Skip to main contentDr Harsh Shah · GI & Proctology Surgeon · અમદાવાદ અને ગાંધીનગર
છેલ્લે સુધાર્યું: 18-Oct-2026
ભગંદર (fistula-in-ano) ની સારવાર, અમદાવાદ · Gota OPD, Gota, Ahmedabad · Apollo Hospital, Bhat, ગાંધીનગર
ભગંદર એટલે ગુદાની અંદરથી બહારની ચામડી સુધી બનેલી એક નાની સુરંગ. એમાંથી પરુ કે પાણી ઝરે, અને ગૂમડું વારંવાર ફૂટે. ફક્ત દવાથી એ ભાગ્યે જ રુઝાય છે.
Dr Harsh Shah તપાસ અને જરૂર હોય તો MRI fistulogram થી સુરંગનો રસ્તો જુએ છે. નીચા, સાદા ભગંદરમાં fistulotomy, ઊંચા કે ગૂંચવાયેલા ભગંદરમાં બે તબક્કાનો loose seton.
દરેક plan માં બે વાતનું ધ્યાન રખાય છે: ભગંદર ફરી ન થાય, અને વાછૂટ અને મળ પરનો કાબૂ સચવાય.
મોટે ભાગે ભગંદરની શરૂઆત ગુદાની અંદરની એક નાની ગ્રંથિમાં થયેલા પરુના ગૂમડા (abscess) થી થાય છે. ગૂમડું ફૂટે કે કઢાય, પછી પાછળ એક સુરંગ રહી જાય અને ઝરતી રહે.
Dr Harsh Shah ને પેટ, આંતરડા અને ગુદાની surgery માં 18 વર્ષનો અનુભવ છે. તપાસ, MRI ની સમજ, ઓપરેશન અને ઘા રુઝાય ત્યાં સુધીની સંભાળ, બધું એ પોતે કરે છે.
Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
GI & Proctology Surgeon · Apollo Hospital, Bhat, Gandhinagar · Gota OPD, Ahmedabad
Gota clinic પર 216 Google reviews માં 4.89, અને Apollo, Bhat પર 18 reviews માં 4.94 rating.
ભગંદરને બે મોઢાં હોય છે. અંદરનું મોઢું ગુદાની નળીની અંદર હોય. બહારનું મોઢું ગુદા પાસેની ચામડી પર ફોલ્લી જેવું દેખાય, જેમાંથી પરુ નીકળે. બંને વચ્ચેની સુરંગ મળ રોકનારા ગોળ સ્નાયુ, એટલે sphincter, ની વચ્ચેથી કે આસપાસથી પસાર થાય છે.
બહારનું મોઢું થોડાં અઠવાડિયાં બંધ રહે, પછી અંદર પરુ ભરાય અને ફરી ફૂટે. ઘણા દર્દી આ ચક્ર વર્ષો સુધી સહન કરે છે, કારણ કે આ વાત કહેતાં સંકોચ થાય છે. એક surgeon તરીકે કહું — જેટલું વહેલું બતાવો, એટલી સુરંગ સાદી રહેવાની શક્યતા વધારે.
Antibiotics થોડા દિવસ સોજો અને દુખાવો ઓછા કરે છે. પણ અંદરની સુરંગ અને એનું અંદરનું મોઢું એમનાં એમ રહે, એટલે કોર્સ પૂરો થાય કે ગૂમડું પાછું આવે.
સુરંગની અંદર એક પડ બની જાય છે, જે એને બંધ થવા નથી દેતું. અંદરના મોઢામાંથી આંતરડાના જીવાણુ સતત અંદર જતા રહે છે. એટલે વારંવારની ગોળીઓ, મલમ કે પાઉડર પછી પણ એ જ ગૂમડું ફરી થાય છે. ફેલાતી લાલાશ, તાવ, ડાયાબિટીસ કે ઓછી રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં antibiotics જરૂરી છે, પણ ઉકેલ સુરંગની સારવારમાં જ છે. અપવાદ એક છે: TB નું ભગંદર, જેમાં TB ની દવા જ મુખ્ય સારવાર છે.
ગરમ, દુખતી, સૂજેલી ગાંઠ એટલે ગૂમડું. એમાં antibiotic નો બીજો કોર્સ નહીં, anaesthesia આપીને પરુ કાઢવું પડે. એ પગલાની વાત અમારા ગુદા પાસેના ગૂમડાના ઓપરેશનના પાના (અંગ્રેજી) પર છે.
Surgeon ભગંદરને એ રીતે ઓળખે છે કે સુરંગ sphincter સ્નાયુમાંથી કેટલી પસાર થાય છે. થોડો સ્નાયુ વટાવે એ સાદું. વધુ સ્નાયુ વટાવે, ફાંટા પડે કે ફરી થયું હોય, એ ગૂંચવાયેલું.
| પ્રકાર (Parks) | સુરંગ ક્યાંથી જાય | સાદું કે ગૂંચવાયેલું | સામાન્ય plan |
|---|---|---|---|
| Superficial | ચામડી કે અંદરના પડની નીચે જ. સ્નાયુ નથી વટાવતું. | સાદું | Fistulotomy |
| Intersphincteric | અંદરના અને બહારના સ્નાયુની વચ્ચે, નીચેના ભાગમાં. | મોટે ભાગે સાદું | કાબૂ સારો હોય તો fistulotomy |
| Low transsphincteric | બહારના સ્નાયુનો ફક્ત નીચેનો ભાગ વટાવે. | પુરુષમાં સાદું, જો કાબૂ સારો હોય અને પહેલાં ઓપરેશન ન થયું હોય | MRI અને તપાસ પછી fistulotomy |
| High transsphincteric | બહારના સ્નાયુનો ઉપરનો ભાગ વટાવે. | ગૂંચવાયેલું | Loose seton, બે તબક્કા |
| Suprasphincteric | આખા બહારના સ્નાયુ ઉપરથી ફરીને જાય. | ગૂંચવાયેલું | Loose seton, બે તબક્કા |
| Extrasphincteric | આખા સ્નાયુના ઘેરાવાની બહારથી, ઉપરથી આવે. | ગૂંચવાયેલું | Loose seton, અને ઉપરના ભાગમાં કારણની શોધ |
આ વાતો કોઈ પણ ભગંદરને ગૂંચવાયેલું બનાવે: સ્ત્રીમાં આગળની બાજુ, ફરી થયેલું, એકથી વધુ મોઢાં, બંને બાજુ ફરતી horseshoe સુરંગ, પહેલાંથી નબળો કાબૂ, અને Crohn’s disease. ગૂંચવાયેલું એટલે ફક્ત એટલું કે પહેલું પગલું સ્નાયુ કાપવાનું ન હોય.
ફક્ત આંગળીની તપાસથી સુરંગનો સાચો પ્રકાર દસમાંથી લગભગ છ વાર ઓળખાય છે. પ્રકાશિત અભ્યાસોમાં MRI દસમાંથી લગભગ નવ વાર સાચું બતાવે છે, અને છુપાયેલા ફાંટા અને પરુ પણ પકડે છે.
MRI fistulogram એટલે ગુદાની નળીની દિશામાં ખાસ ખૂણેથી લેવાતો પેડુનો MRI. બહારના મોઢામાં કોઈ દવા નાખવી પડતી નથી. ભગંદર ફરી થયું હોય, એકથી વધુ મોઢાં હોય, સ્ત્રીમાં આગળની બાજુ હોય, ઊંડું લાગતું હોય, કે Crohn’s ની શંકા હોય, ત્યારે Dr Shah MRI કરાવવાનું કહે છે. MRI report માંથી આટલું જોવાય છે:
વધુ સ્નાયુ કાપવાથી ભગંદર ફરી થવાની શક્યતા ઘટે, પણ વાછૂટ કે મળ પરનો કાબૂ નબળો થવાનું જોખમ વધે. ઓછો સ્નાયુ કાપવાથી કાબૂ સચવાય, પણ એકથી વધુ તબક્કા લાગી શકે.
| મુદ્દો | Fistulotomy (સુરંગ ખોલવી) | Loose seton, બે તબક્કા |
|---|---|---|
| કોના માટે | નીચું, સાદું ભગંદર, થોડો સ્નાયુ વટાવે, કાબૂ સારો | ઊંચું કે ગૂંચવાયેલું, સ્ત્રીમાં આગળની બાજુ, Crohn’s, નબળો કાબૂ |
| કેટલો સ્નાયુ કપાય | સુરંગની નીચેનો નાનો ભાગ જ | પહેલા તબક્કામાં જરા પણ નહીં |
| ફરી થવાની શક્યતા | ઓછી. સાદા ભગંદરમાં એક જ ઓપરેશનથી રુઝ લાવવાનો આ ભરોસાપાત્ર રસ્તો છે | Seton ફક્ત કાઢી નાખો તો વધારે, એટલે બીજો તબક્કો પહેલેથી નક્કી થાય |
| કાબૂ | વાછૂટ પર થોડો ઓછો કાબૂ કે ડાઘ પડી શકે. સાદા ભગંદરમાં મોટું નુકસાન અસામાન્ય | Seton હોય ત્યાં સુધી સચવાય |
| રુઝ | ખુલ્લો ઘા લગભગ 4 થી 8 અઠવાડિયામાં | Seton થોડા દિવસમાં ફાવી જાય. પૂરી રુઝ બીજા તબક્કા પર આધાર રાખે |
તમારો MRI સામે રાખીને Dr Harsh Shah બંને બાજુ સમજાવે છે, અને નિર્ણયમાં તમે પણ ભાગીદાર રહો છો.
EUA એટલે ઓપરેશન રૂમમાં, તમે બેભાન હો કે કમરથી નીચેનો ભાગ સુન્ન હોય ત્યારે થતી ટૂંકી તપાસ. સુરંગની ખાતરી થાય, અને નક્કી કરેલું ઓપરેશન એ જ બેઠકમાં થઈ જાય.
Plan ના આ ફેરફાર માટે સંમતિ પહેલેથી લેવાય છે. પેશી અને પરુ TB સહિતની તપાસ માટે મોકલાય છે.
Fistulotomy માં આખી સુરંગ એની લંબાઈમાં ખોલી નખાય છે, જેથી એ નીચેથી ઉપર તરફ છીછરા ખાંચા તરીકે રુઝાય. સાદા ભગંદરમાં એક ઓપરેશનથી રુઝ લાવવાનો આ ભરોસાપાત્ર રસ્તો છે.
સુરંગમાં પાતળો probe પસાર કરાય. એની ઉપરની ચામડી અને નીચેનો થોડો સ્નાયુ કપાય, અને અંદરનું પડ ઘસીને સાફ કરાય. ઘાની કિનારી સુરંગના તળિયા સાથે સીવી દેવાય છે, જેને marsupialisation કહે છે. એથી ઘા નાનો થાય અને વહેલો રુઝાય.
ઘા જાણીજોઈને ખુલ્લો રખાય છે. ચેપવાળી સુરંગ ઉપર ઘા બંધ કરો તો ભગંદર પાછું આવે. મોટે ભાગે spinal anaesthesia માં થતું, એ જ દિવસે કે બીજા દિવસે સવારે રજા મળે એવું ઓપરેશન છે.
Loose seton એટલે સુરંગમાંથી પસાર કરી ઢીલો બાંધેલો નરમ silicone દોરો. એ પરુ વહેતું રાખે, ચેપ શાંત કરે અને સ્નાયુ કાપતો નથી. ગૂંચવાયેલા ભગંદરમાં એ સલામત પહેલું પગલું છે.
Loose seton ક્યારેય કસાતો નથી, cutting seton ની જેમ સ્નાયુ કાપતો નથી. Plan વગર seton કાઢો તો ભગંદર ઘણી વાર પાછું આવે, એટલે ઘરે જતાં પહેલાં આખો plan લખીને અપાય છે.
Kshar sutra, laser, VAAFT, LIFT, flap, glue અને plug બીજી જગ્યાએ થાય છે, Dr Shah પાસે નહીં. એ EUA, fistulotomy અને loose seton કરે છે.
ગુજરાતમાં ઘણા દર્દી પહેલાં Kshar sutra કરાવીને આવે છે. એ આયુર્વેદિક દવા ચોપડેલો પરંપરાગત દોરો છે, જે દર અઠવાડિયે બદલાય અને ધીમે ધીમે સુરંગ સાથે ઉપરનો સ્નાયુ પણ કાપે, એટલે એ cutting seton જેવો જ છે. ઊંચા ભગંદરમાં દોરો ઊંડા સ્નાયુ સુધી પહોંચ્યો હોય, તો કાપવાનું રોકીને plan બદલવો પડે.
| પદ્ધતિ | શું થાય | Dr Shah પાસે |
|---|---|---|
| Kshar sutra | દવાવાળો દોરો, દર અઠવાડિયે બદલાય, ધીમે ધીમે કાપે. | નથી થતું |
| LIFT | બે સ્નાયુ વચ્ચેની જગ્યામાં સુરંગ બાંધીને કાપાય, સ્નાયુ બચે. | નથી થતું. તમારી સુરંગ માટે યોગ્ય હોય તો બીજે મોકલે |
| Advancement flap | આંતરડાના પડ કે ચામડીનો ટુકડો ખસેડીને અંદરનું મોઢું ઢંકાય. | નથી થતું. યોગ્ય હોય તો બીજે મોકલે |
| VAAFT, laser, glue, plug | Camera, laser ની ગરમી, glue કે plug થી સુરંગ બંધ કરાય. | નથી થતું |
દોરો કે seton પહેલેથી મૂકેલો હોય અને તમે બતાવવા આવો, તો કંઈ પણ બદલતાં પહેલાં Dr Shah MRI જુએ છે.
કેટલાંક ભગંદરનું કારણ ફક્ત બંધ ગ્રંથિ નથી હોતું. Crohn’s disease માં gastroenterologist સાથે મળીને સારવાર થાય, અને TB માં TB ની દવા જોઈએ. એકલું ઓપરેશન બંનેમાં પૂરતું નથી.
| સંજોગ | શું જુદું થાય |
|---|---|
| Crohn’s disease | પરુ કઢાય અને loose seton મૂકાય. મુખ્ય કામ gastroenterologist ની દવાઓ કરે. મળાશયમાં સોજો હોય તો fistulotomy ટાળાય. |
| TB | ઘણાં મોઢાં, પાણી જેવું પાતળું ઝરવું, કે ઓપરેશન પછી વારંવાર પાછું આવવું, શંકા જગાડે. પેશીની તપાસથી ખાતરી થાય, અને TB ની દવાથી રુઝાય. |
| સ્ત્રીમાં આગળની બાજુનું ભગંદર | ત્યાં સ્નાયુ ટૂંકો હોય. સ્નાયુ કાપવાનું ફક્ત ઉપરછલ્લા રેસા સુધી સીમિત રહે, અને seton ને પ્રાધાન્ય મળે. |
| ડાયાબિટીસ કે ઓછી રોગપ્રતિકારક શક્તિ | પહેલાં sugar કાબૂમાં, અને seton તરફ વધુ ઝોક. |
| ઘણાં વર્ષ જૂની સુરંગ | ઝરવાનું કે દુખાવાનું સ્વરૂપ બદલાય, તો પેશીનો નમૂનો તપાસ માટે મોકલાય. |
પહેલા થોડા દિવસનો દુખાવો ગોળી, sitz bath અને મળ નરમ કરવાની દવાથી કાબૂમાં રહે. મોટા ભાગના દર્દી એ જ દિવસે કે બીજા દિવસે સવારે ઘરે જાય.
| ક્યારે | Fistulotomy | Loose seton |
|---|---|---|
| દિવસ 1 થી 3 | દુખાવો, ખાસ તો પહેલી વાર સંડાસ જતી વખતે. નિયમિત ગોળી, મળ નરમ કરવાની દવા અને sitz bath. | હળવો દુખાવો. શરૂઆતમાં દોરો વિચિત્ર લાગે. |
| દિવસ 4 થી 7 | દુખાવો ઘટે. Pad પર થોડું ઝરવું સામાન્ય છે. | ઓફિસનું કામ ફરી શરૂ. |
| અઠવાડિયું 1 થી 2 | ઘાની પહેલી તપાસ. ઓફિસનું કામ, જો હજી શરૂ ન કર્યું હોય તો. | Seton ઢીલો છે અને પરુ વહે છે, એની તપાસ. |
| અઠવાડિયું 4 થી 8 | ઘા નીચેથી ઉપર તરફ ભરાય. બેસવું-ચાલવું સહેલું થાય ત્યારે મહેનતનું કામ. | બીજા તબક્કાનું આયોજન. |
આમાંનું કંઈ પણ થાય તો તરત પાછા આવો:
Sitz bath થી ઘા સાફ રાખો, મળ નરમ રાખો, અને હળવું pad વાપરો. ઘરે ઘામાં ગૉઝ ભરવાની જરૂર નથી. એ દુખાડે છે, અને ખુલ્લો ઘા એથી વહેલો રુઝાતો નથી.
ભગંદરનું ઓપરેશન સામાન્ય અને મોટે ભાગે સલામત છે, પણ એનાં સાચાં જોખમ છે. મુખ્ય બે: ભગંદર ફરી થવું, અને મળ પરનો કાબૂ થોડો નબળો થવો.
Fistulotomy: વાછૂટ પર ઓછો કાબૂ કે ડાઘ, કેટલાકમાં લાંબો સમય. સાદા ભગંદર પછી મળ પરનો મોટો કાબૂ જવો અસામાન્ય છે. ભગંદર ફરી થઈ શકે. પહેલા દિવસોમાં લોહી, spinal પછી પેશાબમાં તકલીફ, ઘામાં ચેપ, ડાયાબિટીસમાં ધીમી રુઝ, અને ઘા અંદરથી ભરાય એ પહેલાં ઉપરથી ચામડી બંધ થઈ જવી.
Loose seton: દોરાની આસપાસ બળતરા અને ઝરવું, નવું પરુનું ગૂમડું, seton સરકી જવો, અને બીજા તબક્કા માટે ફરી anaesthesia.
સામાન્ય જોખમ: anaesthesia ની તકલીફ, પગમાં લોહી જામવું, વડીલોમાં હૃદય-ફેફસાંની તકલીફ. Consent પહેલાં Dr Harsh Shah દરેક જોખમ રૂબરૂ સમજાવે છે.
અંદાજ MRI, ઓપરેશનના પ્રકાર અને તબક્કાની સંખ્યા પર આધાર રાખે છે. Seton ના બે તબક્કાના plan માં બે વાર દાખલ થવું પડે.
Apollo Hospital, Bhat મોટી insurance કંપનીઓ અને cashless સુવિધા સાથે કામ કરે છે, અને pre-authorisation ની કાર્યવાહી office સંભાળે છે. સાથે લાવો: MRI અને લોહીના report, જૂના ઓપરેશનના કાગળ, દવાઓની યાદી, insurance card અને ઓળખપત્ર. શું લાવવું એ પૂછવા +91-63555-64601 પર ફોન પણ કરી શકો.
ભાગ્યે જ. Antibiotics થોડો સમય સોજો ઓછો કરે, પણ સુરંગ અને એનું અંદરનું મોઢું રહી જાય છે. TB નું ભગંદર અપવાદ છે, જેમાં TB ની દવા જ મુખ્ય સારવાર છે.
પહેલાં તપાસ અને MRI થાય, જેથી દોરાએ કેટલો સ્નાયુ કાપ્યો છે અને સુરંગ ક્યાં બાકી છે એ સમજાય. દોરો ઊંડા સ્નાયુ પર હોય, તો કાપવાનું રોકીને loose seton મૂકવાનો વિચાર થાય.
સાદા ભગંદરના fistulotomy પછી મળ પરનો મોટો કાબૂ જવો અસામાન્ય છે. વાછૂટ પર થોડો ઓછો કાબૂ કે ડાઘ પડી શકે. સુરંગ વધુ સ્નાયુ વટાવતી હોય ત્યારે એ જોખમ ટાળવા seton પસંદ થાય.
મોટે ભાગે બીજા તબક્કા પહેલાં 6 થી 12 અઠવાડિયાં. Crohn's કે નબળા શરીરમાં વધુ સમય રહે. એ ઢીલો બાંધેલો હોય છે, એટલે સ્નાયુ કાપતો નથી.
Fistulotomy નો ખુલ્લો ઘા મોટે ભાગે 4 થી 8 અઠવાડિયામાં રુઝાય. ઘાની કિનારી સીવવાથી સમય ઘટે છે. મોટા ભાગના દર્દી અઠવાડિયામાં ઓફિસનું કામ શરૂ કરે.
ના. Dr Shah laser, VAAFT, LIFT, flap, glue, plug કે Kshar sutra કરતા નથી. એ EUA, fistulotomy અને loose seton કરે છે, અને બીજી પદ્ધતિ તમારી સુરંગને વધુ માફક આવે તો ત્યાં મોકલે છે.
Shah’s Gastro, Cancer & Robotic Surgery Centre — Gota, Ahmedabad
SF-203, 2nd Floor, Olive Greens, Gota, Ahmedabad.
Consultation, MRI fistulogram ની સમીક્ષા, ઓપરેશનનું આયોજન, અને ઘાની તપાસ.
Google: Dr Harsh Shah · 216 reviews માં 4.89
Gota clinic નો રસ્તો · +91-63555-64601
Apollo Hospital, Bhat, Gandhinagar
Apollo Hospital International Limited, Plot No. 1 A, GIDC Bhat Industrial Estate, Bhat, Gandhinagar.
Google: Dr Harsh Shah – Robotic GI Surgeon · 18 reviews માં 4.94
Apollo, Bhat નો રસ્તો · WhatsApp +91-63555-64601
ગાંધીનગર, મહેસાણા, નડિયાદ, આણંદ, રાજકોટ, કચ્છ સહિત આખા ગુજરાતમાંથી અને દક્ષિણ રાજસ્થાનમાંથી દર્દીઓ અમદાવાદ આવે છે.
ગુદા પાસે ગૂમડું વારંવાર ફૂટે છે, કે કપડાં પર પરુ કે પાણીના ડાઘ પડે છે? MRI fistulogram, જૂના ઓપરેશનના કાગળ અને sugar ના report WhatsApp પર પહેલાં મોકલી શકો, જેથી consultation વખતે એ વાંચી લીધેલા હોય. સારવારનો નિર્ણય તપાસ પછી, consultation માં જ થાય છે. તાવ સાથે ગુદા પાસે ગરમ, સૂજેલી ગાંઠ હોય તો આજે જ નજીકના emergency વિભાગમાં જાઓ. ફોન કરો +91-63555-64601 · MRI અને report WhatsApp પર મોકલો
Swasth Parivar: twice a month, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.
