WhatsApp Skip to main content

Dr. Harsh J Shah

તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસ: હળવો, મધ્યમ કે ગંભીર?

છેલ્લે સુધાર્યું: 19 નવેમ્બર 2026

Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah, પેટ અને કેન્સરના સર્જન, અમદાવાદ

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ

ટૂંકમાં

ત્રણમાંથી બે વાત મળે તો તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસ પાકો ગણાય: ઉપલા પેટમાં લાક્ષણિક દુખાવો, લાઇપેઝ સામાન્ય કરતાં ત્રણ ગણાથી વધુ, અથવા સ્કેનમાં તેના ફેરફારો.

હુમલો હળવો, મધ્યમ કે ગંભીર ગણાય તે ફેફસાં, હૃદય કે કિડની જેવાં અંગો કામ કરતાં અટકે છે કે નહીં અને કેટલો સમય અટકે છે તેના પર આધારે છે. લોહીની તપાસનો આંકડો કેટલો મોટો છે તેના પર નહીં.

પહેલા દિવસનો સ્કેન ઘણી વાર વાસ્તવિક ચિત્ર કરતાં સારો દેખાય છે, એટલે નુકસાનનો તબક્કો બતાવતો CT સામાન્ય રીતે ત્રણ-ચાર દિવસ પછી કરાય છે.

હુમલાની શરૂઆતના પહેલા ટીપાથી સાજા થવા સુધીની આખી વાત અમારા તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર પાનામાં છે. આ લેખ એક જ સવાલનો જવાબ આપે છે: ડૉક્ટર હુમલો કેવી રીતે પાકો કરે છે અને તે કેટલો ગંભીર છે તે કેવી રીતે નક્કી કરે છે?

પેન્ક્રિયાટાઇટિસનું નિદાન કેવી રીતે થાય?

આ ત્રણમાંથી બે પૂરતાં છે: ઉપલા પેટમાં અચાનક તીવ્ર દુખાવો, લાઇપેઝ કે એમાઇલેઝ સામાન્ય કરતાં ત્રણ ગણાથી વધુ, અથવા સ્કેનમાં લાક્ષણિક ફેરફારો.

દુખાવો ઘણી વાર સતત રહે છે, ઉપલા પેટમાં હોય છે અને પીઠ સુધી જાય છે. ઘણા લોકોને આગળ ઝૂકીને બેસવાથી રાહત લાગે છે. ઉબકા અને ઉલટી સામાન્ય છે.

  1. દુખાવો. તે કલાકોમાં વધતો જાય છે અને શૂળની જેમ આવ-જા કરતો નથી.
  2. લોહીની તપાસ. લાઇપેઝ સામાન્યની ઉપલી મર્યાદા કરતાં ત્રણ ગણાથી વધુ હોય તો તે ગણાય.
  3. સ્કેન. પહેલા બે વડે વાત પાકી ન થાય ત્યારે જ તેની જરૂર પડે.

એટલે લાક્ષણિક દુખાવો અને ઊંચી લાઇપેઝ હોય તો નિદાન માટે સ્કેનની જરૂર નથી. પછીના દરેક પગલાંની ઘડિયાળ દુખાવો શરૂ થયો ત્યારથી ચાલે છે, તમે દવાખાને પહોંચ્યા ત્યારથી નહીં.

લાઇપેઝ અને એમાઇલેઝ શું કહે છે?

તે એટલું કહે છે કે સ્વાદુપિંડમાં સોજો છે. હુમલો કેટલો ગંભીર છે તે કહેતાં નથી, અને બહુ મોટો આંકડો એટલે વધુ ગંભીર હુમલો એવું નથી.

લાઇપેઝ અને એમાઇલેઝની સરખામણી
તપાસદુખાવા પછી ક્યારે વધેકેટલો સમય વધેલી રહેશા માટે મહત્વની
લાઇપેઝથોડા કલાકમાંલગભગ એકથી બે અઠવાડિયાંવધુ ભરોસાપાત્ર તપાસ, મોડા આવો તો પણ પોઝિટિવ મળે
એમાઇલેઝકેટલાક કલાકમાંથોડા દિવસતમે પહોંચો ત્યાં સુધી સામાન્ય થઈ ગઈ હોઈ શકે
  • રોજ ફરી ફરી કરાવવાની જરૂર નથી. આંકડો ઘટે એટલે તમે સારા છો એવું નથી. નાડી, પેશાબનું પ્રમાણ અને કિડનીની લોહીની તપાસ વધુ સાચું કહે છે.
  • દૂધિયું લોહી તપાસને ભરમાવી શકે. લોહીમાં ચરબી ખૂબ વધુ હોય તો ઊંચી લાઇપેઝ છુપાઈ જાય છે, એટલે લોહી દૂધિયું લાગે ત્યારે ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ તપાસાય છે.
  • બીજી બીમારીઓ પણ આંકડા થોડા વધારી શકે. ફાટેલું અલ્સર, આંતરડાનો અવરોધ કે આંતરડાને લોહી ઓછું મળવું એવું કરે છે, પણ ભાગ્યે જ ત્રણ ગણાથી વધુ.

ગંભીરતાનો ગ્રેડ કેવી રીતે નક્કી થાય?

ગ્રેડ અંગોની નિષ્ફળતા પર આધારે છે. હળવો એટલે કોઈ અંગ નિષ્ફળ નહીં. મધ્યમ ગંભીર એટલે બે દિવસમાં સુધરી જતી નિષ્ફળતા કે સ્થાનિક તકલીફ. ગંભીર એટલે બે દિવસથી વધુ ચાલતી નિષ્ફળતા.

તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસના ત્રણ ગ્રેડ (Revised Atlanta)
ગ્રેડતેનો અર્થસામાન્ય કાળજી
હળવોકોઈ અંગ નિષ્ફળ નહીં અને કોઈ સ્થાનિક તકલીફ નહીંવોર્ડમાં કાળજી, વહેલું ખાવાનું, ટૂંકું રોકાણ
મધ્યમ ગંભીર48 કલાકમાં સુધરી જતી અંગ-નિષ્ફળતા, અથવા પ્રવાહીનો ભરાવો કે મૃત પેશી, અથવા જૂની બીમારીનું વધી જવુંનજીકથી દેખરેખ, ક્યારેક ખાસ સંભાળનો બિછાનો
ગંભીર48 કલાકથી વધુ ચાલતી અંગ-નિષ્ફળતાઇન્ટેન્સિવ કેર અને નિષ્ણાતોની ટીમ

અંગ-નિષ્ફળતા ત્રણ તંત્ર પર જોવાય છે: ફેફસાં (ઓક્સિજનનું પ્રમાણ), લોહીનું પરિભ્રમણ (પ્રવાહી આપવા છતાં નીચું રહેતું બ્લડ પ્રેશર) અને કિડની (ક્રિએટિનિન). મૃત્યુનું જોખમ લગભગ આખું ગંભીર જૂથમાં છે, અને મૃત પેશીમાં ચેપ લાગે ત્યારે તે વધે છે.

એકલી સ્થાનિક તકલીફ પણ દર્દીને હળવા જૂથમાંથી બહાર કાઢવા પૂરતી છે. અંગ-નિષ્ફળતા ન હોય પણ સ્વાદુપિંડની આસપાસ પ્રવાહીનો ભરાવો હોય, તો તે હળવો નહીં, મધ્યમ ગંભીર ગણાય.

પહેલા દિવસે ગ્રેડ કેમ પાકો નથી?

અંગ-નિષ્ફળતા સુધરશે કે ટકશે તે 48 કલાક પછી જ ખબર પડે. પહેલા દિવસે ડૉક્ટર અંદાજ મૂકે છે, 48 કલાકે ગ્રેડ આપે છે.

એટલે દાખલ થયા ત્યારે તમને કહેવાય કે હુમલો હળવો લાગે છે કે જોખમી લાગે છે, તો તે અંદાજ છે. બે દિવસ પછી, જ્યારે ખબર પડે કે ફેફસાં, પરિભ્રમણ અને કિડની સુધર્યાં કે નહીં, ત્યારે ગ્રેડ પાકો થાય છે અને plan તે મુજબ ગોઠવાય છે.

  • તકલીફના શરૂઆતના સંકેતો: પ્રવાહી આપ્યા પછી પણ ઝડપી રહેતા ધબકારા અને શ્વાસ, વધતું બ્લડ યુરિયા અને ન ઘટતું હીમેટોક્રિટ.
  • રાહતના સંકેતો: નરમ પેટ, શરૂઆતમાં સામાન્ય હીમેટોક્રિટ અને સામાન્ય ક્રિએટિનિન, જે મોટા ભાગે હળવો હુમલો દર્શાવે છે.
  • સ્કોર મદદ કરે છે, પણ ફરી તપાસનો વિકલ્પ નથી. BISAP, APACHE II અને બીજા લગભગ સરખું અનુમાન આપે છે, એટલે પથારી પાસેની વારંવારની તપાસ ખૂબ કામની છે.

CT સ્કેન ક્યારે જોઈએ?

સામાન્ય રીતે પહેલા દિવસે નહીં. મૃત પેશી દેખાતાં ત્રણ-ચાર દિવસ લાગે છે, એટલે વહેલો સ્કેન વાસ્તવિક ચિત્ર કરતાં સારો દેખાય છે અને ભાગ્યે જ સારવાર બદલે છે.

કઈ તપાસ, ક્યારે
સવાલતપાસક્યારે
શું આ પેન્ક્રિયાટાઇટિસ છે?દુખાવો અને લાઇપેઝપહોંચતાં જ
શું પિત્તાશયની પથરી કારણ છે?પેટની સોનોગ્રાફીએક-બે દિવસમાં, પહેલા દરેક હુમલામાં
બીજી કોઈ કટોકટી તો નથી?CT સ્કેનપહોંચતાં જ, ફક્ત નિદાન શંકામાં હોય તો
કેટલી પેશી મૃત છે?કોન્ટ્રાસ્ટ સાથે CT સ્કેનલગભગ ત્રણ-ચાર દિવસ પછી, હુમલો શાંત ન થતો હોય તો
ભરાવાની અંદર શું છે?MRI કે એન્ડોસ્કોપિક અલ્ટ્રાસાઉન્ડનિકાલ (drainage) નક્કી કરતી વખતે

સોનોગ્રાફી પેન્ક્રિયાટાઇટિસ સાબિત કરવા માટે નથી. તે પિત્તાશયની પથરી શોધવા માટે છે, જે સુધારી શકાય એવું ઘણી વાર જોવા મળતું કારણ છે. પથરી કારણ નીકળે તો આગળ શું કરવું તે અમારા લેખ પથરીથી પેન્ક્રિયાટાઇટિસ અને પિત્તાશય ક્યારે કઢાય માં સમજાવ્યું છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

એમાઇલેઝ સામાન્ય હોય તો પણ પેન્ક્રિયાટાઇટિસ હોઈ શકે?

હા, જો તમે મોડા પહોંચ્યા હો. એમાઇલેઝ થોડા દિવસમાં ઘટી જાય છે. લાઇપેઝ વધુ સમય ઊંચી રહે છે, એટલે મોડા આવનાર માટે તે સારી તપાસ છે.

દાખલ થયા ત્યારે મારો CT સ્કેન કેમ ન કરાયો?

દુખાવો અને લોહીની તપાસ પેન્ક્રિયાટાઇટિસ સાથે બંધબેસતાં હોય, તો પહેલા દિવસનો સ્કેન બહુ ઉમેરતો નથી અને વાસ્તવિકતા કરતાં સારો દેખાઈ શકે. તમે સુધરતા ન હો તો સામાન્ય રીતે ત્રણ-ચાર દિવસ પછી કરાય છે.

લાઇપેઝ બહુ ઊંચી હોય એટલે હુમલો ગંભીર ગણાય?

ના. આંકડાની મોટાઈથી ગંભીરતા નક્કી થતી નથી. અંગ કામ કરતાં અટકે છે કે નહીં અને કેટલો સમય અટકે છે તે ગ્રેડ નક્કી કરે છે.

પેન્ક્રિયાટાઇટિસમાં અંગ-નિષ્ફળતા એટલે શું?

એટલે ફેફસાં, લોહીનું પરિભ્રમણ કે કિડની બરાબર કામ કરતાં નથી: ઓક્સિજન ઓછો, પ્રવાહી આપવા છતાં બ્લડ પ્રેશર નીચું, અથવા ક્રિએટિનિન વધતું જવું. 48 કલાકથી વધુ ચાલે તો હુમલો ગંભીર ગણાય.

હળવો લાગતો હુમલો ગંભીર બની શકે?

હા. એટલે પાકો ગ્રેડ 48 કલાકે અપાય છે, અને નાડી, પેશાબનું પ્રમાણ તથા લોહીની તપાસ વારંવાર જોવાય છે.

નિદાન સ્પષ્ટ હોય તો પણ સોનોગ્રાફી કેમ કરાય છે?

તે પિત્તાશયની પથરી શોધે છે, જે સુધારી શકાય એવું ઘણી વાર જોવા મળતું કારણ છે. વહેલી ખબર પડે તો પિત્તાશયના ઓપરેશનનું plan થઈ શકે અને બીજો હુમલો ટળે.

સંબંધિત પાનાં

હુમલાનું આખું ચિત્ર જોવા તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. આવતા પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.

Dr Harsh Shah ક્યાં તપાસે છે

ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601

તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસનું નિદાન થયું છે અને હુમલો કેટલો ગંભીર છે તે સમજવું છે? અમદાવાદના પેટ અને સ્વાદુપિંડના સર્જન Dr Harsh Shah સમજાવે છે કે નિદાન કેવી રીતે પાકું થાય અને હુમલાનો ગ્રેડ કેવી રીતે નક્કી થાય. તમે અમને ફોન કે WhatsApp સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Get health updates from Dr Harsh Shah on WhatsApp

Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.

Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.

Dr. Harsh J Shah
Dr Harsh Shah, Gastro, Cancer & Laparoscopic Surgeon, Ahmedabad
Privacy Overview

This website uses cookies so that we can provide you with the best user experience possible. Cookie information is stored in your browser and performs functions such as recognising you when you return to our website and helping our team to understand which sections of the website you find most interesting and useful.