Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 20 ઑક્ટોબર 2026
Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Stomach Cancer Surgeon
Apollo Hospital, Bhat, Gandhinagar · Gota OPD, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
★★★★★ Google: 4.89, 216 reviews (Gota clinic) · 4.94, 18 reviews (Apollo, Bhat)
ટૂંકમાં
ભારતમાં પેટના કેન્સર માટે આખી વસ્તીની તપાસનો રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમ નથી. તપાસ એમને અપાય છે જેમની પાસે ચોક્કસ કારણ હોય.
કોરિયા અને જાપાનમાં આખી વસ્તીની endoscopy થાય છે, કારણ કે ત્યાં આ રોગ ઘણો સામાન્ય છે. ભારતના આંકડા એવો કાર્યક્રમ માંગતા નથી.
H. pylori ની સારવાર એકમાત્ર પગલું છે જે જોખમ પોતે ઘટાડે છે. બાકીની તપાસ કેન્સર વહેલું પકડે છે, અટકાવતી નથી.
તપાસ એટલે endoscopy, જેમાં હોજરીની ઠરાવેલી જગ્યાઓથી biopsy લેવાય છે — માત્ર ખરાબ દેખાતા ભાગમાંથી નહીં.
ચોખ્ખો રિપોર્ટ રાહત છે, પૂરી ખાતરી નથી. વજન ઘટે, ઊલટી થાય કે કોળિયો અટકે તો ફરી તપાસ જોઈએ.
તપાસ એ પેટના કેન્સરની સારવારનું પહેલું પગલું છે. તપાસમાં કેન્સર મળે તો staging થી ઓપરેશન સુધી શું થાય, તેની આખી માહિતી પેટના કેન્સરની સારવાર, અમદાવાદ (English) પાના પર છે.
Screening એટલે તદ્દન સાજા લાગતા લોકોની ચકાસણી. તે ત્યારે જ અર્થપૂર્ણ છે જ્યારે એ વસ્તીમાં રોગ એટલો સામાન્ય હોય કે મોટા પાયે શોધવો પોસાય.
દુનિયામાં બે જ દેશ એવું કરે છે. કોરિયામાં ચાળીસ વર્ષની ઉંમરથી દર બીજા વર્ષે endoscopy કે barium ની તપાસ અપાય છે. જાપાનમાં એ જ વાત પચાસ વર્ષથી. બંને જગ્યાએ મોટા ભાગનાં કેન્સર હવે શરૂઆતના તબક્કે પકડાય છે.
| દેશ | શું અપાય છે |
|---|---|
| કોરિયા | 1999 થી રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમ. ચાળીસ વર્ષથી દર બીજા વર્ષે endoscopy કે barium ની તપાસ. |
| જાપાન | 2016 થી રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમ. પચાસ વર્ષથી દર બીજા વર્ષે endoscopy કે barium. |
| અમેરિકા અને યુરોપ | આખી વસ્તીની તપાસ નથી. માત્ર વધુ જોખમવાળાં જૂથોને તપાસ અપાય છે. |
| ભારત | રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમ નથી. અહીં મોટા ભાગનું પેટનું કેન્સર લક્ષણ શરૂ થયા પછી પકડાય છે. |
એ બે કાર્યક્રમ ત્રણ બાબત પર ટકેલા છે. ત્યાં રોગ સામાન્ય છે, આખી વસ્તીની endoscopy થઈ શકે એટલાં કેન્દ્ર છે, અને નોકરીની જગ્યાએ તપાસ કરાવવાની જૂની ટેવ છે. ભારતમાં આ ત્રણમાંથી એકેય બંધબેસતું નથી.
ઉત્તર-પૂર્વ ભારતના કેટલાક ભાગમાં, મિઝોરમ અને મણિપુરમાં, પેટનું કેન્સર પૂર્વ એશિયા જેટલું જ છે. ત્યાં નાના પાયે કાર્યક્રમ ચાલ્યા છે, પણ હજી મોટા પાયે ફેલાયા નથી.
બધાની તપાસ કરવાને બદલે, ચોક્કસ કારણ હોય તેમને તપાસ અપાય છે. લગભગ બધા એવા લોકો આ છ જૂથમાં આવી જાય છે.
ચેતવણીનાં લક્ષણો સાવ અલગ વાત છે, અને એ તપાસનો કાર્યક્રમ નથી. વજન ઘટવું, લોહી ઓછું રહેવું, કોળિયો અટકવો, કે પિસ્તાળીસ વર્ષ પછી નવી અપચાની ફરિયાદ — આ બધામાં endoscopy હમણાં જ કરાવવી. કંઈક ખરાબ દેખાયા પછી કઈ તપાસ કયા ક્રમમાં થાય તે endoscopy પછીની તપાસના પાના પર છે.
આ જીવાણુ ભારતની મોટી વસ્તીની હોજરીના અસ્તરમાં વસે છે. લાંબા સમયનો ચેપ અસ્તરમાં સોજો લાવે છે, તેને પાતળું કરે છે, અને દાયકાઓ પછી કેન્સરમાં પરિણમી શકે છે. તેને દૂર કરવાથી એ જોખમ ઘટે છે.
લાંબા સમયથી અપચો રહેતો હોય તેમણે એક વાર તપાસ કરાવવી. પેટના કેન્સરના દર્દીનાં માતા-પિતા, ભાઈ-બહેન કે સંતાને લક્ષણ હોય કે ન હોય, તપાસ કરાવવી.
| તપાસ | શું કરવાનું |
|---|---|
| મળની તપાસ | મળનો નમૂનો આપવાનો. Endoscopy ની જરૂર નથી. |
| શ્વાસની તપાસ | એક પીણા પહેલાં અને પછી નળીમાં શ્વાસ છોડવાનો. |
| Endoscopy વખતે biopsy | અસ્તરનો નાનો ટુકડો એ જ રૂમમાં તપાસાય છે. |
| લોહીની antibody તપાસ | સારવાર નક્કી કરવા વપરાતી નથી. જીવાણુ ગયા પછી પણ લાંબો સમય positive રહે છે. |
સારવારમાં બે antibiotic અને acid ઘટાડતી એક દવા, ત્રણેય સાથે બે અઠવાડિયાં. ભારતમાં એમાંની એક antibiotic સામે જીવાણુની પ્રતિકારકતા સામાન્ય છે, એટલે ઘણાં કેન્દ્ર શરૂઆતથી જ ચાર દવાનો કોર્સ આપે છે, જેમાં bismuth ઉમેરાય છે. કોર્સ લખ્યા પ્રમાણે પૂરો કરવો. અધૂરો કોર્સ વધુ જિદ્દી જીવાણુ છોડી જાય છે.
પછી જીવાણુ ગયો કે નહીં તેની ખાતરી કરાય છે, સામાન્ય રીતે મહિના પછી, અને તે પહેલાં બે અઠવાડિયાં acid ઘટાડતી દવા બંધ રાખવી પડે છે. ખાતરી વગરની સારવારને સારવાર ગણાય નહીં.
હોજરીનું અસ્તર પાતળું થવું કે બદલાવું એ કેન્સર નથી. એ કેન્સર તરફના ધીમા રસ્તા પરની સ્થિતિ છે, અને આ જ કારણ સાજા માણસને નિયમિત endoscopy ના ક્રમમાં મૂકે છે.
ફરી ક્યારે તપાસ કરવી તે બે વાત નક્કી કરે છે: હોજરીનો કેટલો ભાગ બદલાયો છે, અને નજીકના સગાને પેટનું કેન્સર થયું છે કે નહીં.
| Biopsy માં શું દેખાયું | પછી શું |
|---|---|
| હોજરીના એક જ ભાગમાં થોડો ફેરફાર | ફરી તપાસની જરૂર નથી. |
| નીચેના અને ઉપરના, બંને ભાગમાં ફેલાયેલો ફેરફાર | લગભગ દર ત્રણ વર્ષે endoscopy. |
| ફેલાયેલો ફેરફાર, સાથે નજીકના સગામાં પેટનું કેન્સર | દર એકથી બે વર્ષે endoscopy. |
| સપાટ વિસ્તારમાં હળવી કક્ષાનો ફેરફાર | ફરી તપાસ, અને એ જગ્યાનો ફોટો તથા ચોક્કસ નોંધ. |
| દેખાતી ગાંઠ કે ઊંચી કક્ષાનો ફેરફાર | Endoscopy થી કાઢી નાખવું, કે શક્ય ન હોય તો ઓપરેશન. |
Biopsy ના રિપોર્ટમાં આ ફેરફારને તબક્કામાં ગોઠવાય છે. માત્ર ઉપરના બે તબક્કાને નિયમિત તપાસનો ક્રમ જોઈએ છે; નીચેના તબક્કાને નહીં.
લોહીની એ ખાસ ઊણપમાં શરીર પોતાના જ હોજરીના અસ્તર સામે લડે છે. એ દરેક દર્દીમાં અસ્તર પાતળું હોય છે, એટલે લગભગ દર ત્રણ વર્ષે endoscopy યોગ્ય છે.
દાયકાઓ પહેલાં ulcer માટે જેમની હોજરીનો નીચેનો ભાગ કઢાયો હોય, તે જુદી સ્થિતિ છે. બાકી રહેલી હોજરી પર નાના આંતરડાનું પિત્ત પડતું રહે છે, અને અસ્તર ધીમે ધીમે બદલાય છે.
ઓપરેશન કરાવેલી હોજરીની તપાસ એ ઓપરેશનનાં દસથી પંદર વર્ષ પછી શરૂ થાય છે, અને પછી બાકીનું અસ્તર કેવું દેખાય તે પ્રમાણે દર એકથી બે વર્ષે.
થોડાં કુટુંબોમાં એવી જનીનની ખામી હોય છે જે પેટના કેન્સરનું જોખમ સામાન્ય કરતાં ઘણું ઊંચું કરે છે. એમાં વધુ જોવા મળતી ખામી CDH1 છે, જે વારસાગત diffuse પ્રકારનું પેટનું કેન્સર કરે છે. બીજી કેટલીક ખામીઓ આંતરડાનાં સિન્ડ્રોમ સાથે આવે છે.
| જનીન કે સિન્ડ્રોમ | તપાસ ક્યારથી | કેટલા વખતે |
|---|---|---|
| CDH1 | અઢારથી વીસ વર્ષે | દર વર્ષે, ઘણી biopsy સાથે, જ્યાં સુધી ઓપરેશનનો નિર્ણય ન લેવાય. |
| CTNNA1 | વીસથી ત્રીસ વર્ષે | દર એકથી બે વર્ષે. |
| Lynch સિન્ડ્રોમ | ત્રીસથી પાંત્રીસ વર્ષે | દર ત્રણથી પાંચ વર્ષે, colonoscopy સાથે. |
| આંતરડાના polyp નું વારસાગત સિન્ડ્રોમ | પચ્ચીસથી ત્રીસ વર્ષે | દર એકથી ત્રણ વર્ષે, નાના આંતરડાની શરૂઆત પણ જોવાય. |
| Peutz-Jeghers | આઠથી દસ વર્ષે | દર બેથી ત્રણ વર્ષે. |
| Juvenile polyposis | પંદર વર્ષે | દર એકથી ત્રણ વર્ષે, colonoscopy સાથે. |
કોને જનીનની તપાસ કરાવવી, કુટુંબ સાથેની વાત કેવી રીતે થાય અને જોખમ ઘટાડતું ઓપરેશન ક્યારે ચર્ચાય — એ બધું વારસાગત આંતરડા અને હોજરીના કેન્સરના પાના પર છે. આ પાનું તપાસ વિશે જ છે.
આ તપાસ હળવી ઘેનની દવા સાથે થાય છે અને અપચા માટેની સામાન્ય endoscopy કરતાં વધુ સમય લે છે. એ વધારાનો સમય જ આ તપાસનો અર્થ છે.
આ વાત CDH1 વાળાં કુટુંબોને વધુ લાગુ પડે છે. એમનું કેન્સર તદ્દન સામાન્ય દેખાતા અસ્તરની નીચે વેરવિખેર ટપકાં જેવું ઊગે છે, એટલે ગમે ત્યાંથી લીધેલી biopsy શરૂઆતના રોગનો મોટો ભાગ ચૂકી જાય છે. ચોખ્ખો રિપોર્ટ એ મુલાકાત પૂરતી રાહત છે. એ હોજરી રોગમુક્ત છે એવું કહેતો નથી.
એટલે જ CDH1 વાહક માટે endoscopy હોજરી કઢાવવાનો વિકલ્પ ગણાતી નથી, પુલ ગણાય છે. નિર્ણય લેવાતો હોય ત્યાં સુધી, કે કોઈએ ઓપરેશન ન કરાવવાનું નક્કી કર્યું હોય ત્યારે, તે વપરાય છે.
બાકીનાં બધાં જૂથોમાં, બે તપાસની વચ્ચે નવું લક્ષણ આવે તો તે ઠરાવેલી તારીખ કરતાં ઉપર જાય છે. વજન ઘટે, ઊલટી થાય કે કોળિયો અટકે તો endoscopy હમણાં જ.
| પગલું | કેમ જરૂરી |
|---|---|
| H. pylori ની તપાસ કરાવો | જોખમ પોતે ઘટાડતું એકમાત્ર પગલું આ જ છે; બાકીની તપાસ કેન્સર વહેલું પકડે છે. |
| કુટુંબનો ઇતિહાસ લખી રાખો | બે પેઢી, કોને કયું કેન્સર, કઈ ઉંમરે. એના પરથી જનીનની તપાસની ચર્ચા થાય. |
| જૂનો biopsy રિપોર્ટ શોધી કાઢો | એમાં અસ્તર પાતળું કે બદલાયેલું લખ્યું હોય તો આખું આયોજન બદલાય છે. |
| પૂછો કે તપાસની જરૂર છે ખરી | ચિંતા કરનારા મોટા ભાગના લોકોને નિયમિત તપાસની જરૂર હોતી નથી. |
| તારીખ લખાવી લો | ફાઇલમાં લખેલી તારીખ જ તપાસ ખરેખર કરાવે છે. મોઢેથી કહેલું ત્રણ વર્ષ ટકતું નથી. |
એકલા લક્ષણ ન હોવાથી નહીં. તપાસ ત્યારે અપાય છે જ્યારે ચોક્કસ કારણ હોય: H. pylori નો positive રિપોર્ટ, નજીકના સગામાં પેટનું કેન્સર, કુટુંબમાં જનીનની ખામી, જૂની biopsy માં બદલાયેલું અસ્તર, લોહીની એ ખાસ ઊણપ, કે વર્ષો પહેલાં કઢાયેલી હોજરીનો ભાગ.
પહેલાં H. pylori ની તપાસ કરાવો, અને positive આવે તો સારવાર લો. પછી કુટુંબનો ઇતિહાસ વિગતે લખીને સાથે લાવો. કેટલા સગાને અને કઈ ઉંમરે થયું હતું, તેના પરથી endoscopy ની જરૂર નક્કી થાય છે.
એનાથી મોડું નિદાન થવાની શક્યતા ઘટે છે, જોખમ દૂર થતું નથી. બે તપાસની વચ્ચે નવું લક્ષણ આવે તો endoscopy ત્યારે જ કરાવવી, ઠરાવેલી તારીખે નહીં.
પેટનું કેન્સર વહેલું પકડે એવી કોઈ લોહીની તપાસ નથી. H. pylori ની antibody તપાસ માત્ર જૂનો સંપર્ક બતાવે છે, અને જીવાણુ ગયા પછી પણ લાંબો સમય positive રહે છે.
જાપાન અને કોરિયામાં પેટનું કેન્સર ઘણું વધારે છે, અને ત્યાં આખી વસ્તીની endoscopy થઈ શકે એટલાં કેન્દ્ર છે. ઉત્તર-પૂર્વનાં થોડાં રાજ્ય બાદ કરતાં, ભારતના આંકડા એવો કાર્યક્રમ માંગતા નથી.
પેટના કેન્સરની આખી સારવાર stomach cancer treatment પાના પર છે (English માં). તપાસ પહેલાં કોઈ પ્રશ્ન હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
Shah’s Gastro, Cancer & Robotic Surgery Centre, Gota, Ahmedabad
Consultation, જૂના endoscopy અને biopsy ના રિપોર્ટ જોવા, કુટુંબના ઇતિહાસની ચર્ચા, બીજો અભિપ્રાય અને નિયમિત તપાસ.
Apollo Hospital, Bhat, Gandhinagar
Apollo Hospital International Limited, GIDC Bhat Industrial Estate, Bhat, Gandhinagar. ઠરાવેલી જગ્યાઓથી biopsy સાથે endoscopy, endoscopy થી ગાંઠ કાઢવી અને દાખલ દર્દીની સંભાળ.
H. pylori નો રિપોર્ટ positive આવ્યો છે, કે માતા-પિતા અથવા ભાઈ-બહેનને પેટનું કેન્સર થયું હતું? જૂના endoscopy અને biopsy ના રિપોર્ટ તથા જનીનની તપાસનું પરિણામ WhatsApp પર પહેલેથી મોકલી શકાય, જેથી consultation વખતે તે વાંચેલા હોય. તપાસની જરૂર છે કે નહીં તે consultation માં તપાસ પછી નક્કી થાય છે. ફોન કરો +91-63555-64601 મુલાકાત પહેલાં રિપોર્ટ મોકલો
Swasth Parivar: twice a month, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.
