WhatsApp Skip to main content

Dr. Harsh J Shah

તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસ શાથી થાય છે, કોને વધુ જોખમ?

છેલ્લે સુધાર્યું: 19 નવેમ્બર 2026

Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah, પેટ અને કેન્સરના સર્જન, અમદાવાદ

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ

ટૂંકમાં

પથરી અને દારૂ ભેગાં મળીને તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસના મોટા ભાગના હુમલા સમજાવે છે. લોહીની ઊંચી ચરબી, કેટલીક દવાઓ અને થોડી ઓછી જોવા મળતી તકલીફો બાકીનાં કારણો છે.

હુમલા કરતાં કારણ વધુ મહત્વનું છે. કારણની સારવારથી જ બીજો હુમલો અટકે છે અને સ્વાદુપિંડને કાયમી નુકસાનથી બચાવાય છે.

તપાસમાં કારણ ન મળે તો શોધ પૂરી થતી નથી. ખાસ સ્કોપ સ્કેનથી ઘણી વાર નાની પથરી કે નાનો અવરોધ દેખાય છે, જે બીજા સ્કેનમાં ચૂકી જવાય છે.

હુમલાની શરૂઆતથી સાજા થવા સુધીની આખી વાત અમારા તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર પાનામાં છે. આ લેખ પછીનો સવાલ સમજાવે છે: મને જ આ કેમ થયું?

પેન્ક્રિયાટાઇટિસ શાથી થાય છે?

સ્વાદુપિંડ પાચનના તીવ્ર રસ બનાવે છે. હુમલામાં આ રસ ગ્રંથિની અંદર જ સક્રિય થઈ તેને પચાવવા લાગે છે. તેને કશુંક શરૂ કરે છે, અને તે શોધવું એ જ મુદ્દો છે.

તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસ પેટના દુખાવા સાથે કટોકટીમાં દાખલ થવાનું એક સામાન્ય કારણ છે. મોટા ભાગના હુમલા હળવા હોય છે અને થોડા દિવસમાં શાંત થાય છે. થોડા લોકોમાં હુમલો ગંભીર બને છે. કારણ સામાન્ય રીતે ટૂંકી યાદીમાંનું એક હોય છે, અને પહેલા એક-બે દિવસની કાળજીભરી તપાસથી ઘણાખરામાં તે મળી જાય છે.

તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસનાં મુખ્ય કારણો એક નજરે
કારણકેટલું સામાન્યસંકેત
પથરીએકંદરે વધુ જોવા મળતું પહેલું કારણસોનોગ્રાફીમાં પથરી, લિવરની તપાસ વધેલી
દારૂબીજું સામાન્ય કારણવર્ષો સુધી નિયમિત વધુ પીવું
લોહીની ઊંચી ચરબીત્રીજું સામાન્ય કારણદૂધિયું લોહી, ડાયાબિટીસ, વજન વધવું
સ્કોપ તપાસ કે દવાઓઓછું જોવા મળેપ્રક્રિયા કે નવી ગોળી પછી તરત હુમલો
ઓછાં જોવા મળતાં કારણોઓછું જોવા મળેઊંચું કેલ્શિયમ, શરીરના પોતાના સંરક્ષણની બીમારી, પરિવારમાં ઇતિહાસ
કારણ ન મળેથોડા લોકોમાંઅત્યાર સુધીની તપાસ સામાન્ય

પથરી હુમલો કેવી રીતે કરાવે છે?

નાની પથરી પિત્તાશયમાંથી સરકીને પિત્તની નળી અને સ્વાદુપિંડની નળી જ્યાં મળે છે તે ખૂલવાનો ભાગ બંધ કરે છે. રસ પાછો ભરાય છે અને સ્વાદુપિંડમાં સોજો આવે છે.

સર્જન માટે પથરીથી થતો પેન્ક્રિયાટાઇટિસ ખૂબ અગત્યનું કારણ છે, કારણ કે તેનો કાયમ માટે ઉપાય થઈ શકે છે. પથરી ઘણી વાર નાની હોય છે અને જાતે આંતરડામાં સરકી જાય છે. તમે દવાખાને પહોંચો ત્યાં સુધીમાં તે નીકળી ગઈ હોય શકે.

  • સંકેત. પહેલા દિવસે લિવરની તપાસ વધેલી, અને સોનોગ્રાફીમાં પથરી કે કાદવ.
  • જોખમ. સારવાર વિના પિત્તાશય પથરી બનાવતું રહે છે, અને ફરી હુમલો આવી શકે, ક્યારેક વધુ ગંભીર.
  • ઉપાય. યોગ્ય સમયે દૂરબીનથી પિત્તાશય કાઢવું.

સમય વિશે પથરીથી પેન્ક્રિયાટાઇટિસ અને પિત્તાશય ક્યારે કાઢવું લેખમાં સમજાવ્યું છે.

શું દારૂથી પેન્ક્રિયાટાઇટિસ થાય છે?

હા. વર્ષો સુધી નિયમિત વધુ દારૂ પીવો એ બીજું સામાન્ય કારણ છે. ઘણા વધુ પીનારાને ક્યારેય થતો નથી, એટલે ધૂમ્રપાન જેવાં બીજાં પરિબળો પણ ભાગ ભજવે છે.

દારૂથી થયેલો પહેલો હુમલો ઘણી વાર એવા સ્વાદુપિંડ પર આવે છે જેમાં વર્ષોથી ચૂપચાપ ડાઘ પડેલા હોય. એટલે આવા હુમલા ફરી ફરી આવે છે, અને કેટલાકને લાંબા ગાળાનું સ્વાદુપિંડનું નુકસાન થાય છે.

ધૂમ્રપાન નુકસાન વધારે છે અને ઝડપી કરે છે. અહીં સ્વાદુપિંડની કોઈ ગોળી નથી. દારૂ સંપૂર્ણ બંધ કરવો અને ધૂમ્રપાન છોડવું, જરૂર હોય ત્યાં મદદ સાથે, એનાથી જ સ્થિતિ બદલાય છે. એક હુમલો પણ આ મદદ માગવાનો સારો સમય છે.

લોહીની ઊંચી ચરબીથી હુમલો થાય?

હા. લોહીમાં ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ નામની ચરબી બહુ ઊંચી હોય તો હુમલો થઈ શકે. ડાયાબિટીસ, વજન વધારો કે કુટુંબમાં આવી પ્રકૃતિ હોય તેમાં તે વધુ જોવા મળે છે.

  • સંકેત. લોહીનો નમૂનો દૂધિયો દેખાય છે. રોજિંદી એમાઇલેઝ તપાસ સામાન્ય દેખાઈ શકે, જે એક ફાંસો છે.
  • પહેલું પગલું. ટીપું તેને પાતળી કરે તે પહેલાં લોહીની ચરબીની તપાસ વહેલી મોકલવી.
  • ઉપાય. ખોરાક, વજન ઘટાડો, સુગર નિયંત્રણ અને ગોળીઓથી લાંબા ગાળાનો કાબૂ, દવાખાનેથી રજા પહેલાં શરૂ કરીને.

ગર્ભાવસ્થાના છેલ્લા મહિનાઓમાં પણ ઊંચી ચરબી વધુ તકલીફ કરી શકે છે. પેટમાં તીવ્ર દુખાવાવાળી ગર્ભવતી સ્ત્રીને તાત્કાલિક સારવાર જોઈએ.

સ્કોપ તપાસ કે દવાથી પણ થાય?

હા, પણ ભાગ્યે જ. પિત્તની નળીની સ્કોપ તપાસ, જેને ERCP કહે છે, સ્વાદુપિંડમાં સોજો લાવી શકે. કેટલીક દવાઓ પણ લાવી શકે. બંને ઘણી વાર અટકાવી શકાય છે.

ERCP પછી થોડા લોકોને એક દિવસમાં હુમલો આવે છે. ટીમ ગુદામાર્ગે અપાતી સોજા ઘટાડતી દવાનો એક ડોઝ અને કાળજીભરી રીતથી આ શક્યતા ઘટાડે છે. ERCP માટે મોકલવામાં આવે ત્યારે તમે પૂછી શકો કે આ આયોજન છે કે નહીં.

કેટલીક ગોળીઓ પેન્ક્રિયાટાઇટિસ સાથે જોડાયેલી જોવા મળી છે, જેમ કે રોગપ્રતિકારકતા, વાઇ અને કેટલાંક પેશાબ વધારતી દવાઓ. હુમલાની થોડી પહેલાં કોઈ નવી દવા શરૂ થઈ હોય તો તમારા ડૉક્ટરને કહો. કોઈ દવા જાતે બંધ ન કરો.

બીજાં ઓછાં જોવા મળતાં કારણો કયાં?

લોહીમાં ઊંચું કેલ્શિયમ, શરીરના પોતાના સંરક્ષણનો સ્વાદુપિંડ પર હુમલો, નળીમાં અવરોધ, ચેપ કે કુટુંબની પ્રકૃતિ. દરેક ઓછું જોવા મળે છે, પણ દરેક સારવાર બદલે છે.

ઓછાં જોવા મળતાં કારણો, અને તે મળે તો શું બદલાય
કારણસંકેતશું બદલાય
ઊંચું કેલ્શિયમલોહીની તપાસમાં કેલ્શિયમ વધુકેલ્શિયમ વધારતી ગ્રંથિની સારવાર થાય
સ્વાદુપિંડની સંરક્ષણ સંબંધિત બીમારીIgG4 વધુ, બીજાં અંગો સામેલસ્ટેરોઇડની ગોળીથી ફાયદો, અને ઓપરેશન ટળે
નળીના આકારનો તફાવતબીજા કારણ વિના વારંવાર હુમલાસ્કોપ પ્રક્રિયા વિચારી શકાય
કૃમિ કે ચેપઆવા વિસ્તારમાં રહેવું કે મુસાફરીચેપની સારવાર થાય
કુટુંબની પ્રકૃતિનાની ઉંમરે વારંવાર હુમલા, સગાંમાં પણજીન તપાસ અને લાંબા ગાળાની ફોલો-અપ
પેટમાં ઈજામાર, અકસ્માત કે ઓપરેશનનળીને નુકસાન માટે તપાસ

કોને થવાની શક્યતા વધુ છે?

પથરીવાળા, વધુ દારૂ પીનારા, ડાયાબિટીસવાળા કે વધુ વજનવાળાને. ધૂમ્રપાન શક્યતા વધારે છે. વધુ વજન હોય તો હુમલો ગંભીર બનવાની શક્યતા પણ વધે છે.

  • સ્ત્રીઓ. વધુ વાર પથરીથી થતા હુમલા.
  • પુરુષો. વધુ વાર દારૂથી થતા હુમલા.
  • મોટી ઉંમર. ચાળીસ કે પચાસ પછીનો પહેલો હુમલો શાંત થયા પછી સ્વાદુપિંડ પર વધુ નજર માગે છે.
  • ડાયાબિટીસ અને વજન. લોહીની ઊંચી ચરબી અને વધુ ભારે બીમારી સાથે જોડાયેલાં.
  • કુટુંબનો ઇતિહાસ. નાની ઉંમરે હુમલા શરૂ થાય ત્યારે મહત્વનો.

ભારતનાં ઘણાં દવાખાનાંમાં પથરી અને દારૂ હજી આગળ છે. લોહીની ઊંચી ચરબી અને સ્પષ્ટ કારણ વિનાના હુમલા પણ ઘણા જોવાય છે, અને કારણ ચૂકી ગયા પછી ઘણા લોકો મોટા કેન્દ્રમાં મોડા પહોંચે છે.

કારણ કેવી રીતે શોધાય છે?

પહેલા દિવસે થોડી સાદી તપાસથી: દારૂ અને દવાનો ઇતિહાસ, સોનોગ્રાફી, લિવરની તપાસ, લોહીની ચરબી અને કેલ્શિયમ. આનાથી ઘણાખરામાં જવાબ મળે છે.

પહેલી તપાસ, અને દરેક શું શોધે છે
તપાસશું શોધે છે
પેટની સોનોગ્રાફીપથરી, કાદવ, પહોળી થયેલી પિત્તની નળી
લિવરની તપાસબંધ કે સોજાવાળી પિત્તની નળી
લોહીની ચરબી (ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ)ઊંચી ચરબી, ટીપું ચડે તે પહેલાં લેવી
લોહીનું કેલ્શિયમઊંચું કેલ્શિયમ
દવા અને દારૂનો ઇતિહાસદવાઓ અને પીવાની ટેવ, બંને સંકેત
IgG4 લોહીની તપાસસંરક્ષણ સંબંધિત પ્રકાર, ગાંઠ દેખાય તો જ

કારણ ન મળે તો શું?

આગળનું પગલું પેટની અંદરથી સ્કોપ સ્કેન છે, જેને એન્ડોસ્કોપિક અલ્ટ્રાસાઉન્ડ કહે છે. તે નાની પથરી અને નાના અવરોધ જુએ છે, જે CT સ્કેન કે સોનોગ્રાફીમાં ચૂકી જવાય છે.

ઘણા હુમલા શરૂઆતમાં “કારણ નહીં” કહેવાય છે, પણ પાછળ નાની પથરી નીકળે છે. બીજો જવાબ ન મળતો હોય અને હુમલો ફરી આવે તો પિત્તાશય કાઢવાથી તે અટકી શકે. નળીઓનો વધુ MRI સ્કેન, અને કેટલાક યુવાનોમાં જીન તપાસ, પછી આવે છે.

મોટી ઉંમરે હુમલો શાંત થયા પછી સ્વાદુપિંડનો ફરી સ્કેન કરાય છે. હેતુ એ ખાતરી કરવાનો છે કે હુમલા પાછળ નાની ગાંઠ છુપાયેલી નથી. આ તપાસ સારી સંભાળનો ભાગ છે, ચિંતાનું કારણ નથી.

બીજો હુમલો કેવી રીતે અટકે?

કારણની સારવારથી. પથરી કારણ હોય તો પિત્તાશય કાઢો, દારૂ અને ધૂમ્રપાન બંધ કરો, અને લોહીની ચરબી તથા સુગર કાયમ કાબૂમાં રાખો. હુમલા પછી અટકાવવું એ જ મુખ્ય સારવાર છે.

  • પથરી. નક્કી કરેલા સમયે દૂરબીનથી પિત્તાશય કાઢવું.
  • દારૂ. મદદ સાથે સંપૂર્ણ બંધ કરવો, અને ધૂમ્રપાન છોડવું.
  • લોહીની ઊંચી ચરબી. ખોરાક, વજન ઘટાડો, સુગર કાબૂ અને ગોળીઓ, વર્ષો સુધી ચાલુ.
  • કોઈ દવા. તમારા ડૉક્ટર બદલે છે. જાતે બંધ ન કરો.

ફરી ફરી આવતા હુમલા સ્વાદુપિંડને ધીમે ધીમે કાયમ માટે નુકસાન કરી શકે છે. કારણની વહેલી સારવાર મજબૂત રક્ષણ છે. પહેલા બે દિવસની સારવાર લેખમાં દવાખાનામાં શું થાય છે તે છે, અને હળવો, મધ્યમ કે ગંભીર હુમલો કેવી રીતે નક્કી થાય લેખમાં ગ્રેડિંગ સમજાવ્યું છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસનું સામાન્ય કારણ કયું?

પથરી. નાની પથરી પિત્તની અને સ્વાદુપિંડની નળીનું સહિયારું ખૂલવું બંધ કરે છે. બીજું સામાન્ય કારણ દારૂ છે, અને ત્રીજું લોહીની ઊંચી ચરબી.

શું એક વાર દારૂ પીવાથી પેન્ક્રિયાટાઇટિસ થાય?

ના. જોખમ વર્ષો સુધી નિયમિત વધુ પીવાથી આવે છે, અને બધા વધુ પીનારાને થતું નથી. હુમલા પછી દારૂ સંપૂર્ણ બંધ કરવાથી સ્વાદુપિંડનું રક્ષણ થાય છે.

પેન્ક્રિયાટાઇટિસ ફરી આવી શકે?

હા, કારણની સારવાર ન થઈ હોય તો. પિત્તાશય કાઢવું, દારૂ બંધ કરવો અને લોહીની ચરબી કાબૂમાં રાખવી એ બીજો હુમલો અટકાવે છે.

મારી બધી તપાસ સામાન્ય હોય તો?

પેટની અંદરથી થતો સ્કેન, જેને એન્ડોસ્કોપિક અલ્ટ્રાસાઉન્ડ કહે છે, નાની પથરી કે નાનો અવરોધ શોધી શકે છે જે બીજા સ્કેનમાં ચૂકી જવાય. તમારા સર્જન આગળનું પગલું નક્કી કરશે.

શું તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસ વારસાગત હોય છે?

ભાગ્યે જ. નાની ઉંમરે હુમલા શરૂ થાય અને સગાંને પણ હોય ત્યારે કુટુંબની પ્રકૃતિ સંભવિત કારણ છે. જીન તપાસ ફક્ત આવા કિસ્સામાં સૂચવાય છે.

પથરીના પેન્ક્રિયાટાઇટિસ પછી પિત્તાશય રાખી શકાય?

સામાન્ય રીતે કાઢવાની સલાહ અપાય છે, કારણ કે પથરી ફરી હુમલો કરી શકે. સમય હુમલો કેટલો ગંભીર હતો તેના પર આધારે છે.

સંબંધિત પાનાં

પેન્ક્રિયાટાઇટિસના હુમલાનું આખું ચિત્ર જોવા તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. આવતા પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.

Dr Harsh Shah ક્યાં તપાસે છે

ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601

પેન્ક્રિયાટાઇટિસનો હુમલો થયો છે, કે ઘરમાં કોઈને થયો છે? અમદાવાદના પેટ અને સ્વાદુપિંડના સર્જન Dr Harsh Shah સમજાવે છે કે હુમલા પાછળ શું હોય છે અને ફરી કોને થવાની શક્યતા વધુ છે. તમે અમને ફોન કે WhatsApp સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Get health updates from Dr Harsh Shah on WhatsApp

Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.

Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.

Dr. Harsh J Shah
Dr Harsh Shah, Gastro, Cancer & Laparoscopic Surgeon, Ahmedabad
Privacy Overview

This website uses cookies so that we can provide you with the best user experience possible. Cookie information is stored in your browser and performs functions such as recognising you when you return to our website and helping our team to understand which sections of the website you find most interesting and useful.