
| મોઢેથી | હળવો હુમલો, અથવા ગંભીર હુમલો શમે ત્યારે | પહેલી પસંદગી; ઓછી ચરબીનો ખોરાક |
| પેટમાં નળી | લગભગ ત્રણ દિવસ પછી પણ ખાઈ ન શકાય | પથારી પાસે મુકાય; સ્કોપ નહીં; મોટા ભાગના લોકો માટે ચાલે છે |
| નાના આંતરડામાં નળી | પેટનો ખોરાક ન ચાલે | મૂકવા માટે સ્કોપ કે એક્સ-રે જોઈએ |
| નસમાં ટીપાં | આંતરડું વાપરી ન શકાય, અથવા એક અઠવાડિયા પછી પણ જરૂરી ખોરાક ન પહોંચે | માત્ર વચગાળાનો ઉપાય; નસની નળીથી ચેપનું જોખમ |
ચામડી મારફતે આંતરડામાં મુકાતી નળી માત્ર ખવડાવવા માટે મૂકાતી નથી. બીજા કારણે ઓપરેશન થતું હોય ત્યારે જ તે નિર્ણય લેવાય છે.
હા. લોહીમાં ખૂબ ચરબી, પેટનું દ્વાર રોકતો ભરાવો, સ્વાદુપિંડની નળીમાંથી લીકેજ, અને પછીથી નબળું પાચન, દરેક plan બદલે છે.
| સ્થિતિ | શું બદલાય |
|---|---|
| લોહીમાં ખૂબ ચરબી (ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ) | નસના ખોરાકમાં ચરબી ટાળાય છે, અને સાથે સાથે લોહીની ચરબીની સારવાર થાય છે |
| પેટના નીકળવાના દ્વાર પર દબાણ કરતો ભરાવો | અવરોધથી આગળ મૂકેલી નળીથી ખોરાક અપાય છે |
| લીક થતી કે કપાયેલી સ્વાદુપિંડની નળી | ખોરાક ચાલુ રહે છે, ઘણી વાર પેટથી આગળની નળીથી, અને સાથે લીકેજની સારવાર થાય છે |
| લોહીમાં સાકર વધારે | ઇન્સ્યુલિન વપરાય છે. ખોરાક રોકાતો નથી |
| સાજા થયા પછી ઢીલો, ચીકણો મળ | સ્વાદુપિંડ પાચક રસ ઓછો બનાવતું હોઈ શકે. ભોજન સાથે લીધેલી એન્ઝાઇમ કેપ્સ્યુલ મદદ કરી શકે |
હુમલાના અઠવાડિયા પછી વજન ઘટવું, ચીકણો ફીકો મળ અને પેટ ફૂલવું ફોલો-અપમાં જણાવવા જેવું છે. ગંભીર પેન્ક્રિયાટાઇટિસ પછી તે ઘણી વાર જોવા મળે છે અને તેની સારવાર થઈ શકે છે.
દારૂ, લાંબા ઉપવાસ, પ્રોબાયોટિક કેપ્સ્યુલ અને ભારે ચરબીવાળાં ભોજન. દરેક પાછળ કારણ છે, માત્ર નિયમ નથી.
આ મુદ્દા હુમલા દરમિયાન અને પછીનાં અઠવાડિયાં માટે છે. તમારી પરિસ્થિતિને શું બંધબેસે છે તે તમારા ડૉક્ટર નક્કી કરે, કારણ કે પિત્તાશયની પથરીના હુમલા પછી સાજા થતા દર્દીને પિત્તાશય વિશે જે સલાહ જોઈએ તે દારૂથી થયેલા હુમલાવાળા દર્દીથી જુદી હોય છે. અમારા પથરીથી થતો પેન્ક્રિયાટાઇટિસ લેખમાં તે સમજાવ્યું છે.
ખાતાં દુખાવો પાછો આવે, ઊલટી ફરી શરૂ થાય, ફીકો ચીકણો મળ થાય કે વજન ઘટે, અથવા તાવ આવે ત્યારે સંપર્ક કરો. આ સંકેતો છે કે plan બદલવાની જરૂર છે.
હુમલા પછી તમે ઘરે હો તો ડરથી અઠવાડિયાં સુધી કડક ખોરાક પર ન રહો. સામાન્ય ઓછી ચરબીનાં ભોજન પર પાછા આવો, દારૂ દૂર રાખો, અને ફોલો-અપમાં આવો. દરેક મુલાકાતમાં શું તપાસાય છે તે અમારા પેન્ક્રિયાટાઇટિસ પછીનું ફોલો-અપ લેખમાં છે.
હા, મોટા ભાગે. હળવા હુમલામાં ભૂખ લાગે અને ઊલટી ન થતી હોય ત્યારે ઓછી ચરબીનું ભોજન લઈ શકાય, ઘણી વાર એક દિવસમાં. રાહ જોવી કે નહીં તે તમારી ટીમ નક્કી કરે છે.
ના. લાંબા ઉપવાસથી સ્વાદુપિંડને આરામ મળતો નથી, ઉલટું આંતરડું નબળું પડે છે. સુધરતો જતો હળવો દુખાવો ખાવામાં અડચણ નથી.
ગંભીર હુમલામાં ઘણા લોકો દિવસો સુધી ખાઈ શકતા નથી. નાકમાંથી પેટમાં જતી પાતળી નળીથી પ્રવાહી ખોરાક અપાય છે, જે આંતરડાની અંદરની દીવાલ મજબૂત રાખે છે અને ચેપની શક્યતા ઘટાડે છે.
ના. આંતરડા મારફતે ખવડાવવું વધુ સલામત છે અને ચેપથી બચાવે છે. નસનું ટીપું બીજી પસંદગી છે, જ્યારે આંતરડું વાપરી ન શકાય ત્યારે.
ગંભીર હુમલામાં નહીં. એક મોટા અભ્યાસમાં તેનાથી મૃત્યુ વધુ થયાં. ભોજનમાં રોજનું દહીં કે છાશ ચાલે.
ઘરનું સાદું ભોજન, નાના અને નિયમિત ભાગમાં: ખીચડી, દાળ, ભાત, રોટલી અને બાફેલાં શાક. ઘી, તેલ કે તળેલું ઓછું, અને દારૂ બિલકુલ નહીં.
પેન્ક્રિયાટાઇટિસના હુમલાની આખી તસવીર માટે તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. મુસાફરી પહેલાંના સવાલ માટે +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
તમે કે તમારા સ્વજન પેન્ક્રિયાટાઇટિસને કારણે દવાખાનામાં છો અને ખાવાની છૂટ છે કે નહીં તે સમજાતું નથી? અમદાવાદના પેટ અને સ્વાદુપિંડના સર્જન Dr Harsh Shah સમજાવે છે કે ક્યારે ખાવું સલામત છે અને ક્યારે નળીથી ખોરાક મદદ કરે છે. તમે અમને ફોન કે WhatsApp સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.