WhatsApp Skip to main content

Dr. Harsh J Shah

પેન્ક્રિયાટાઇટિસમાં ફરી ક્યારે ખાઈ શકાય?

છેલ્લે અપડેટ: 20-Nov-2026

Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah, પેટ અને કેન્સરના સર્જન, અમદાવાદ

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ

ટૂંકમાં

હળવા હુમલામાં ભૂખ લાગે અને ઊલટી ન થતી હોય ત્યારે સામાન્ય રીતે એક દિવસમાં ફરી ખાઈ શકાય. દુખાવો જાય કે લોહીના રિપોર્ટ સામાન્ય થાય ત્યાં સુધી રાહ જોવાની જરૂર નથી.

ગંભીર હુમલામાં લગભગ ત્રણ દિવસ પછી પણ મોઢેથી ખાઈ ન શકાય તો નાકમાંથી પાતળી નળી મૂકીને ખોરાક અપાય છે. આંતરડાને ખવડાવવાથી ચેપથી રક્ષણ મળે છે, નસમાં ટીપાં માત્ર બીજી પસંદગી છે.

લાંબા ઉપવાસથી સ્વાદુપિંડને આરામ મળતો નથી. તેનાથી આંતરડું નબળું પડે છે અને ચેપનું જોખમ વધે છે.

હુમલાની શરૂઆતના ટીપાંથી સાજા થવા સુધીની આખી વાત અમારા તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર પાનામાં છે. આ લેખ પહેલા જ દિવસે પરિવારો જે સવાલ પૂછે છે તેનો જવાબ આપે છે: શું ખાઈ શકાય?

પેન્ક્રિયાટાઇટિસમાં ખાવાનું બંધ કરવું જોઈએ?

માત્ર થોડા સમય માટે, જો ઊલટી થતી હોય કે દુખાવો ખૂબ તીવ્ર હોય. દિવસો સુધી મોઢેથી કંઈ ન આપવું, જે જૂની ટેવ હતી, તે હવે સલાહભરી નથી.

ઘણાં વર્ષો સુધી શીખવાતું હતું કે “સ્વાદુપિંડને આરામ આપો”: દુખાવો જાય અને લોહીના રિપોર્ટ શમે ત્યાં સુધી મોઢેથી ખોરાક કે પાણી નહીં. માન્યતા એવી હતી કે ખોરાકથી ગ્રંથિ વધુ ઉશ્કેરાશે.

અભ્યાસોએ બતાવ્યું કે આ ખોટું હતું. સોજો આવેલી ગ્રંથિને ખાવાથી વધુ નુકસાન થતું નથી. નુકસાન લાંબા ઉપવાસથી થાય છે. ખાલી આંતરડાની અંદરની દીવાલ પાતળી થાય છે, અને પછી આંતરડાના જંતુઓ સ્વાદુપિંડ આસપાસની પેશીમાં પહોંચી શકે છે. ચેપ આ રીતે શરૂ થાય છે. એટલે આજનો હેતુ એ છે કે તમે જે રીતે સહન કરી શકો તે રીતે ખોરાક વહેલો પાછો શરૂ થાય.

હળવા હુમલામાં ખાવાનું ક્યારે શરૂ થાય?

ભૂખ લાગે અને ઊલટી ન થતી હોય ત્યારે, સામાન્ય રીતે એક દિવસમાં. સુધરતો જતો હળવો દુખાવો રાહ જોવાનું કારણ નથી.

હળવા પેન્ક્રિયાટાઇટિસમાં ખાવાનું
સવાલસામાન્ય જવાબ
ક્યારે શરૂ કરવુંભૂખ લાગે અને ઊલટી ન થતી હોય ત્યારે, ઘણી વાર એક દિવસમાં
પહેલાં શું ખાવુંઓછી ચરબીવાળો નરમ કે સામાન્ય ખોરાક. લાંબો સમય માત્ર પ્રવાહીનો તબક્કો જરૂરી નથી
હળવો દુખાવો ખાવાનું અટકાવે?ના. ખાઓ, અને ટીમ જોતી રહે કે તમે કેવું સહન કરો છો
પહેલાં લોહીના રિપોર્ટ સામાન્ય થવા જોઈએ?ના. ઉત્સેચકનું સ્તર ઘટે તેની રાહ જોવાથી માત્ર દવાખાનામાં વધુ રહેવું પડે છે
ખાતાં દુખાવો પાછો આવે તો?ટીમને જણાવો. હુમલો હળવાથી વધુ હોઈ શકે અને નળી જરૂરી બની શકે

ખોરાક વહેલો શરૂ કરનારા લોકો સામાન્ય રીતે વહેલા ઘરે જાય છે, અને તેમનો દુખાવો વધુ વાર પાછો આવતો નથી. પાણી, પછી સૂપ, પછી ભાત એવી સીડી ચડાવવાની જરૂર નથી, જ્યાં સુધી તમારું પેટ પોતે જ તે ન માગે. હળવા અને પરિચિત ખોરાકથી શરૂ કરો અને કેવું લાગે છે તે પ્રમાણે આગળ વધો.

ઓછી ચરબીનો ખોરાક એટલે શું?

એટલે મોટાં, તેલવાળાં કે તળેલાં ભોજન ટાળવાં, દરેક ગ્રામ ગણવાનું નહીં. મોટા ભાગના લોકોને ઘરનું સાદું ભોજન નાના, નિયમિત ભાગમાં માફક આવે છે.

  • સારી પસંદગી. ખીચડી, દાળ, સાદા ભાત, થોડા ઘીવાળી રોટલી, બાફેલાં કે વરાળમાં રાંધેલાં શાક, ઓછી ચરબીના દૂધનું દહીં કે છાશ, ફળ, અને ખાતા હો તો ઈંડાનો સફેદ ભાગ કે ઓછી ચરબીવાળી માછલી.
  • ધીમે ચાલો. તળેલો નાસ્તો, ફરસાણ, મલાઈ, ભારે મીઠાઈ, તળેલી પૂરી અને ઘી, માખણ કે તેલનો વધુ ઉપયોગ.
  • ભોજનની રીત. ત્રણ મોટાં ભોજન કરતાં ચારથી છ નાનાં ભોજન સહેલાં પડે છે.
  • દારૂ. બિલકુલ નહીં. તે પેન્ક્રિયાટાઇટિસનું સામાન્ય કારણ છે અને ફરી થવાનું પણ સામાન્ય કારણ છે.

ચા, કોફી કે મસાલા પર તમારા પેટને માફક આવે તેથી વધુ પ્રતિબંધ મૂકવાની જરૂર નથી. હેતુ બિનજરૂરી ઉપવાસ દૂર કરવાનો છે, જટિલ ખોરાક આપવાનો નથી. કારણ પિત્તાશયની પથરી હોય કે લોહીમાં ખૂબ ચરબી, તો ખોરાક અને ફોલો-અપ plan થોડાં બદલાય છે; તે નીચે જુઓ.

ગંભીર હુમલામાં ખાઈ ન શકાય તો?

લગભગ ત્રણ દિવસ પછી પણ મોઢેથી ખવાય નહીં તો નાકમાંથી પેટમાં પાતળી નળી મૂકીને પ્રવાહી ખોરાક અપાય છે. મોટા ભાગના લોકોમાં પેટની નળી, તેનાથી આગળ મૂકેલી નળી જેટલી જ અસરકારક રહે છે.

ગંભીર હુમલામાં આંતરડું ચાલતું બંધ થઈ શકે, અથવા તમે ખાવા માટે બહુ બીમાર કે દુખાવામાં હો. શરીર સામાન્ય કરતાં વધુ શક્તિ બાળે છે અને સ્નાયુ ઝડપથી તૂટે છે. પહેલા એક-બે દિવસમાં ટીમનું કામ ટીપાં અને ઓક્સિજનથી તમને સ્થિર કરવાનું છે. સ્થિર થતાં જ ખોરાક શરૂ થાય છે.

  • પહેલું પગલું. શક્ય હોય તો મોઢેથી ખોરાક અજમાવવો.
  • બીજું પગલું. લગભગ ત્રીજા દિવસ સુધીમાં તે ન ચાલે તો પથારી પાસે નાક મારફતે પેટ સુધી જતી નળી (નેઝોગેસ્ટ્રિક નળી) મૂકાય છે. તેના માટે સ્કોપ કે ઓપરેશન જરૂરી નથી.
  • ત્રીજું પગલું. પેટથી આગળ નાના આંતરડામાં જતી નળી એવા લોકો માટે રખાય છે જેમને પેટનો ખોરાક ચાલતો નથી, દાખલા તરીકે તેઓ તે ઊલટીમાં કાઢી નાખે અથવા ભરાવાથી પેટનું નીકળવાનું દ્વાર રોકાઈ ગયું હોય.

સામાન્ય પ્રવાહી ખોરાક સામાન્ય રીતે પસંદ થાય છે. ખાસ મિશ્રણો વધુ સારાં સાબિત થયાં નથી. પ્રોટીન ઉદારતાથી અપાય છે, અને સાકર પર નજર રખાય છે, કારણ કે હુમલા દરમિયાન લોહીમાં સાકર વધે છે. મોટા ભાગના લોકો દિવસોથી અઠવાડિયામાં નળીમાંથી પાછા સામાન્ય ખોરાક પર આવે છે. ખોરાક પહેલાંના ટીપાં અને દુખાવાની દવા અમારા સારવારના પહેલા બે દિવસ લેખમાં સમજાવ્યાં છે.

આંતરડાને ખવડાવવાથી રક્ષણ કેમ મળે?

આંતરડામાં ખોરાક જાય તો તેની અંદરની દીવાલ મજબૂત રહે છે, અને મજબૂત દીવાલ જંતુઓને આંતરડાની અંદર જ રાખે છે. એટલે જ ખવડાવવાથી ચેપવાળી મૃત પેશીની શક્યતા ઘટે છે, જે ગંભીર હુમલામાં પછીનો મુખ્ય ભય છે.

ખવડાવવાથી અને ખાલી રાખવાથી આંતરડામાં શું થાય
આંતરડાનો ભાગખવડાવાય ત્યારેખાલી રખાય કે માત્ર નસથી ખવડાવાય ત્યારે
અંદરની દીવાલના કોષોપસાર થતા ખોરાકથી સીધું પોષણ મળે છેથોડા દિવસોમાં પાતળા પડે છે
આંતરડા અને શરીર વચ્ચેની દીવાલચુસ્ત રહે છેઢીલી પડે છે, એટલે જંતુઓ આરપાર જાય છે
આંતરડાના રક્ષક કોષોસક્રિય રહે છેઘટી જાય છે
કુલ પરિણામચેપ અને અંગોની તકલીફ ઓછીઆંતરડાને રક્ષણ નહીં; નસની નળીથી ચેપનું જોખમ

પેન્ક્રિયાટાઇટિસ પછી થતા ભરાવા અને મૃત પેશીની જે તકલીફો અમારા પેન્ક્રિયાટાઇટિસ પછી પ્રવાહીનો ભરાવો લેખમાં છે, તેની સાથે ખોરાકનો આ જ સંબંધ છે. સારી રીતે ખવડાવાયેલું આંતરડું તે ચેપ સામેનું મજબૂત રક્ષણ છે.

ક્યારે કયા માર્ગે ખોરાક અપાય?

પહેલાં મોઢેથી, પછી પેટની નળી, પછી નાના આંતરડાની નળી, અને આંતરડું વાપરી ન શકાય ત્યારે જ નસમાં ટીપાં. ક્રમ એવો રખાય છે કે ચાલે તેવો સહેલામાં સહેલો માર્ગ પહેલાં આવે.

તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસમાં ખોરાક આપવાના માર્ગ
માર્ગક્યારે વપરાયજાણવા જેવું
મોઢેથીહળવો હુમલો, અથવા ગંભીર હુમલો શમે ત્યારેપહેલી પસંદગી; ઓછી ચરબીનો ખોરાક
પેટમાં નળીલગભગ ત્રણ દિવસ પછી પણ ખાઈ ન શકાયપથારી પાસે મુકાય; સ્કોપ નહીં; મોટા ભાગના લોકો માટે ચાલે છે
નાના આંતરડામાં નળીપેટનો ખોરાક ન ચાલેમૂકવા માટે સ્કોપ કે એક્સ-રે જોઈએ
નસમાં ટીપાંઆંતરડું વાપરી ન શકાય, અથવા એક અઠવાડિયા પછી પણ જરૂરી ખોરાક ન પહોંચેમાત્ર વચગાળાનો ઉપાય; નસની નળીથી ચેપનું જોખમ

ચામડી મારફતે આંતરડામાં મુકાતી નળી માત્ર ખવડાવવા માટે મૂકાતી નથી. બીજા કારણે ઓપરેશન થતું હોય ત્યારે જ તે નિર્ણય લેવાય છે.

કઈ સ્થિતિમાં વિશેષ કાળજી જોઈએ?

હા. લોહીમાં ખૂબ ચરબી, પેટનું દ્વાર રોકતો ભરાવો, સ્વાદુપિંડની નળીમાંથી લીકેજ, અને પછીથી નબળું પાચન, દરેક plan બદલે છે.

ખાસ સ્થિતિઓ અને ખોરાકમાં ફેરફાર
સ્થિતિશું બદલાય
લોહીમાં ખૂબ ચરબી (ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ)નસના ખોરાકમાં ચરબી ટાળાય છે, અને સાથે સાથે લોહીની ચરબીની સારવાર થાય છે
પેટના નીકળવાના દ્વાર પર દબાણ કરતો ભરાવોઅવરોધથી આગળ મૂકેલી નળીથી ખોરાક અપાય છે
લીક થતી કે કપાયેલી સ્વાદુપિંડની નળીખોરાક ચાલુ રહે છે, ઘણી વાર પેટથી આગળની નળીથી, અને સાથે લીકેજની સારવાર થાય છે
લોહીમાં સાકર વધારેઇન્સ્યુલિન વપરાય છે. ખોરાક રોકાતો નથી
સાજા થયા પછી ઢીલો, ચીકણો મળસ્વાદુપિંડ પાચક રસ ઓછો બનાવતું હોઈ શકે. ભોજન સાથે લીધેલી એન્ઝાઇમ કેપ્સ્યુલ મદદ કરી શકે

હુમલાના અઠવાડિયા પછી વજન ઘટવું, ચીકણો ફીકો મળ અને પેટ ફૂલવું ફોલો-અપમાં જણાવવા જેવું છે. ગંભીર પેન્ક્રિયાટાઇટિસ પછી તે ઘણી વાર જોવા મળે છે અને તેની સારવાર થઈ શકે છે.

શું ટાળવું જોઈએ?

દારૂ, લાંબા ઉપવાસ, પ્રોબાયોટિક કેપ્સ્યુલ અને ભારે ચરબીવાળાં ભોજન. દરેક પાછળ કારણ છે, માત્ર નિયમ નથી.

  • દારૂ. કૃપા કરીને સંપૂર્ણ બંધ કરો, અને પરિવારને જણાવો જેથી તેઓ મદદ કરી શકે.
  • લાંબા ઉપવાસ. ઉપર કહ્યું તેમ તે આંતરડાને નબળું કરે છે.
  • ગંભીર હુમલામાં પ્રોબાયોટિક કેપ્સ્યુલ. એક મોટા અભ્યાસમાં ગંભીર પેન્ક્રિયાટાઇટિસના દર્દીઓને તે આપતાં મૃત્યુ વધ્યાં. સામાન્ય ભોજનમાં દહીં ચાલે.
  • નિયમિત એન્ટિબાયોટિક. તે સાબિત થયેલા ચેપ માટે અપાય છે, અગમચેતી તરીકે નહીં.
  • ઘરગથ્થુ ઉપાયો અને જડીબુટ્ટીનાં ચૂર્ણ. તેમની કોઈ સાબિત ભૂમિકા નથી અને કેટલાંક પેટને બળતરા કરે છે.

આ મુદ્દા હુમલા દરમિયાન અને પછીનાં અઠવાડિયાં માટે છે. તમારી પરિસ્થિતિને શું બંધબેસે છે તે તમારા ડૉક્ટર નક્કી કરે, કારણ કે પિત્તાશયની પથરીના હુમલા પછી સાજા થતા દર્દીને પિત્તાશય વિશે જે સલાહ જોઈએ તે દારૂથી થયેલા હુમલાવાળા દર્દીથી જુદી હોય છે. અમારા પથરીથી થતો પેન્ક્રિયાટાઇટિસ લેખમાં તે સમજાવ્યું છે.

ક્યારે અમને સંપર્ક કરવો?

ખાતાં દુખાવો પાછો આવે, ઊલટી ફરી શરૂ થાય, ફીકો ચીકણો મળ થાય કે વજન ઘટે, અથવા તાવ આવે ત્યારે સંપર્ક કરો. આ સંકેતો છે કે plan બદલવાની જરૂર છે.

હુમલા પછી તમે ઘરે હો તો ડરથી અઠવાડિયાં સુધી કડક ખોરાક પર ન રહો. સામાન્ય ઓછી ચરબીનાં ભોજન પર પાછા આવો, દારૂ દૂર રાખો, અને ફોલો-અપમાં આવો. દરેક મુલાકાતમાં શું તપાસાય છે તે અમારા પેન્ક્રિયાટાઇટિસ પછીનું ફોલો-અપ લેખમાં છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસ દરમિયાન હું ખાઈ શકું?

હા, મોટા ભાગે. હળવા હુમલામાં ભૂખ લાગે અને ઊલટી ન થતી હોય ત્યારે ઓછી ચરબીનું ભોજન લઈ શકાય, ઘણી વાર એક દિવસમાં. રાહ જોવી કે નહીં તે તમારી ટીમ નક્કી કરે છે.

દુખાવો મટે ત્યાં સુધી મોઢેથી કંઈ ન લેવું પડે?

ના. લાંબા ઉપવાસથી સ્વાદુપિંડને આરામ મળતો નથી, ઉલટું આંતરડું નબળું પડે છે. સુધરતો જતો હળવો દુખાવો ખાવામાં અડચણ નથી.

ક્યારેક ખોરાકની નળી કેમ વપરાય છે?

ગંભીર હુમલામાં ઘણા લોકો દિવસો સુધી ખાઈ શકતા નથી. નાકમાંથી પેટમાં જતી પાતળી નળીથી પ્રવાહી ખોરાક અપાય છે, જે આંતરડાની અંદરની દીવાલ મજબૂત રાખે છે અને ચેપની શક્યતા ઘટાડે છે.

નસમાં ટીપાં નળી કરતાં સારાં ગણાય?

ના. આંતરડા મારફતે ખવડાવવું વધુ સલામત છે અને ચેપથી બચાવે છે. નસનું ટીપું બીજી પસંદગી છે, જ્યારે આંતરડું વાપરી ન શકાય ત્યારે.

શું મારે પ્રોબાયોટિક કેપ્સ્યુલ લેવી જોઈએ?

ગંભીર હુમલામાં નહીં. એક મોટા અભ્યાસમાં તેનાથી મૃત્યુ વધુ થયાં. ભોજનમાં રોજનું દહીં કે છાશ ચાલે.

પેન્ક્રિયાટાઇટિસમાં ઓછી ચરબીનો ખોરાક એટલે શું?

ઘરનું સાદું ભોજન, નાના અને નિયમિત ભાગમાં: ખીચડી, દાળ, ભાત, રોટલી અને બાફેલાં શાક. ઘી, તેલ કે તળેલું ઓછું, અને દારૂ બિલકુલ નહીં.

સંબંધિત પાનાં

પેન્ક્રિયાટાઇટિસના હુમલાની આખી તસવીર માટે તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. મુસાફરી પહેલાંના સવાલ માટે +91-63555-64601 પર ફોન કરો.

Dr Harsh Shah ક્યાં તપાસે છે

ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601

તમે કે તમારા સ્વજન પેન્ક્રિયાટાઇટિસને કારણે દવાખાનામાં છો અને ખાવાની છૂટ છે કે નહીં તે સમજાતું નથી? અમદાવાદના પેટ અને સ્વાદુપિંડના સર્જન Dr Harsh Shah સમજાવે છે કે ક્યારે ખાવું સલામત છે અને ક્યારે નળીથી ખોરાક મદદ કરે છે. તમે અમને ફોન કે WhatsApp સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Get health updates from Dr Harsh Shah on WhatsApp

Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.

Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.

Dr. Harsh J Shah
Dr Harsh Shah, Gastro, Cancer & Laparoscopic Surgeon, Ahmedabad
Privacy Overview

This website uses cookies so that we can provide you with the best user experience possible. Cookie information is stored in your browser and performs functions such as recognising you when you return to our website and helping our team to understand which sections of the website you find most interesting and useful.