Skip to main contentછેલ્લે અપડેટ: 20-Nov-2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
પેન્ક્રિયાટાઇટિસ પછીના મોટા ભાગના પ્રવાહીના ભરાવા જાતે શમી જાય છે અને તેને એમ જ રહેવા દેવાય છે. સ્કેનમાં ભરાવો દેખાય તે માત્ર કારણસર ડ્રેનેજ કરવાનું હોતું નથી.
સારવાર એવા ભરાવા માટે રખાય છે જેમાં ચેપ લાગ્યો હોય, જે આંતરડું કે પિત્તની નળી દબાવતો હોય, અથવા જેના કારણે દુખાવો રહે અને ખાઈ ન શકાય. ત્યારે પણ સામાન્ય રીતે લગભગ ચાર અઠવાડિયા રાહ જોવાય છે.
દરેક સ્કેને ત્રણ સવાલ plan નક્કી કરે છે: મૃત પેશી છે? દીવાલ બની છે? ચેપ છે?
હુમલાની શરૂઆતથી સાજા થવા સુધીની આખી વાત અમારા તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર પાનામાં છે. આ લેખ પછીનો સવાલ સમજાવે છે: સ્કેનમાં ભરાવો દેખાયો, હવે શું?
ભારે હુમલા પછી સ્વાદુપિંડમાં કે તેની આસપાસ પ્રવાહીની, અને ક્યારેક મૃત પેશીની પણ, કોથળી બને છે. ઘણી પહેલા થોડા અઠવાડિયામાં દેખાય છે અને મોટા ભાગની કોઈ સારવાર વિના ઓછી થઈ જાય છે.
સ્વાદુપિંડમાં તીવ્ર સોજો આવે ત્યારે તેની આસપાસ પ્રવાહી ઝરે છે. વધુ ગંભીર હુમલામાં ગ્રંથિનો થોડો ભાગ, કે તેની આસપાસની ચરબી, મરી શકે છે. તેને નેક્રોસિસ કહે છે. સ્વચ્છ પ્રવાહીની કોથળી અને મૃત પેશીવાળી કોથળી જુદી રીતે વર્તે છે, એટલે ડૉક્ટરો તેમને જુદાં નામ આપે છે.
“phlegmon” અને “pancreatic abscess” જેવા જૂના શબ્દો હવે વપરાતા નથી. તમારા રિપોર્ટમાં તે લખ્યા હોય તો આજની ભાષામાં તેનો અર્થ પૂછો. નીચેનાં સ્પષ્ટ નામ તમારા સર્જનને plan નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે.
બે બાબતો દરેક ભરાવાને વર્ગીકૃત કરે છે: મૃત પેશી છે કે નહીં, અને ચાર અઠવાડિયા વીત્યા કે નહીં. તેથી ચાર પ્રકાર બને છે, દરેકનો સાદો અર્થ છે.
| પ્રકાર | મૃત પેશી? | ઉંમર | અર્થ |
|---|---|---|---|
| Acute fluid collection | ના | ચાર અઠવાડિયાથી ઓછી | માત્ર પ્રવાહી, હજી દીવાલ નથી. સામાન્ય રીતે જાતે શમે છે |
| Pseudocyst | ના | ચાર અઠવાડિયા કે વધુ | મજબૂત દીવાલમાં પ્રવાહી. એક હુમલા પછી ઓછું જોવા મળે છે |
| Acute necrotic collection | હા | ચાર અઠવાડિયાથી ઓછી | પ્રવાહી અને મૃત પેશી, હજી દીવાલ નથી |
| Walled-off necrosis | હા | ચાર અઠવાડિયા કે વધુ | મજબૂત દીવાલની અંદર પ્રવાહી અને મૃત પેશી |
સાચી pseudocyst લોકો ધારે છે તેના કરતાં ઓછી જોવા મળે છે. ઘણી “pseudocyst” માં ઘન કચરો નીકળે છે, એટલે તે walled-off necrosis હોય છે. આ મહત્વનું છે, કારણ કે માત્ર પ્રવાહી કાઢતું ડ્રેનેજ ઘન કચરો સાફ કરતું નથી. MRI કે પેટની અંદરથી થતો સ્કેન બંનેનો ભેદ બતાવી શકે છે.
મૃત પેશી છે? દીવાલ બની છે? ચેપ લાગ્યો છે? ભરાવાના કદથી નહીં, આ જવાબોથી નક્કી થાય છે કે શું કરવું.
એટલે કદ ક્યારેય એકલું નિર્ણય કરતું નથી. સુધરતા દર્દીમાં મોટો, ચેપ વિનાનો ભરાવો મોટા ભાગે નળી નહીં, સમય માગે છે. અમે સ્કેનની નહીં, દર્દીની સારવાર કરીએ છીએ.
કોન્ટ્રાસ્ટ CT સ્કેન લગભગ ત્રીજા કે ચોથા દિવસથી વધુ ઉપયોગી બને છે. તે પહેલાં તે મૃત પેશી ચૂકી શકે છે અને ભાગ્યે જ સારવાર બદલે છે.
| સ્કેન | શામાં ઉપયોગી | ક્યારે |
|---|---|---|
| કોન્ટ્રાસ્ટ CT | મૃત પેશી, કદ, હવા, લોહીની નળીઓ | ત્રણ-ચાર દિવસ પછી, અને પછી નિર્ણય માટે જરૂર હોય ત્યારે જ |
| નળીઓનો MRI | ઘન કચરો, સ્વાદુપિંડની નળી | કચરો કે નળીનું તૂટવું જાણવું હોય ત્યારે |
| પેટની અંદરથી સ્કેન (EUS) | દીવાલ, કચરો, અને ડ્રેનેજ માટે માર્ગદર્શન | ડ્રેનેજનો plan હોય ત્યારે |
| સોનોગ્રાફી | પિત્તાશયની પથરી, જાણીતા ભરાવાનું ફોલો-અપ | શરૂઆતમાં, અને વારંવારની તપાસ માટે |
દર અઠવાડિયે ફરી સ્કેન જરૂરી નથી. તબિયત બગડે, ચેપની શંકા હોય કે કોઈ પ્રક્રિયાનો plan હોય ત્યારે તે કરાય છે. સ્કેનની પસંદગી વિશે સ્વાદુપિંડના ભરાવા માટે CT અને EUS લેખમાં વિગતે વાત છે.
મોટા ભાગે તમારી તબિયત અને સ્કેનથી, સોયની તપાસથી નહીં. ભરાવાની અંદર હવાના પરપોટા લગભગ ચેપનો પુરાવો ગણાય છે.
ચેપ સામાન્ય રીતે બીજા થી ચોથા અઠવાડિયામાં દેખાય છે. તે મોટા ભાગે આંતરડાના જંતુઓથી આવે છે, જે નબળી પડેલી આંતરડાની દીવાલમાંથી પસાર થાય છે. એટલે પહેલા દિવસોમાં મોં કે નળીથી વહેલું ખવડાવવું અને કારણ વિના એન્ટિબાયોટિક ન આપવી મહત્વનું છે. આ પગલાં પહેલા બે દિવસની સારવાર લેખમાં સમજાવ્યાં છે.
જ્યારે ચેપ ન હોય અને કોઈ તકલીફ ન થતી હોય ત્યારે. કદ ગમે તેટલું હોય, અને મૃત પેશી હોય કે ન હોય, આ વાત સાચી છે.
| સ્થિતિ | સામાન્ય plan |
|---|---|
| પ્રવાહીનો ભરાવો, કોઈ તકલીફ નહીં | નજર રાખો. મોટા ભાગના શમી જાય છે |
| Pseudocyst, કોઈ તકલીફ નહીં | નજર રાખો, મોટી હોય તો પણ |
| નેક્રોટિક ભરાવો, ચેપ નહીં | નજર રાખો, સારું ખવડાવો, ટેકો આપો. ઘણા મહિનાઓમાં નાના થાય છે |
| ચેપવાળું નેક્રોસિસ | સારવાર કરો. પહેલાં એન્ટિબાયોટિક, પછી યોગ્ય સમયે ડ્રેનેજ |
| મજબૂત ભરાવો, અવરોધ, દુખાવો કે ઓછું ખાવું | દીવાલ બન્યા પછી ડ્રેનેજ |
જરૂર ન હોય તેવા ભરાવાનું ડ્રેનેજ કરવાથી ચેપ, લોહી નીકળવું કે લીકેજ થઈ શકે છે. રાહ જોવી એ plan છે, બેદરકારી નથી. જરૂર પડ્યે લોહીની તપાસ અને સ્કેનથી તમારું ફોલો-અપ ચાલુ રહે છે.
ચેપવાળા નેક્રોસિસમાં, આંતરડું કે પિત્તની નળી દબાવતા મજબૂત ભરાવામાં, અથવા ભરાવાથી સમજાતા દુખાવા અને ઓછા ખાવામાં ડ્રેનેજ જરૂરી છે. લગભગ ચાર અઠવાડિયા રાહ જોવાથી તે ઘણું સલામત બને છે.
અભ્યાસોમાં શરૂઆતના ખુલ્લા ઓપરેશનને step-up plan સાથે સરખાવાયું છે. Step-up plan નાની નળી કે એન્ડોસ્કોપિક ડ્રેનેજથી શરૂ થાય છે, અને જરૂર પડે તો જ મૃત પેશી કાઢવા તરફ આગળ વધે છે. તેમાં ગંભીર તકલીફો ઓછી થાય છે, અને કેટલાકને બીજા પગલાની જરૂર જ પડતી નથી. દીવાલની રાહ જોવાથી હજી જીવંત પેશી કપાતી પણ નથી. ડ્રેનેજ પેટમાંથી એન્ડોસ્કોપથી કે ચામડી મારફતે મૂકી શકાય; Pseudocyst નું એન્ડોસ્કોપિક કે ઓપરેશનથી ડ્રેનેજ લેખમાં બંને રીતની સરખામણી છે.
મોટો ભરાવો બાજુના અંગો પર દબાણ કરી શકે કે લીક થઈ શકે. આમાંની મોટા ભાગની તકલીફોમાં ડ્રેનેજ, સ્ટેન્ટ કે અવરોધની પાર ખવડાવવાથી કામ ચાલે છે.
| તકલીફ | શું થાય છે | સામાન્ય ઉપાય |
|---|---|---|
| પેટ કે ડ્યુઓડિનમ બંધ | ઊલટી, ખાઈ ન શકાય | અવરોધની પાર નળીથી ખવડાવો, લાંબું ચાલે તો ડ્રેનેજ |
| પિત્તની નળી પર દબાણ | આંખો અને ચામડી પીળી | સ્ટેન્ટ, અથવા ભરાવાનું ડ્રેનેજ |
| સ્વાદુપિંડની નળી તૂટેલી | ભરાવો વારંવાર પાછો આવે | ડ્રેનેજ, સ્ટેન્ટ કે પછીથી ઓપરેશન; છૂટી પડેલી નળી લેખ જુઓ |
| ચામડી કે છાતીમાં લીક | ડ્રેનમાંથી પ્રવાહી, કે ફેફસાંની આસપાસ પ્રવાહી | ડ્રેનેજ ચાલુ રાખવું, ક્યારેક નળીનો સ્ટેન્ટ |
| આંતરડાને અસર | તાવ, લોહી નીકળવું, પેટમાં હવા | આંતરડાનું ઓપરેશન કરવું પડી શકે |
ભાગ્યે જ, ભરાવાની બાજુની ધમની ઉત્સેચકોથી ઘસાઈ જાય છે અને ફાટી શકે તેવો સોજો બને છે. ઘણી વાર પહેલાં થોડું ચેતવણીરૂપ લોહી નીકળે છે. ડ્રેનેજ પહેલાં લોહીની નળીઓનો સ્કેન અને તેને બંધ કરવાની પ્રક્રિયા જરૂરી છે.
ડ્રેનમાંથી કે ઊલટીમાં તાજું લોહી, લોહીની ગણતરી અચાનક ઘટવી, કાળા ઝાડા, કે ચક્કર સાથે અચાનક પેટનો દુખાવો થાય તો તરત તમારી ટીમને કહો. આ કટોકટી છે.
અમારા યુનિટમાં નિયમ સરળ છે: લોહીની નળીઓ તપાસ્યા પહેલાં ડ્રેનેજ કે મૃત પેશી કાઢવાનું નહીં. પહેલાં ડ્રેનેજ કરવાથી લોહીને રોકી રાખતું દબાણ છૂટી શકે છે, અને સલામત સ્થિતિ મિનિટોમાં જોખમી બની શકે છે. સ્વાદુપિંડ પાસેની લોહીની નળીઓમાં ગઠ્ઠા પણ જોવા મળે છે, ઘણી વાર સ્કેનમાં અકસ્માતે. તેના પર સામાન્ય રીતે નજર રખાય છે, અને પછીથી પેટની લોહીની નળીઓ ફૂલી શકે છે.
ના. મોટા ભાગના જાતે શમી જાય છે. ભરાવામાં ચેપ હોય, તે આંતરડું કે પિત્તની નળી રોકે, અથવા તેનાથી દુખાવો અને ઓછું ખાવું સમજાતું હોય ત્યારે જ ડ્રેનેજ કરાય છે.
હુમલાના લગભગ ચાર અઠવાડિયા કે વધુ પછી, મજબૂત દીવાલની અંદર પ્રવાહી અને સ્વાદુપિંડની મૃત પેશીનો ભરાવો. તેમાં ઘન કચરો હોવાથી માત્ર પ્રવાહી માટેની નળી પૂરતી ન પણ થાય.
શરૂઆતના અઠવાડિયામાં ભરાવાની કિનારી નરમ હોય છે અને મૃત પેશી જીવંત પેશીથી છૂટી પડી નથી. લગભગ ચાર અઠવાડિયે દીવાલ બને છે, અને ત્યારે ડ્રેનેજ ઘણું સલામત બને છે.
તમારી તબિયત અને સ્કેનથી. ભરાવામાં હવાના પરપોટા, કે બીજા કારણ વિના પહેલા અઠવાડિયા પછી તબિયત બગડવી, ચેપ સૂચવે છે. સોયની તપાસ ભાગ્યે જ જરૂરી બને છે.
એકલા કદથી નહીં. સુધરતા દર્દીમાં મોટો ભરાવો પણ ફક્ત નજર હેઠળ રાખી શકાય. ચેપ, તકલીફો અને દીવાલ બની છે કે નહીં, તે મહત્વનું છે.
સ્વાદુપિંડ પાસેની ધમની પર ઉત્સેચકો દીવાલ ઘસે તેથી બનતો સોજો. તે અચાનક ફાટી શકે, એટલે ડ્રેનેજ પહેલાં તેને લોહીની નળી મારફતે બંધ કરાય છે.
પેન્ક્રિયાટાઇટિસના હુમલાનું આખું ચિત્ર જોવા તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. આવતા પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
પેન્ક્રિયાટાઇટિસ પછીના સ્કેનમાં પ્રવાહીનો ભરાવો દેખાયો છે, અને ડ્રેનેજ કરાવવું પડશે કે નહીં તે સમજાતું નથી? અમદાવાદના પેટ અને સ્વાદુપિંડના સર્જન Dr Harsh Shah સમજાવે છે કે કયા ભરાવા પર નજર રખાય છે અને કયાની સારવાર થાય છે. તમે અમને ફોન કે WhatsApp સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.