Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 19 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
પથરી અને દારૂ ભેગાં મળીને તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસના મોટા ભાગના હુમલા સમજાવે છે. લોહીની ઊંચી ચરબી, કેટલીક દવાઓ અને થોડી ઓછી જોવા મળતી તકલીફો બાકીનાં કારણો છે.
હુમલા કરતાં કારણ વધુ મહત્વનું છે. કારણની સારવારથી જ બીજો હુમલો અટકે છે અને સ્વાદુપિંડને કાયમી નુકસાનથી બચાવાય છે.
તપાસમાં કારણ ન મળે તો શોધ પૂરી થતી નથી. ખાસ સ્કોપ સ્કેનથી ઘણી વાર નાની પથરી કે નાનો અવરોધ દેખાય છે, જે બીજા સ્કેનમાં ચૂકી જવાય છે.
હુમલાની શરૂઆતથી સાજા થવા સુધીની આખી વાત અમારા તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર પાનામાં છે. આ લેખ પછીનો સવાલ સમજાવે છે: મને જ આ કેમ થયું?
સ્વાદુપિંડ પાચનના તીવ્ર રસ બનાવે છે. હુમલામાં આ રસ ગ્રંથિની અંદર જ સક્રિય થઈ તેને પચાવવા લાગે છે. તેને કશુંક શરૂ કરે છે, અને તે શોધવું એ જ મુદ્દો છે.
તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસ પેટના દુખાવા સાથે કટોકટીમાં દાખલ થવાનું એક સામાન્ય કારણ છે. મોટા ભાગના હુમલા હળવા હોય છે અને થોડા દિવસમાં શાંત થાય છે. થોડા લોકોમાં હુમલો ગંભીર બને છે. કારણ સામાન્ય રીતે ટૂંકી યાદીમાંનું એક હોય છે, અને પહેલા એક-બે દિવસની કાળજીભરી તપાસથી ઘણાખરામાં તે મળી જાય છે.
| કારણ | કેટલું સામાન્ય | સંકેત |
|---|---|---|
| પથરી | એકંદરે વધુ જોવા મળતું પહેલું કારણ | સોનોગ્રાફીમાં પથરી, લિવરની તપાસ વધેલી |
| દારૂ | બીજું સામાન્ય કારણ | વર્ષો સુધી નિયમિત વધુ પીવું |
| લોહીની ઊંચી ચરબી | ત્રીજું સામાન્ય કારણ | દૂધિયું લોહી, ડાયાબિટીસ, વજન વધવું |
| સ્કોપ તપાસ કે દવાઓ | ઓછું જોવા મળે | પ્રક્રિયા કે નવી ગોળી પછી તરત હુમલો |
| ઓછાં જોવા મળતાં કારણો | ઓછું જોવા મળે | ઊંચું કેલ્શિયમ, શરીરના પોતાના સંરક્ષણની બીમારી, પરિવારમાં ઇતિહાસ |
| કારણ ન મળે | થોડા લોકોમાં | અત્યાર સુધીની તપાસ સામાન્ય |
નાની પથરી પિત્તાશયમાંથી સરકીને પિત્તની નળી અને સ્વાદુપિંડની નળી જ્યાં મળે છે તે ખૂલવાનો ભાગ બંધ કરે છે. રસ પાછો ભરાય છે અને સ્વાદુપિંડમાં સોજો આવે છે.
સર્જન માટે પથરીથી થતો પેન્ક્રિયાટાઇટિસ ખૂબ અગત્યનું કારણ છે, કારણ કે તેનો કાયમ માટે ઉપાય થઈ શકે છે. પથરી ઘણી વાર નાની હોય છે અને જાતે આંતરડામાં સરકી જાય છે. તમે દવાખાને પહોંચો ત્યાં સુધીમાં તે નીકળી ગઈ હોય શકે.
સમય વિશે પથરીથી પેન્ક્રિયાટાઇટિસ અને પિત્તાશય ક્યારે કાઢવું લેખમાં સમજાવ્યું છે.
હા. વર્ષો સુધી નિયમિત વધુ દારૂ પીવો એ બીજું સામાન્ય કારણ છે. ઘણા વધુ પીનારાને ક્યારેય થતો નથી, એટલે ધૂમ્રપાન જેવાં બીજાં પરિબળો પણ ભાગ ભજવે છે.
દારૂથી થયેલો પહેલો હુમલો ઘણી વાર એવા સ્વાદુપિંડ પર આવે છે જેમાં વર્ષોથી ચૂપચાપ ડાઘ પડેલા હોય. એટલે આવા હુમલા ફરી ફરી આવે છે, અને કેટલાકને લાંબા ગાળાનું સ્વાદુપિંડનું નુકસાન થાય છે.
ધૂમ્રપાન નુકસાન વધારે છે અને ઝડપી કરે છે. અહીં સ્વાદુપિંડની કોઈ ગોળી નથી. દારૂ સંપૂર્ણ બંધ કરવો અને ધૂમ્રપાન છોડવું, જરૂર હોય ત્યાં મદદ સાથે, એનાથી જ સ્થિતિ બદલાય છે. એક હુમલો પણ આ મદદ માગવાનો સારો સમય છે.
હા. લોહીમાં ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ નામની ચરબી બહુ ઊંચી હોય તો હુમલો થઈ શકે. ડાયાબિટીસ, વજન વધારો કે કુટુંબમાં આવી પ્રકૃતિ હોય તેમાં તે વધુ જોવા મળે છે.
ગર્ભાવસ્થાના છેલ્લા મહિનાઓમાં પણ ઊંચી ચરબી વધુ તકલીફ કરી શકે છે. પેટમાં તીવ્ર દુખાવાવાળી ગર્ભવતી સ્ત્રીને તાત્કાલિક સારવાર જોઈએ.
હા, પણ ભાગ્યે જ. પિત્તની નળીની સ્કોપ તપાસ, જેને ERCP કહે છે, સ્વાદુપિંડમાં સોજો લાવી શકે. કેટલીક દવાઓ પણ લાવી શકે. બંને ઘણી વાર અટકાવી શકાય છે.
ERCP પછી થોડા લોકોને એક દિવસમાં હુમલો આવે છે. ટીમ ગુદામાર્ગે અપાતી સોજા ઘટાડતી દવાનો એક ડોઝ અને કાળજીભરી રીતથી આ શક્યતા ઘટાડે છે. ERCP માટે મોકલવામાં આવે ત્યારે તમે પૂછી શકો કે આ આયોજન છે કે નહીં.
કેટલીક ગોળીઓ પેન્ક્રિયાટાઇટિસ સાથે જોડાયેલી જોવા મળી છે, જેમ કે રોગપ્રતિકારકતા, વાઇ અને કેટલાંક પેશાબ વધારતી દવાઓ. હુમલાની થોડી પહેલાં કોઈ નવી દવા શરૂ થઈ હોય તો તમારા ડૉક્ટરને કહો. કોઈ દવા જાતે બંધ ન કરો.
લોહીમાં ઊંચું કેલ્શિયમ, શરીરના પોતાના સંરક્ષણનો સ્વાદુપિંડ પર હુમલો, નળીમાં અવરોધ, ચેપ કે કુટુંબની પ્રકૃતિ. દરેક ઓછું જોવા મળે છે, પણ દરેક સારવાર બદલે છે.
| કારણ | સંકેત | શું બદલાય |
|---|---|---|
| ઊંચું કેલ્શિયમ | લોહીની તપાસમાં કેલ્શિયમ વધુ | કેલ્શિયમ વધારતી ગ્રંથિની સારવાર થાય |
| સ્વાદુપિંડની સંરક્ષણ સંબંધિત બીમારી | IgG4 વધુ, બીજાં અંગો સામેલ | સ્ટેરોઇડની ગોળીથી ફાયદો, અને ઓપરેશન ટળે |
| નળીના આકારનો તફાવત | બીજા કારણ વિના વારંવાર હુમલા | સ્કોપ પ્રક્રિયા વિચારી શકાય |
| કૃમિ કે ચેપ | આવા વિસ્તારમાં રહેવું કે મુસાફરી | ચેપની સારવાર થાય |
| કુટુંબની પ્રકૃતિ | નાની ઉંમરે વારંવાર હુમલા, સગાંમાં પણ | જીન તપાસ અને લાંબા ગાળાની ફોલો-અપ |
| પેટમાં ઈજા | માર, અકસ્માત કે ઓપરેશન | નળીને નુકસાન માટે તપાસ |
પથરીવાળા, વધુ દારૂ પીનારા, ડાયાબિટીસવાળા કે વધુ વજનવાળાને. ધૂમ્રપાન શક્યતા વધારે છે. વધુ વજન હોય તો હુમલો ગંભીર બનવાની શક્યતા પણ વધે છે.
ભારતનાં ઘણાં દવાખાનાંમાં પથરી અને દારૂ હજી આગળ છે. લોહીની ઊંચી ચરબી અને સ્પષ્ટ કારણ વિનાના હુમલા પણ ઘણા જોવાય છે, અને કારણ ચૂકી ગયા પછી ઘણા લોકો મોટા કેન્દ્રમાં મોડા પહોંચે છે.
પહેલા દિવસે થોડી સાદી તપાસથી: દારૂ અને દવાનો ઇતિહાસ, સોનોગ્રાફી, લિવરની તપાસ, લોહીની ચરબી અને કેલ્શિયમ. આનાથી ઘણાખરામાં જવાબ મળે છે.
| તપાસ | શું શોધે છે |
|---|---|
| પેટની સોનોગ્રાફી | પથરી, કાદવ, પહોળી થયેલી પિત્તની નળી |
| લિવરની તપાસ | બંધ કે સોજાવાળી પિત્તની નળી |
| લોહીની ચરબી (ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ) | ઊંચી ચરબી, ટીપું ચડે તે પહેલાં લેવી |
| લોહીનું કેલ્શિયમ | ઊંચું કેલ્શિયમ |
| દવા અને દારૂનો ઇતિહાસ | દવાઓ અને પીવાની ટેવ, બંને સંકેત |
| IgG4 લોહીની તપાસ | સંરક્ષણ સંબંધિત પ્રકાર, ગાંઠ દેખાય તો જ |
આગળનું પગલું પેટની અંદરથી સ્કોપ સ્કેન છે, જેને એન્ડોસ્કોપિક અલ્ટ્રાસાઉન્ડ કહે છે. તે નાની પથરી અને નાના અવરોધ જુએ છે, જે CT સ્કેન કે સોનોગ્રાફીમાં ચૂકી જવાય છે.
ઘણા હુમલા શરૂઆતમાં “કારણ નહીં” કહેવાય છે, પણ પાછળ નાની પથરી નીકળે છે. બીજો જવાબ ન મળતો હોય અને હુમલો ફરી આવે તો પિત્તાશય કાઢવાથી તે અટકી શકે. નળીઓનો વધુ MRI સ્કેન, અને કેટલાક યુવાનોમાં જીન તપાસ, પછી આવે છે.
મોટી ઉંમરે હુમલો શાંત થયા પછી સ્વાદુપિંડનો ફરી સ્કેન કરાય છે. હેતુ એ ખાતરી કરવાનો છે કે હુમલા પાછળ નાની ગાંઠ છુપાયેલી નથી. આ તપાસ સારી સંભાળનો ભાગ છે, ચિંતાનું કારણ નથી.
કારણની સારવારથી. પથરી કારણ હોય તો પિત્તાશય કાઢો, દારૂ અને ધૂમ્રપાન બંધ કરો, અને લોહીની ચરબી તથા સુગર કાયમ કાબૂમાં રાખો. હુમલા પછી અટકાવવું એ જ મુખ્ય સારવાર છે.
ફરી ફરી આવતા હુમલા સ્વાદુપિંડને ધીમે ધીમે કાયમ માટે નુકસાન કરી શકે છે. કારણની વહેલી સારવાર મજબૂત રક્ષણ છે. પહેલા બે દિવસની સારવાર લેખમાં દવાખાનામાં શું થાય છે તે છે, અને હળવો, મધ્યમ કે ગંભીર હુમલો કેવી રીતે નક્કી થાય લેખમાં ગ્રેડિંગ સમજાવ્યું છે.
પથરી. નાની પથરી પિત્તની અને સ્વાદુપિંડની નળીનું સહિયારું ખૂલવું બંધ કરે છે. બીજું સામાન્ય કારણ દારૂ છે, અને ત્રીજું લોહીની ઊંચી ચરબી.
ના. જોખમ વર્ષો સુધી નિયમિત વધુ પીવાથી આવે છે, અને બધા વધુ પીનારાને થતું નથી. હુમલા પછી દારૂ સંપૂર્ણ બંધ કરવાથી સ્વાદુપિંડનું રક્ષણ થાય છે.
હા, કારણની સારવાર ન થઈ હોય તો. પિત્તાશય કાઢવું, દારૂ બંધ કરવો અને લોહીની ચરબી કાબૂમાં રાખવી એ બીજો હુમલો અટકાવે છે.
પેટની અંદરથી થતો સ્કેન, જેને એન્ડોસ્કોપિક અલ્ટ્રાસાઉન્ડ કહે છે, નાની પથરી કે નાનો અવરોધ શોધી શકે છે જે બીજા સ્કેનમાં ચૂકી જવાય. તમારા સર્જન આગળનું પગલું નક્કી કરશે.
ભાગ્યે જ. નાની ઉંમરે હુમલા શરૂ થાય અને સગાંને પણ હોય ત્યારે કુટુંબની પ્રકૃતિ સંભવિત કારણ છે. જીન તપાસ ફક્ત આવા કિસ્સામાં સૂચવાય છે.
સામાન્ય રીતે કાઢવાની સલાહ અપાય છે, કારણ કે પથરી ફરી હુમલો કરી શકે. સમય હુમલો કેટલો ગંભીર હતો તેના પર આધારે છે.
પેન્ક્રિયાટાઇટિસના હુમલાનું આખું ચિત્ર જોવા તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. આવતા પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
પેન્ક્રિયાટાઇટિસનો હુમલો થયો છે, કે ઘરમાં કોઈને થયો છે? અમદાવાદના પેટ અને સ્વાદુપિંડના સર્જન Dr Harsh Shah સમજાવે છે કે હુમલા પાછળ શું હોય છે અને ફરી કોને થવાની શક્યતા વધુ છે. તમે અમને ફોન કે WhatsApp સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.