Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 13 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Liver & Gastro Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
લિવરમાં પ્રવાહી ભરેલી ગાંઠ ત્રણ અલગ રોગથી બની શકે: બેક્ટેરિયાનો abscess, અમીબાનો abscess અને hydatid cyst. સ્કેનની ઢબ, લોહીના ટેસ્ટ અને દર્દીની વાત ભેગાં કરવાથી મોટા ભાગે ફરક પડી જાય છે.
સૌ પહેલાં સોનોગ્રાફી થાય છે. ગાંઠ કેટલી છે, પિત્તની નળીઓ કેવી છે અને ગાંઠ ફેફસાં કે હૃદયની કોથળીની કેટલી નજીક છે તે જોવા માટે પછી contrast CT સ્કેન ઉમેરાય છે.
શંકાસ્પદ hydatid cyst માં સોય મારવી નહીં. પહેલાં સ્કેન અને લોહીના ટેસ્ટથી નિદાન પાકું કરાય છે, પછી જ આયોજનપૂર્વક પ્રક્રિયા થાય છે.
પરુના ખિસ્સા અને hydatid cyst ની સારવારની પસંદગી અમારા લિવર abscess અને hydatid cyst પાનામાં સમજાવી છે. આ લેખ એક જ સવાલનો જવાબ આપે છે: ડૉક્ટર આ ત્રણેયને કેવી રીતે અલગ પાડે છે?
ત્રણેય સોનોગ્રાફીમાં ગોળ, ઘેરો, પ્રવાહી જેવો ભાગ બનીને દેખાય છે. પણ દરેકની સારવાર ઘણી જુદી છે, એટલે કંઈ પણ કરતાં પહેલાં સાચું નામ નક્કી થવું જોઈએ.
બેક્ટેરિયાનો abscess જંતુઓથી ચેપી થયેલો પરુનો ખિસ્સો છે. તેમાં એન્ટિબાયોટિક જોઈએ, અને ઘણી વાર પરુ કાઢવાની નળી પણ મૂકવી પડે. અમીબાનો abscess આંતરડાના પરોપજીવીથી થાય છે, અને મોટા ભાગે ગોળીઓથી શાંત થાય છે. Hydatid cyst કૂતરામાં રહેતા ફીતા કૃમિથી બનેલી, ધીમે ધીમે વધતી કોથળી છે. તેને અલગ દવાઓ અને સાવચેતીભર્યું આયોજન જોઈએ, અને તેમાં બેદરકારીથી સોય મારવી ન જોઈએ.
એટલે સારી તપાસમાં દર્દીની વાત, લોહીના રિપોર્ટ, સ્કેન અને ક્યારેક ખાસ એન્ટિબોડીનો ટેસ્ટ, આ બધું સાથે જોવાય છે. એકલો કોઈ ટેસ્ટ વાત પૂરી કરતો નથી.
ઘણા દર્દીઓ એવું માની લે છે કે લિવરમાં પ્રવાહીની ગાંઠ એટલે એક જ રોગ, અને એક જ દવા ચાલશે. હકીકતમાં ખોટું નામ પડે તો સારવાર મોડી પડે છે અથવા નુકસાનકારક બને છે. એટલે અમે સ્કેન જોતાં પહેલાં તમારી આખી વાત સાંભળીએ છીએ: તાવ કેટલા દિવસથી છે, દુખાવો ક્યાં છે, ઘરમાં કૂતરા કે ઘેટાં છે કે નહીં, અને પહેલાં કોઈ ઓપરેશન કે પિત્તની નળીની તકલીફ થઈ હતી કે નહીં.
તમારી ઉંમર, બીમારીની વાત અને લોહીના રિપોર્ટ ઘણી વાર સ્કેન પહેલાં જ દિશા આપે છે. ડાયાબિટીસવાળી મોટી ઉંમરની માંદી વ્યક્તિમાં બેક્ટેરિયાનો abscess વધુ શક્ય બને છે. અઠવાડિયાંથી તાવ ધરાવતા યુવાન પુરુષમાં અમીબાનો abscess વધુ શક્ય બને છે.
કોઈ સામાન્ય લોહીનો ટેસ્ટ કારણનું નામ આપતો નથી. તે ડૉક્ટરને દિશા આપે છે, અને બાકીનું કામ સ્કેન અને ખાસ એન્ટિબોડીના ટેસ્ટ કરે છે.
સોનોગ્રાફી પહેલો ટેસ્ટ છે. તે ઝડપી, સલામત અને બધે ઉપલબ્ધ છે. તેમાં અંદર થોડા પડઘા સાથે ગોળ કે લંબગોળ ઘેરો ભાગ દેખાય છે, અને જરૂર પડે તો સોયને માર્ગ બતાવવામાં પણ તે કામ લાગે છે.
Abscess સમય સાથે બદલાય છે. પહેલા દિવસોમાં તે ફક્ત સોજો ચડેલો લિવરનો ભાગ હોય છે, તેમાં પ્રવાહી હોતું નથી, અને સોય મારો તો કંઈ નીકળે નહીં. પછી તે સ્પષ્ટ ખાલી જગ્યા બને છે, જેમાંથી પ્રવાહી કાઢી શકાય. એટલે શરૂઆતનું સ્કેન એકથી બે દિવસ પછી ફરી કરવું પડે એમ બને. સાજા થવાનું અનુસરણ કરવા માટે પણ સામાન્ય રીતે સોનોગ્રાફી વપરાય છે, કારણ કે ખાલી જગ્યા અઠવાડિયાંથી મહિનાઓમાં ધીમે ધીમે નાની થાય છે.
Contrast CT સ્કેન નિદાનને પાકું કરે છે અને નકશો દોરી આપે છે. તેમાં ગાંઠો ગણાય છે, પિત્તની નળીઓ અને લોહીની નળીઓ દેખાય છે, અને ગાંઠ લિવરની ધારથી કેટલી નજીક છે તે જાણી શકાય છે. MRI ખાસ સવાલો માટે રખાય છે.
| સ્કેનમાં દેખાતી બાબત | સામાન્ય રીતે તેનો અર્થ |
|---|---|
| ઘેરો મધ્ય ભાગ, તેજસ્વી દીવાલ અને તેની આસપાસ સોજાનું કૂંડાળું | Abscess (ડબલ-ટાર્ગેટ ચિહ્ન) |
| ઘણી નાની ગાંઠો ભેગી થઈને મોટી બનતી | વધતો બેક્ટેરિયાનો abscess (ક્લસ્ટર ચિહ્ન) |
| ગાંઠની અંદર હવાના પરપોટા | હવા બનાવતા જંતુનો abscess |
| પહોળી પિત્તની નળીઓ, પથરી કે સ્ટેન્ટ | કારણ પિત્તની નળીમાં છે; નળીને રાહત આપવી પડે |
| પોર્ટલ લોહીની નળીમાં ગઠ્ઠો | કારણ આંતરડામાં છે; તે શોધવું જરૂરી |
| જમણા ખંડની ઉપરની બાજુ એક ગાંઠ | મોટા ભાગે અમીબાનો abscess |
| હૃદયની કોથળી કે લિવરની ધારને અડતી ગાંઠ | ફાટવાનું જોખમ વધુ |
પિત્તની નળીઓનો સ્પષ્ટ નકશો જોઈતો હોય, કિડનીની તકલીફ કે એલર્જીને કારણે dye આપી ન શકાય, અથવા ગાંઠ અસામાન્ય લાગે ત્યારે MRI અને MRCP વપરાય છે. MRI માં abscess માં પાણીની હલચલ મર્યાદિત દેખાય છે, જેનાથી પરુ અને સાદી કોથળીનો ભેદ કરવામાં મદદ મળે છે.
છાતીનો X-ray પણ કરાવવા જેવો છે. જમણો ઉદરપટલ ઊંચો ચડેલો, ફેફસાંની આસપાસ પ્રવાહી કે હૃદયનો મોટો પડછાયો બતાવે છે કે abscess ફેલાઈ રહ્યો છે.
દર્દીની પશ્ચાદભૂમિ, ગાંઠની સંખ્યા, દીવાલ, અંદરનું પ્રવાહી અને એન્ટિબોડીના ટેસ્ટ, આ બધું સામસામે મૂકીને જોવાય છે. નાની દીકરી કોથળીઓ, તરતું પડળ કે ચૂનાવાળી ધાર દેખાય તો પહેલો વિચાર hydatid cyst નો આવે.
| બાબત | બેક્ટેરિયાનો abscess | અમીબાનો abscess | Hydatid cyst |
|---|---|---|---|
| સામાન્ય દર્દી | મોટી ઉંમર, ડાયાબિટીસ કે પિત્તની નળીનો રોગ | યુવાન કે મધ્યમ વયનો પુરુષ, દારૂ, રોગ સામાન્ય હોય તેવો વિસ્તાર | કૂતરા કે ઘેટાંનો સંપર્ક; ઘણી વાર સારી તબિયત |
| સંખ્યા | ઘણી વાર ઘણી | સામાન્ય રીતે એક | એક કે થોડી |
| દીવાલ | જાડી અને ખરબચડી | પાતળી અને લીસી | ચૂનાવાળી અને કઠણ હોઈ શકે |
| અંદર શું | પરુ, ક્યારેક હવા | કથ્થઈ, એકસરખું પ્રવાહી | નાની દીકરી કોથળીઓ, તરતું પડળ |
| તાવ | સામાન્ય રીતે હોય | સામાન્ય રીતે હોય | ચેપ ન લાગ્યો હોય તો સામાન્ય રીતે નહીં |
| એન્ટિબોડીનો ટેસ્ટ | ઉપયોગી નથી | અમીબાનો ટેસ્ટ સામાન્ય રીતે પોઝિટિવ | Hydatid નો ટેસ્ટ ઘણી વાર પોઝિટિવ |
| સોય | ઉપયોગી; પરુનું કલ્ચર થાય | શંકા હોય ત્યારે જ | નિદાન પાકું થાય ત્યાં સુધી ટાળવી |
ડૉક્ટરો hydatid cyst ને સોનોગ્રાફીમાં તે કેવી દેખાય છે તે પ્રમાણે વર્ગીકૃત પણ કરે છે. દીવાલવાળી સાદી કોથળી અને અંદર બારીક રેતીનું તોફાન હોય તો તે સક્રિય છે. નાની દીકરી કોથળીઓથી ભરેલી કોથળી પણ સક્રિય છે. અંદરનું પડળ બેસી ગયું હોય તો તે વચગાળાની અવસ્થામાં છે. મિશ્ર કે ચૂનાવાળી કોથળી મોટા ભાગે નિષ્ક્રિય હોય છે. આ વર્ગ સારવારના plan ને દિશા આપે છે.
કોથળી લીક થાય તો તેનું પ્રવાહી અચાનક ગંભીર એલર્જીની પ્રતિક્રિયા કરી શકે છે, અને પેટમાં નવી કોથળીઓ ફેલાવી શકે છે. એટલે સ્કેન અને લોહીના ટેસ્ટથી નિદાન પહેલાં પાકું કરાય છે, અને જેણે તેનું આયોજન કર્યું હોય તેવી ટીમ જ સોય મારે છે.
બીમારીને એક અઠવાડિયું થઈ ગયા પછી અમીબાનો એન્ટિબોડી ટેસ્ટ મોટા ભાગના અમીબાના abscess નું કારણ પાકું કરે છે. સોયથી નમૂનો ત્યારે જ લેવાય છે જ્યારે જવાબ હજી શંકાસ્પદ હોય, અથવા ગોળીઓથી ફેર ન પડ્યો હોય.
| ટેસ્ટ | તે શું જવાબ આપે છે |
|---|---|
| અમીબાનો એન્ટિબોડી ટેસ્ટ | અમીબાના abscess ને પાકું કરે છે; પહેલા અઠવાડિયામાં નેગેટિવ આવી શકે, એટલે ફરી કરાય છે |
| Hydatid નો એન્ટિબોડી ટેસ્ટ | Hydatid cyst ને ટેકો આપે છે; નેગેટિવ આવે તો પણ રોગ નકારાતો નથી |
| બ્લડ કલ્ચર | બેક્ટેરિયાના abscess નું જંતુ શોધે છે |
| પરુનો નમૂનો, સ્ટેન અને કલ્ચર | જંતુનું નામ અને યોગ્ય એન્ટિબાયોટિક નક્કી કરે છે |
| મળની તપાસ | અમીબાના રોગને થોડો ટેકો આપે છે, પણ વાત નક્કી કરતી નથી |
અમીબાના પરુમાં જંતુનું કલ્ચર સામાન્ય રીતે ઊગતું નથી, એટલે સ્વચ્છ કલ્ચર અમીબાના abscess ને નકારતું નથી. નમૂનો લેવો પડે ત્યારે પૂરતા પ્રમાણમાં પ્રવાહી ખાસ પાત્રમાં મોકલાય છે, જેથી હવા વિના જીવતા જંતુ પણ ઉગાડી શકાય.
ઘણી વાર દર્દીઓ જુદાં જુદાં દવાખાનાંમાં જુદા જુદા રિપોર્ટ કરાવીને આવે છે. બધા જૂના સ્કેન, લોહીના રિપોર્ટ અને દવાઓની યાદી સાથે લાવો. તારીખ પ્રમાણે ગોઠવેલા રિપોર્ટથી ગાંઠ કેટલી ઝડપથી બદલાઈ છે તે જોઈ શકાય છે, અને તે નિર્ણય માટે ઘણી વાર સ્કેન જેટલું જ મહત્ત્વનું હોય છે.
લિવરની ધાર પાસેની ગાંઠ, હૃદયની કોથળી પાસે ડાબા ખંડની ગાંઠ, હવા, પહોળી પિત્તની નળીઓ કે ફેફસાંની આસપાસ પ્રવાહી, આ બધું તાકીદ વધારે છે. ડૉક્ટર વહેલું પ્રવાહી કાઢી શકે અથવા પિત્તની નળીને રાહત આપી શકે.
ગર્ભાવસ્થા, નાનાં બાળકો અને કિડનીની તકલીફ સ્કેનની પસંદગી બદલે છે. ગર્ભાવસ્થામાં સોનોગ્રાફી પહેલાં થાય છે, અને વધુ વિગત જોઈએ તો dye વિના MRI વપરાય છે. કોઈ પણ સ્કેન પહેલાં આ વિશે ડૉક્ટરને કહો.
નળી મૂકવાનું નક્કી થાય તે પહેલાં સ્કેન એ પણ બતાવે છે કે સ્વસ્થ લિવરમાંથી પસાર થતો વધુ સલામત રસ્તો કયો છે, ગાંઠ હવે પ્રવાહી કાઢી શકાય એટલી નરમ થઈ છે કે નહીં, અને ફેફસાંનું આવરણ આડે આવે છે કે નહીં.
નિદાન પછી શું થાય છે તે જાણવા અમારો લેખ તકલીફો અને ફોલો-અપ વાંચો. તમારું સ્કેન અમીબાના abscess જેવું લાગતું હોય તો શું એકલી ગોળીઓ પૂરતી છે તે વાંચો.
સૌ પહેલાં સોનોગ્રાફી થાય છે. તે ઝડપી, સલામત અને ગાંઠ બતાવે છે. જવાબ અસ્પષ્ટ હોય કે નળી મૂકવાની હોય ત્યારે contrast CT સ્કેન ઉમેરાય છે.
ઘણી વાર સ્કેન દિશા આપે છે, પણ હંમેશાં નહીં. ડૉક્ટર તમારી વાત, લોહીના રિપોર્ટ અને એન્ટિબોડીના ટેસ્ટ ઉમેરીને પછી કારણનું નામ આપે છે.
લીક થાય તો ગંભીર એલર્જીની પ્રતિક્રિયા થઈ શકે અને કોથળી પેટમાં બીજે ફેલાઈ શકે. એટલે પહેલાં નિદાન પાકું કરાય છે અને આયોજનપૂર્વકની પદ્ધતિથી સારવાર થાય છે.
હંમેશાં નહીં. કિડનીની તકલીફ કે dye ની એલર્જી હોય તો સોનોગ્રાફી કે dye વિનાનો MRI વપરાય છે. સ્કેન પહેલાં ડૉક્ટરને આ કહો.
પિત્તની નળીઓનો સ્પષ્ટ નકશો જોઈએ, dye આપી ન શકાય કે ગાંઠ અસામાન્ય લાગે ત્યારે MRI ઉપયોગી છે. મોટા ભાગના દર્દીઓને તેની જરૂર પડતી નથી.
બીમારીના પહેલા અઠવાડિયામાં ટેસ્ટ નેગેટિવ આવી શકે છે. અઠવાડિયા પછી ફરી કરવાથી જવાબ વધુ ભરોસાપાત્ર મળે છે, એટલે એક નેગેટિવ ટેસ્ટથી અમીબાનો abscess નકારાતો નથી.
સામાન્ય રીતે નહીં. કારણ હજી અસ્પષ્ટ હોય કે સારવારથી ફેર ન પડ્યો હોય ત્યારે નમૂનો લેવાય છે. તે રોજિંદું પહેલું પગલું નથી.
લિવરના abscess અને hydatid cyst ની પૂરી માહિતી માટે લિવર abscess અને hydatid cyst પાનાથી શરૂ કરો. આવતાં પહેલાં સવાલ હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
સ્કેનમાં લિવરમાં પ્રવાહી ભરેલી ગાંઠ જેવું દેખાયું છે, અને કોઈએ સમજાવ્યું નથી કે તે શું છે? સ્કેનમાં એકસરખું ચિત્ર બેક્ટેરિયાના abscess, અમીબાના abscess અથવા hydatid cyst, ત્રણમાંથી કોઈનું હોઈ શકે, અને દરેકની સારવાર જુદી છે. Dr Harsh Shah લિવર અને પેટના સર્જન છે. તેઓ તમારું સ્કેન જાતે જુએ છે અને રિપોર્ટ સમજાવે છે. ફોન કરી શકો, અથવા WhatsApp પર સંદેશ મોકલી શકો. અપોઇન્ટમેન્ટ માટે કૉલ કરો WhatsApp પર બુક કરો Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.