Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 19 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
પિત્તાશયની નાની પથરી નળીમાં સરકીને થોડી વાર સ્વાદુપિંડનો રસ રોકી દે છે. આ રીતે પથરીથી પેન્ક્રિયાટાઇટિસ થાય છે.
મોટા ભાગની પથરી જાતે નીકળી જાય છે, એટલે મોટા ભાગના લોકોને ERCP જોઈતી નથી. દૂરબીનથી થતી આ તપાસ નળી બંધ હોય કે પિત્તમાં ચેપ હોય ત્યારે કરાય છે, દરેક હુમલામાં નહીં.
પિત્તાશય પથરી બનાવતું રહે છે, એટલે હળવા હુમલા પછી સામાન્ય રીતે દવાખાનેથી રજા મળે તે પહેલાં તે કાઢી નાખવામાં આવે છે. ગંભીર હુમલા પછી ઓપરેશન થોડા અઠવાડિયાં રાહ જુએ છે.
હુમલાની શરૂઆતથી સાજા થવા સુધીની આખી વાત અમારા તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર પાનામાં છે. આ લેખ એક જ સવાલનો જવાબ આપે છે: પથરીથી થયેલા પેન્ક્રિયાટાઇટિસ પછી પિત્તાશય ક્યારે કઢાય?
પિત્તાશયમાંથી નીકળેલી નાની પથરી પિત્તની નળીમાં ઉતરે છે અને સ્વાદુપિંડ સાથેના સહિયારા છિદ્ર પાસે થોડી વાર અટકી જાય છે.
પિત્તની નળી અને સ્વાદુપિંડની નળી નાના આંતરડામાં સાથે ખૂલે છે. પથરી એ છિદ્ર બંધ કરે એટલે સ્વાદુપિંડનો રસ બહાર નીકળી શકતો નથી. દબાણ વધે છે અને રસના પાચક તત્વો ગ્રંથિની અંદર જ અસર કરવા લાગે છે. આ જ હુમલો છે.
ઓપરેશન પોતે કેવી રીતે થાય તે અમારા લેખ પિત્તાશય ક્યારે કઢાય અને કેવી રીતે કઢાય માં સમજાવ્યું છે.
કોઈ એક તપાસ તે સાબિત કરતી નથી. લોહીની તપાસ, સોનોગ્રાફી અને તમારી વાત, ત્રણેને ભેગાં કરીને કારણ નક્કી થાય છે.
| સંકેત | તેનો અર્થ | ધ્યાનમાં રાખો |
|---|---|---|
| લિવરની લોહીની તપાસમાં ALT સામાન્યથી લગભગ ત્રણ ગણો વધારે | પથરી હોવાનો મજબૂત સંકેત | સામાન્ય આવે તો પણ પથરીને નકારી ન શકાય |
| પેટની સોનોગ્રાફી | પથરી કે કાદવ અને નળીની પહોળાઈ દેખાય | સોનોગ્રાફી સામાન્ય હોય તો પણ કાદવ ચૂકી જવાય છે |
| બિલિરુબિન અને ALP વધતાં જાય | પથરી હજી અટકેલી છે | ફરી ફરી તપાસાય છે, કારણ કે કિંમત સમય સાથે બદલાય છે |
| નળીનું MRI કે એન્ડોસ્કોપિક અલ્ટ્રાસાઉન્ડ | મુખ્ય નળીમાં પથરી રહી છે કે નહીં તે જોવાય છે | સાચી શંકા હોય ત્યારે વપરાય, જેથી બિનજરૂરી ERCP ટળે |
એમાઇલેઝ અને લાઇપેઝ ફક્ત એટલું કહે છે કે સ્વાદુપિંડમાં સોજો છે. કારણ શું છે તે કહેતાં નથી. પથરીના સંકેતો ન મળે તો દારૂ કે લોહીમાં ચરબી વધુ હોવા જેવાં બીજાં કારણો શોધાય છે.
ના. પિત્તની નળીમાં ચેપ હોય કે પથરી અટકેલી રહીને નળી બંધ રાખે, ત્યારે જ ERCP જોઈએ.
ERCP એ મોઢા વાટે દૂરબીન નાખીને નળી સાફ કરવાની પ્રક્રિયા છે. તે બંધ નળીની સારવાર છે. પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર નથી. બધાને કરવાથી જોખમ વધે છે, કારણ કે આ તપાસથી પણ સ્વાદુપિંડમાં સોજો આવી શકે છે.
વચ્ચેની શંકામાં પહેલાં નળીનું MRI કે એન્ડોસ્કોપિક અલ્ટ્રાસાઉન્ડ કરાય છે. ERCP ત્યારે જ કરાય જ્યારે પથરી ખરેખર હોય.
દવાખાનેથી રજા મળે તે પહેલાં. દુખાવો શાંત થાય અને તમે ખાવા લાગો, પછી એ જ દાખલ થયાના સમયગાળામાં દૂરબીનનું ઓપરેશન કરાય છે.
ઘણાં વર્ષો સુધી દર્દીને ઘરે મોકલીને થોડા અઠવાડિયાં પછી ઓપરેશન માટે બોલાવાતા. એક જાણીતા અભ્યાસે બંને રીતની સરખામણી કરી. રાહ જોનારા લોકો પથરીની નવી તકલીફ સાથે વધુ વાર પાછા આવ્યા, અને વહેલું ઓપરેશન વધુ અઘરું કે વધુ જોખમી ન નીકળ્યું.
કારણ સીધું છે. ઘરે રાહ જોવાના અઠવાડિયાં એ જ સમય છે જ્યારે આગલી પથરી સરકે છે. પિત્તાશય પહેલાં કાઢી નાખવાથી બીજો હુમલો આવે તે પહેલાં મૂળ કારણ દૂર થાય છે.
નળી તપાસવી હોય તો તે અગાઉ MRI થી થાય છે, અથવા ઓપરેશન દરમિયાન ડાઈથી ફોટો લઈને. ત્યારે પથરી મળે તો તે જ બેઠકમાં કે થોડા સમયમાં ERCP થી કાઢી શકાય.
ઓપરેશન રાહ જુએ છે. ગંભીર હુમલામાં પ્રવાહીના ભરાવા કે મૃત પેશી હોય, તો સોજો શાંત થયા પછી, સામાન્ય રીતે થોડા અઠવાડિયાં પછી પિત્તાશય કઢાય છે.
| હુમલાનો પ્રકાર | ERCP? | પિત્તાશય કાઢવું |
|---|---|---|
| હળવો, પિત્તમાં ચેપ નહીં | ના | એ જ દાખલ થયાના સમયગાળામાં, રજા પહેલાં |
| હળવો, પિત્તની નળીમાં ચેપ સાથે | હા, તાત્કાલિક | એ જ સમયગાળામાં, ERCP પછી |
| હળવો, મુખ્ય નળીમાં પથરીની શંકા | પહેલાં MRI કે સ્કોપ અલ્ટ્રાસાઉન્ડ | એ જ સમયગાળામાં, નળીના ડાઈ ફોટા સાથે |
| ગંભીર, પ્રવાહીના ભરાવા કે મૃત પેશી સાથે | ફક્ત ચેપ કે અવરોધ હોય તો | સોજો શાંત થાય પછી, સામાન્ય રીતે થોડા અઠવાડિયાં |
| ઓપરેશન માટે ફિટ નથી | ચેપ કે અવરોધ હોય તો | કરાતું નથી; તેની જગ્યાએ નળીના મુખ પર નાનો કાપ મુકાય છે |
ગંભીર હુમલામાં વહેલું ઓપરેશન સલામત નથી. પેશી સૂજેલી હોય છે, રચના બદલાયેલી દેખાય છે અને પિત્તની નળીને ઈજા થવાનું જોખમ વધારે રહે છે. સ્વાદુપિંડ પાસેના ભરાવાની સારવાર પણ પહેલાં કરવી પડે. એટલે હુમલો જેટલો ગંભીર, પિત્તાશય કાઢવા માટે એટલી વધુ રાહ. ઘણા સ્વજનોની ધારણાથી આ ઊલટું છે.
રાહ જોતી વખતે દૂરબીન વાટે નળીના મુખ પરના સ્નાયુમાં નાનો કાપ મૂકી શકાય. તેનાથી પથરીથી ફરી હુમલો થવાની શક્યતા ઘટે છે. તે વચગાળાનો ઉપાય છે, ઓપરેશનનો વિકલ્પ નથી.
ખરેખર ફિટ ન હો, તો ફક્ત દૂરબીનની આ પ્રક્રિયાથી ફરી હુમલા ઘટાડી શકાય, પણ પિત્તાશય રહે છે અને તે દુખાવો કરી શકે છે.
નળીના મુખ પરનો નાનો કાપ પથરીને સહેલાઈથી નીકળવા દે છે. તેથી ફરી પેન્ક્રિયાટાઇટિસ થવાની શક્યતા ઘટે છે. પણ શૂળ કે પિત્તાશયનો સોજો તેનાથી અટકતાં નથી. તે મજબૂરીનો રસ્તો છે, પસંદગીનો નથી, અને તમારી તંદુરસ્તી કાળજીથી તપાસ્યા પછી જ તે અપનાવાય છે.
ફક્ત ઉંમર ઓપરેશન ન કરવાનું કારણ નથી. હૃદય, ફેફસાં અને ડાયાબિટીસનું ધ્યાન રખાય તો ઘણા વડીલો દૂરબીન ઓપરેશન પછી સારા રહે છે. નિર્ણય તમારા એનેસ્થેટિસ્ટ સાથે મળીને લેવાય છે.
ઓપરેશન એ જ દૂરબીનનું છે, પણ વધુ કાળજીથી થાય છે, કારણ કે હુમલા પછી તે વિસ્તાર સૂજેલો હોઈ શકે.
પિત્તાશય પથરી બનાવતું રહે છે અને પથરી ફરી સ્વાદુપિંડને રોકી શકે. તે કાઢવાથી મૂળ કારણ જાય છે, એટલે બીજો હુમલો આવવાની શક્યતા ઘણી ઘટે છે.
હા, હળવા હુમલા પછી, જ્યારે દુખાવો શાંત થાય અને તમે ખાવા લાગો. ઘરે રાહ જોવાથી કોઈ ફાયદો નથી અને બીજા હુમલાનું જોખમ રહે છે.
ફક્ત ત્યારે, જ્યારે પિત્તની નળીમાં ચેપ હોય, ચામડી પીળી પડતી હોય કે નળીમાં પથરી અટકેલી દેખાય. હળવા હુમલામાં મોટા ભાગનાને તેની જરૂર પડતી નથી.
પેશી સૂજેલી હોય છે અને રચના બદલાયેલી હોય છે, એટલે ઓપરેશનમાં જોખમ વધે છે. સ્વાદુપિંડ પાસેના ભરાવાની સારવાર પણ પહેલાં કરવી પડે. સોજો શાંત થયા પછી, સામાન્ય રીતે થોડા અઠવાડિયાં બાદ પિત્તાશય કઢાય છે.
હા. તે અઠવાડિયાં કે મહિનાઓમાં ફરી આવી શકે. નળીના મુખ પરનો નાનો કાપ શક્યતા ઘટાડે છે, પણ મૂળ કારણ દૂર કરતો નથી.
થોડું થોડું, ઓછી ચરબીવાળું ખાઓ અને દારૂ ટાળો. ભારે તૈલી ભોજનથી પિત્તાશયનો દુખાવો ઉપડી શકે.
ખૂબ નાની પથરી અને કાદવ સહેલાઈથી ચૂકી જવાય છે. લિવરની લોહીની તપાસ અને તમારી વાત પથરી તરફ ઈશારો કરી શકે, અને સ્કોપ અલ્ટ્રાસાઉન્ડ વધુ નજીકથી જોઈ શકે.
બીમારી અને તેની સારવારનું આખું ચિત્ર જોવા તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. આવતા પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
પિત્તાશયની પથરીને કારણે સ્વાદુપિંડમાં સોજો (પેન્ક્રિયાટાઇટિસ) આવ્યો અને હવે પિત્તાશય ક્યારે કઢાવવું તે સમજવું છે? અમદાવાદના પેટ અને પિત્તાશયના સર્જન Dr Harsh Shah સમજાવે છે કે ERCP કોને જોઈએ અને ઓપરેશન ક્યારે કરવું. તમે અમને ફોન કે WhatsApp સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.