Skip to main contentઅમદાવાદ અને ગાંધીનગર · Dr Harsh Shah, Liver Surgeon
Liver માં પરુ કે પાણીની ગાંઠ દેખાય એટલે તરત સોય નાખવાની જરૂર નથી. Sonography કે CT પર લગભગ સરખા દેખાતા ત્રણ જુદા રોગ છે — pyogenic liver abscess, amoebic liver abscess અને hydatid cyst — અને ત્રણેની સારવાર અલગ છે. Amoebic abscess મોટે ભાગે ફક્ત ગોળીઓથી મટે છે. Pyogenic abscess માં પરુ કાઢવું અને લાંબો antibiotic course પૂરો કરવો પડે. Hydatid cyst ની સારવાર sonography પરના stage પ્રમાણે નક્કી થાય, અને એમાંના બે stage માં કંઈ પણ કરવાનું નથી — ફક્ત તપાસ ચાલુ રાખવાની. સૌથી મોટી ભૂલ એ છે કે કયો રોગ છે એ નક્કી થાય એ પહેલાં જ drain કરી નાખવામાં આવે.
Shah’s Gastro, Cancer & Robotic Surgery Centre
Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Liver Surgeon
· Apollo Hospital, Bhat, Gandhinagar · Gota OPD, Ahmedabad
Surgical gastroenterology માં બે વાર qualified. Liver abscess અને hydatid disease માં surgeon ની સૌથી કામની આવડત સંયમ છે — કઈ ગાંઠ ને અડવું જ નહીં, કઈમાં ચામડી પરથી drain મૂકવો, અને કઈમાં ખરેખર operation જોઈએ. Dr Harsh Shah આ રોગોને પહેલાં infection અને parasite ના રોગ ગણીને તપાસે છે. Gota listing પર Google rating 4.89, 216 reviews; Apollo, Bhat listing પર 4.94, 17 reviews.
આખું કામ આ ત્રણને છૂટા પાડવાનું છે, અને એ મોટે ભાગે દર્દીની history અને બે blood test પરથી થાય છે, ફોટા પરથી નહીં. આ ખોટું પડે તો જેને ફક્ત ગોળી જોઈતી હતી એને drain થઈ જાય, અથવા જેમાં પરુ કાઢવું જરૂરી હતું એને ફક્ત ગોળી અપાય.
| શું જોવાનું | Pyogenic abscess | Amoebic abscess | Hydatid cyst |
|---|---|---|---|
| કોને થાય | ઉંમરલાયક, diabetes, પિત્તાશયની પથરી કે bile duct ની તકલીફ | નાની ઉંમર, વધુ ભાગે પુરુષ, દારૂ | ગામડાનો પરિવેશ, ઢોર કે કૂતરાનો સંપર્ક |
| કેવી રીતે શરૂ થાય | થોડા દિવસમાં, sepsis સાથે | દિવસો-અઠવાડિયાંમાં, ઓછો septic | મહિના-વર્ષે, ઘણી વાર અકસ્માતે પકડાય |
| સંખ્યા અને જગ્યા | ઘણી વાર એકથી વધુ, બંને lobe માં | સામાન્ય રીતે એક, જમણો lobe, ડાયાફ્રામ નીચે | એક કે વધુ, બંને lobe માં |
| અંદરથી શું નીકળે | પરુ | જાડું ભૂરું પ્રવાહી, culture માં કંઈ ન આવે | ચોખ્ખું પાણી, membrane, daughter cysts |
| નિર્ણય કરનારી તપાસ | Blood અને aspirate culture | Amoebic serology | Echinococcus serology, sonography staging |
| સારવાર | Antibiotic, સાથે મોટે ભાગે drainage | Metronidazole; drain ની જરૂર સામાન્ય રીતે નહીં | Sonography ના stage પ્રમાણે |
એક surgeon તરીકે કહું — ભારતમાં બે વાત બહારના textbook કરતાં વધારે મહત્વની છે. Amoebic abscess અહીં સામાન્ય છે અને એ દવાથી મટતો રોગ છે, એટલે દરેક liver abscess માં amoebic serology કઢાવવી સસ્તી પડે અને આખી સારવાર બદલી નાખે. અને hydatid disease આ પ્રદેશમાં ઘણો થાય છે, એટલે sonography નું staging અહીં રોજનું કામનું સાધન છે.
પહેલાં sonography, પછી વિગત માટે contrast CT, અને બે ખાસ blood test — amoebic serology, અને ગાંઠ cystic લાગે તો Echinococcus serology. આ ક્રમ ઔપચારિકતા નથી: serology પહેલાં સોય નાખવાથી hydatid cyst નાની તકલીફમાંથી મોટી તકલીફ બની શકે.
Sonography પહેલા સવાલોના જવાબ આપે — ગાંઠ છે કે નહીં, કેટલી, ક્યાં, અને અંદર પરુ જેવું છે કે membrane વાળી cyst. પછી contrast CT એનું સ્વરૂપ, bile duct અને લોહીની નળીઓ સાથેનો સંબંધ બતાવે. Blood test માં CBC, inflammatory markers, liver અને kidney function, clotting અને sugar સાથે HbA1c — કારણ કે pyogenic abscess ની પાછળ ઘણી વાર diabetes હોય છે. જે દર્દી septic લાગે એમાં antibiotic શરૂ કરવા પહેલાં blood culture લેવાય; પહેલો ડોઝ પડી ગયા પછી જીવાણુ ઓળખવો ઘણો અઘરો થઈ જાય. અને pyogenic abscess નું કારણ ન મળે તો bile duct અને મોટું આંતરડું બંને તપાસાય — એનું કારણ નીચે લખ્યું છે.
Amoebic liver abscess ની સારવાર metronidazole કે tinidazole છે, અને મોટા ભાગના કિસ્સામાં drain વગર મટે છે. પછી આંતરડામાં રહી ગયેલા parasite ને કાઢવા બીજી ગોળી લેવી પડે — આ પગલું સૌથી વધારે ભુલાય છે, અને abscess પાછો આવવાનું સૌથી મોટું કારણ એ જ છે.
Amoebic abscess માં drain ફક્ત ખાસ સ્થિતિમાં — ડાબા lobe ની મોટી abscess જે હૃદયની આસપાસની કોથળી પાસે હોય, ફૂટવાની તૈયારીમાં હોય, થોડા દિવસ metronidazole આપ્યા પછી પણ ફરક ન પડે, નિદાન નક્કી ન હોય, કે ગાંઠ ખૂબ મોટી હોય. બાકીના કિસ્સામાં સોય નાખવાથી જોખમ વધે, ફાયદો નહીં.
Pyogenic abscess માં પરુ બહાર કાઢવું અને antibiotic નો આખો course પૂરો કરવો — બંને જરૂરી. અને એ drainage લગભગ હંમેશા sonography કે CT ના માર્ગદર્શન હેઠળ ચામડી પરથી થાય, operation થી નહીં. મોટી ગાંઠમાં catheter મૂકી રખાય; નાનીમાં સોયથી કાઢી લેવાય.
Antibiotic પહેલાં broad આપાય — blood culture લીધા પછી — અને પછી culture માં જે જીવાણુ આવે એ પ્રમાણે સાંકડા કરાય. Course અઠવાડિયાંનો હોય, દિવસોનો નહીં, અને વચ્ચે બંધ કરવું એ જ abscess પાછો આવવાનું સૌથી મોટું કારણ છે. કાઢેલું પરુ Gram stain અને aerobic-anaerobic culture માટે મોકલાય, અને ચિત્ર બંધ બેસે તો TB અને fungal તપાસ પણ. Drain જેટલું જ મહત્વ કારણ પકડવાનું છે: પથરી, બંધ bile duct કે cholangitis થી શરૂ થયું હોય તો એની સારવાર પણ કરવી પડે, નહીં તો abscess ફરી બંધાય.
ખુલ્લું કે દૂરબીનથી operation કરીને drain કરવાનું હવે ઓછું થાય છે — જ્યાં ચામડી પરથી drain કામ ન કરે, જ્યાં અનેક ખાનાં હોય અને catheter થી ખાલી ન થાય, જ્યાં પેટમાં ફૂટી ગયું હોય, કે જ્યાં મૂળ કારણ માટે operation જરૂરી જ હોય. Drain મૂક્યા પછી પણ તાવ ચાલુ રહે તો સામાન્ય રીતે drain ખોટી જગ્યાએ છે, થોડું પરુ બાકી છે — અથવા નિદાન pyogenic abscess જ નહોતું.
Hydatid cyst નું stage sonography પર નક્કી થાય, અને ફક્ત size નહીં પણ stage સારવાર નક્કી કરે. શરૂઆતની active cyst માં ઘણી વાર ફક્ત albendazole. વચ્ચેના stage માં PAIR — દવાના રક્ષણ હેઠળ સોયથી કરાતી પ્રક્રિયા. જેમાં અંદર daughter cysts કે ઘન પદાર્થ હોય એમાં PAIR કરાય જ નહીં. Inactive અને કેલ્શિયમ જમા થયેલી cyst ને અડવાનું નહીં.
| Sonography stage | શું દેખાય | સ્થિતિ | શું કરાય |
|---|---|---|---|
| CE1 | એક જ પાણીની cyst, બેવડી દીવાલ | Active | નાની હોય તો ફક્ત albendazole; મધ્યમ size માં PAIR |
| CE2 | અનેક ખાનાં, અંદર daughter cysts | Active | PAIR નહીં. Operation, કે ખાસ catheter પદ્ધતિ |
| CE3a | અંદરની membrane છૂટી પડીને તરતી | Transitional | નાની હોય તો albendazole; મધ્યમ size માં PAIR |
| CE3b | ઘન પદાર્થ વચ્ચે daughter cysts | Transitional | PAIR નહીં. Operation |
| CE4 | મિશ્ર ઘન પદાર્થ, daughter cysts નહીં | Inactive | Sonography થી નજર રાખવાની. સારવાર નહીં |
| CE5 | ઘન cyst, દીવાલ પર કેલ્શિયમ | Inactive | Sonography થી નજર રાખવાની. સારવાર નહીં |
Stage ને અવગણવાથી બે ભૂલો થાય, અને બંને ટાળી શકાય છે. અકસ્માતે પકડાયેલી inactive કેલ્શિયમવાળી cyst નું operation કરવું એટલે જેને કંઈ થવાનું નહોતું એના પર બિનજરૂરી operation. અને daughter cysts ભરેલી cyst માં PAIR કરવું technical ભૂલ છે — જે એક ખાનું નથી એને સોય ખાલી કરી શકે નહીં. જ્યાં cyst સુરક્ષિત રીતે પહોંચી ન શકાય કે bile duct સાથે જોડાયેલી હોય ત્યાં પણ PAIR ટાળાય. Albendazole આમાં આડવાત નથી — પ્રક્રિયા પહેલાં શરૂ કરીને પછી અઠવાડિયાં-મહિનાઓ ચાલુ રાખવાની ગોળી જ રોગ ફરી થવાનું જોખમ ઘટાડે છે.
Hydatid ના operation માં બે રીત છે. Conservative operation માં cyst નું અંદરનું પડ કાઢી લેવાય અને liver ની બાકીની પેશી બચાવાય; radical operation માં cyst એની આખી દીવાલ સાથે, કે liver નો એ ભાગ, કાઢી નખાય. Conservative હળવું છે પણ રોગ ફરી થવાની શક્યતા વધારે; radical માં ફરી થવાનું ઓછું પણ operation મોટું.
પસંદગી cyst ક્યાં છે, કેટલી મોટી છે, મોટા bile duct અને નળીઓથી કેટલી નજીક છે, કેટલી છે, અને દર્દી કેટલો fit છે એના પર આધાર રાખે. બંને પહેલેથી નક્કી થાય, ટેબલ પર નહીં, અને પહેલાં radiology તથા infectious diseases સાથેની સંયુક્ત બેઠકમાં ચર્ચા થાય. ઉપરછલ્લી કેટલીક cyst માં દૂરબીનથી પણ થઈ શકે. Operation દરમિયાન બે વાત સૌથી મહત્વની, અને બંનેની તૈયારી પહેલેથી રખાય:
Consent વખતે જે તકલીફો સ્પષ્ટ કહેવાય: bleeding; આજુબાજુના અંગોમાં ઈજા — આંતરડું, ફેફસું, પડદો કે gallbladder; infection પેટ કે છાતીમાં ફેલાવું; પૂરેપૂરું ન નીકળે અને બીજી વાર પ્રક્રિયા કરવી પડે; cavity માંથી bile લીક થવું; cyst ના operation દરમિયાન તીવ્ર allergic reaction; રોગ ફરી થવો; અને બીમાર દર્દીમાં liver ની કોઈ પણ પ્રક્રિયામાં જીવનું જોખમ. તમારા માટે એ જોખમ કેટલું છે એ consent ની ચર્ચામાં લખીને સમજાવાય છે — webpage પર સામાન્ય આંકડા આપીને નહીં.
મોટી ઉંમરના — ખાસ કરીને પચાસ ઉપરના — દર્દીમાં pyogenic liver abscess નું કોઈ કારણ ન મળે તો મોટું આંતરડું તપાસાય છે, સામાન્ય રીતે colonoscopy થી. આંતરડાની તકલીફ portal નળી મારફતે liver માં પહોંચવી એ જાણીતું કારણ છે, અને એ પકડાવું abscess કરતાં વધારે કામનું છે. આ પાના પરની સૌથી ઉપયોગી વાત આ જ છે.
અને આ જ જગ્યાએ સામાન્ય અને ગંભીર છૂટા પડે છે. Liver માં થતી મોટા ભાગની ગાંઠો infection કે parasite જ હોય છે, બીજું કંઈ નહીં. પણ જેનું કારણ ન મળે, જે વારે વારે થાય, કે જે abscess જેવું વર્તન જ ન કરે — એને ફરી drain કરવાને બદલે ફરી તપાસાય, કારણ કે liver કે bile duct ની ગાંઠ અને બીજેથી આવેલી ગાંઠ — બંને પહેલા scan પર abscess જેવી દેખાઈ શકે. એ imaging પરથી, સારવારના પ્રતિભાવ પરથી અને જરૂર પડે તો tissue પરથી નક્કી થાય.
એક બીજી વાત જાણવા જેવી છે. Diabetes વાળા દર્દીમાં એક જ abscess, culture માં એક જ જીવાણુ, અને કારણ ન મળે — એવામાં infection બીજે ફેલાવાનું જોખમ રહે, ખાસ કરીને આંખમાં અને મગજના પડમાં. એવા દર્દીને આંખની કોઈ પણ તકલીફ થાય તો એ જ દિવસે આંખની તપાસ કરાવવી, કારણ કે દ્રષ્ટિ દિવસોમાં જઈ શકે. માથું દુખવું, ભાન ઓછું લાગવું કે ડોક જકડાવી — એટલી જ તાકીદની વાત છે.
★★★★★
“I’ve had personal experience with Dr. Harsh Shah. He’s a very knowledgeable and experienced Gastro Surgeon. He’ll explain you all the symptoms patiently and suggest the best route possible at a reasonable cost. He also works towards educating society on the different diseases related to Liver and Pancreas.”
Brijesh Nandani · Google review
★★★★★
“Dr harsh sir is a good doctor for Liver, Gastro & Cancer Surgeon in Ahmedabad thanks sir.”
Milan Pareek · Google review
★★★★★
“We consulted Dr Harsh shah for my Husband as having cyst . surgery was done by Doctor very successfully. today we got discharged. our experience with sir was very good . he is very cooperative, explained about diagnosis very calmly. well Experienced, good Doctor . also thanks to Roshani maam for good cooperation. Thanks sir Dr Priyanka Prajapati”
Priyanka Prajapati · Google review
Dr Harsh Shah ના બે Google listing પરના સાચા reviews, જેમ લખાયા છે તેમ.
પહેલી મુલાકાતથી છેલ્લા follow-up sonography સુધી પાંચ પગથિયાં, અને દરેક પગથિયે પછી શું થશે અને ક્યારે એ કહેવાય છે.
Liver abscess ની drainage અને hydatid cyst નું operation મોટા ભાગની health insurance policy માં આવરી લેવાય છે, અને Apollo Hospital, Bhat પર cashless સગવડ છે. જેને ફક્ત ગોળી થાય એનો ખર્ચ અને જેને operation જોઈએ એનો ખર્ચ સાવ અલગ કક્ષામાં આવે.
ખર્ચ શેના પર બદલાય: સારવાર ફક્ત દવાથી છે, ચામડી પરથી drain છે, PAIR છે કે operation; operation conservative છે કે liver resection; ERCP પણ કરવું પડે છે કે નહીં; room category; અને admission કેટલા દિવસ. Office pre-authorisation ના કાગળ clinical કારણ અને imaging સાથે તૈયાર કરે છે, અને policy માં શક્ય હોય ત્યાં admission પહેલાં cashless મંજૂરી માગે છે. Policy ના કાગળ, ID, જૂના બધા records, imaging ની CD સાથે film, અને હાલની દવાઓ સાથે લાવો.
એક માણસથી બીજા માણસને આ રોગ લાગતો નથી. Parasite કૂતરાના મળથી બગડેલા ખોરાક, પાણી, હાથ કે માટી મારફતે માણસમાં જાય છે, અને વચ્ચે ઘેટાં-બકરાં જેવાં ઢોર હોય છે. એટલે દર્દીને અલગ રાખવાની જરૂર નથી; હાથ ધોવા, શાકભાજી સાફ કરવા અને ઘરના કૂતરાને નિયમિત કૃમિની દવા આપવી — આખા ઘર માટે એ કામનું છે.
લગભગ નહીં. Cavity દર્દી સાજા થયા પછી મહિનાઓ સુધી ધીમે ધીમે નાની થાય છે. જેને સારું લાગે અને blood reports normal થઈ ગયા હોય એમાં નાની થતી cavity અપેક્ષિત ચિત્ર છે. ફરી sonography કરાવવા કરતાં જૂનું report સાથે લાવીને સરખામણી કરાવવી વધારે કામની.
જરૂરી નથી. Sonography માં inactive cyst દેખાય — મિશ્ર ઘન પદાર્થ અને daughter cysts વગરની, કે દીવાલ પર કેલ્શિયમ વાળી ઘન cyst — તો સાચી સારવાર ફક્ત ફરી ફરી sonography થી નજર રાખવાની છે, બીજું કંઈ નહીં.
PAIR એટલે puncture, aspiration, injection અને re-aspiration: imaging ના માર્ગદર્શન હેઠળ cyst માં સોય નાખી, ખાલી કરી, દવા નાખી ફરી ખાલી કરાય — albendazole ના રક્ષણ હેઠળ. એ યોગ્ય stage ની એક-ખાનાની cyst માટે સારું છે. Daughter cysts ભરેલી કે ઘન પદાર્થ વચ્ચેની cyst એનાથી ખાલી થતી નથી.
કારણ કે મોટી ઉંમરના દર્દીમાં pyogenic liver abscess નું કોઈ કારણ ન મળે ત્યારે આંતરડાની તકલીફ liver માં પહોંચવી એ જાણીતું અને વારંવાર ચૂકી જવાતું કારણ છે. એ પકડાય તો સારવાર abscess કરતાં ઘણી વધારે બદલાય. એ દરેક દર્દીમાં નહીં — ફક્ત જ્યાં કારણ ન મળ્યું હોય ત્યાં કરાય છે.
Shah’s Gastro, Cancer & Robotic Surgery Centre
Gota, Ahmedabad, Gujarat
Google rating 4.89 from 216 reviews
Dr Harsh Shah અમદાવાદ–ગાંધીનગર વિસ્તારમાં બે જગ્યાએ બેસે છે: Gota, અમદાવાદ ની clinic અને Apollo Hospital, Bhat, ગાંધીનગર.
Liver abscess અને hydatid disease ના દર્દી ગુજરાતભરથી આવે છે — ગાંધીનગર, મહેસાણા, રાજકોટ, સુરત, વડોદરા, જામનગર, જૂનાગઢ અને કચ્છ — અને રાજસ્થાન તથા મધ્યપ્રદેશના પશુપાલન વાળા જિલ્લાઓમાંથી પણ. Sonography અને CT પહેલાં WhatsApp પર મોકલો, જેથી મુલાકાતનો સમય નિર્ણય પર વપરાય.
Sonography, contrast CT અને જે blood reports હોય એ સાથે લાવો. એના પરથી જ નક્કી થાય કે ગોળી ચાલશે, drain કરવો પડશે, કે operation. Call +91-63555-64601 · WhatsApp કરો
Swasth Parivar: twice a month, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.
