Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 7 નવેમ્બર 2026
Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Liver & Gastro Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
લિવરનું hydatid cyst કૂતરાના નાના ફીતા કૃમિથી બનેલી પ્રવાહીભરી કોથળી છે. કૂતરાના મળના અંશવાળા ખોરાક, પાણી કે હાથ દ્વારા તેનાં ઈંડાં ગળાઈ જાય ત્યારે તે થાય છે.
ઘણી કોથળીઓ વર્ષો સુધી કોઈ તકલીફ આપતી નથી અને સ્કેનમાં અચાનક દેખાય છે. તકલીફ થાય ત્યારે મોટા ભાગે ઉપલા જમણા પેટમાં મંદ દુખાવો કે ભરાવ લાગે છે.
અચાનક ખંજવાળ, ચામડી પર ચાંઠાં, શ્વાસ ચઢવો, પીળી આંખો કે દુખાવા સાથે તાવ હોય તો તે જ દિવસે ડૉક્ટરને મળો.
Hydatid cyst એટલે શું, તે લિવર abscess થી કેમ જુદી છે અને તેની સારવાર કેવી રીતે થાય છે તે અમારા લિવર abscess અને hydatid cyst પાનામાં છે. અહીં બે સીધા સવાલના જવાબ છે: મને કેવી રીતે થયું, અને શું અનુભવાય?
કૃમિનું નામ Echinococcus granulosus છે. કૂતરાની આંતરડીમાં પુખ્ત કૃમિ રહે છે અને તેનાં ઈંડાં મળમાં નીકળે છે. માણસ તે ઈંડાં ગળી જાય ત્યારે ચેપ લાગે છે.
ઘેટાં, બકરાં અને ગાય-ભેંસ ચરતી વખતે ઈંડાં ગળે છે, અને તેમના લિવરમાં કોથળી બને છે. આવા પ્રાણીનાં કાચાં અંગો કૂતરો ખાય તો કૃમિ તેને લાગે છે, અને ચક્ર ચાલુ રહે છે. માણસ આ ચક્રની બાજુમાં અકસ્માતે આવી જાય છે. રોગ એક માણસથી બીજા માણસને થતો નથી, અને કોથળીવાળા દર્દી પાસે બેસવાથી તે લાગતો નથી.
ઈંડાં આંતરડામાં ફૂટે છે, નાના ડિમ્ભ આંતરડાની દીવાલ પાર કરી લોહીમાં જાય છે, અને મોટા ભાગના લિવરમાં અટકે છે. ત્યાં દરેક ધીમે ધીમે પાતળી દીવાલની કોથળી બને છે.
આંતરડાનું લોહી પહેલાં લિવરમાંથી પસાર થાય છે, એટલે લિવર મોટા ભાગના ડિમ્ભને પકડી લે છે. કેટલાક ફેફસાં સુધી જાય છે, અને થોડા બીજા અંગોમાં પહોંચે છે. કોથળી ધીમે વધે છે, ઘણી વાર વર્ષો સુધી, એટલે પહેલું લક્ષણ આવે તેના બહુ પહેલાં ચેપ લાગ્યો હોઈ શકે. એટલે જ ઘણા લોકોને કોઈ સંપર્ક યાદ આવતો નથી.
નાની કોથળીઓ મોટા ભાગે કંઈ જ કરતી નથી. વધતી કોથળી આસપાસના અંગો પર દબાણ કરે છે, અને લક્ષણો તેની જગ્યા અને કદ પર આધાર રાખે છે.
| તમે શું અનુભવો છો | શું થતું હોઈ શકે | ક્યારે મળવું |
|---|---|---|
| કોઈ લક્ષણ નહીં, સ્કેનમાં કોથળી દેખાઈ | નાની કે શાંત કોથળી | રિપોર્ટ સાથે મુલાકાત બુક કરો |
| ઉપલા જમણા પેટમાં મંદ દુખાવો કે ભરાવ | કોથળી લિવરના આવરણને ખેંચે છે | થોડા દિવસથી અઠવાડિયામાં |
| જમણી પાંસળી નીચે ગાંઠ, જલદી પેટ ભરાવું, ઉબકા | મોટી કોથળી જઠર કે આંતરડા પર દબાણ કરે છે | થોડા દિવસથી અઠવાડિયામાં |
| પીળી આંખો, ઘેરો પેશાબ, ખંજવાળ | કોથળી પિત્તની નળી પર દબાણ કરે છે કે તેમાં ખૂલી ગઈ છે | તે જ દિવસે |
| તાવ, ધ્રુજારી, લિવર પર દુખાવો | કોથળીમાં ચેપ લાગ્યો છે | તે જ દિવસે |
| અચાનક ચાંઠાં, સીટી જેવો શ્વાસ, શ્વાસ ચઢવો, ચક્કર | કોથળી ફાટી છે અને શરીર તેના પ્રવાહી સામે પ્રતિક્રિયા આપે છે | કટોકટી |
| ઉધરસ કે જમણી બાજુ છાતીમાં દુખાવો | કોથળી ફેફસાં તરફ દબાણ કરે છે કે છાતી સુધી પહોંચી છે | થોડા દિવસમાં |
આમાંનું કોઈ ચિહ્ન એકલું hydatid cyst સાબિત કરતું નથી, કેમ કે પિત્તાશયની પથરી, હેપેટાઇટિસ અને લિવરની બીજી તકલીફોમાં પણ આવું થાય છે. સ્કેનથી વાત નક્કી થાય છે.
સોનોગ્રાફીમાં સામાન્ય રીતે કોથળી દેખાય છે, અને CT કે MRI માં તેનાં પડ, અંદરની નાની કોથળીઓ અને પિત્તની નળી સાથેનું જોડાણ દેખાય છે. લોહીનો ટેસ્ટ તેને ટેકો આપી શકે.
મોટા ભાગનાં ઘરોમાં હા. હાથ ધોવા, શાક સારી રીતે ધોવાં અને સલામત પાણી પીવું જોખમ ઘટાડે છે, અને આસપાસના કૂતરાઓને કૃમિની દવા અપાવવાથી પણ.
તે જગ્યા દબાવશો નહીં, કોઈને સોય ભોંકવા દેશો નહીં, અને સ્કેન લિવરના સર્જન પાસે લાવો. સારવાર કોથળી પર આધાર રાખે છે, અને ઘણીમાં ફક્ત ગોળીઓ અને ફોલો-અપ ચાલે છે.
સર્જન કદ, કોથળીઓની સંખ્યા, જગ્યા અને તે પિત્તની નળીને અડે છે કે નહીં તે જુએ છે. તેના પરથી પ્લાન બને છે: ગોળીઓ અને સ્કેન, સોયની પ્રક્રિયા, દૂરબીનનું ઓપરેશન કે પેટ ખોલીને ઓપરેશન. ઓપરેશનમાં શું થાય તે અમારા hydatid cyst ના ઓપરેશનમાં શું થાય છે લેખમાં છે. ગોળીઓની ભૂમિકા ઓપરેશન પહેલાં અને પછી albendazole લેખમાં છે.
પૂછો કે કોથળી કેવા પ્રકારની છે, જીવંત છે કે નહીં, અને ફાટવાનું જોખમ ક્યારે વધે.
ના. તે માણસથી માણસને થતું નથી. ઈંડાં કૂતરાના મળમાંથી આવે છે, એટલે જોખમ કૂતરા સાથેના સંપર્કનું, અથવા મળ પહોંચેલા ખોરાક અને પાણીનું છે.
ઘણી વાર ઘણાં વર્ષો. કોથળી ધીમે વધે છે, અને તે મોટી થાય કે નળી કે અંગ પર દબાણ કરે ત્યાં સુધી કંઈ અનુભવાતું નથી. ઘણી કોથળીઓ બીજા કારણે થયેલા સ્કેનમાં અચાનક દેખાય છે.
ના. નાની કોથળીમાં કોઈ દુખાવો ન પણ હોય. મોટી કોથળીમાં ઉપલા જમણા પેટમાં મંદ દુખાવો કે ભરાવ લાગી શકે.
અચાનક ખંજવાળ, ચાંઠાં, સીટી જેવો શ્વાસ, શ્વાસ ચઢવો કે ચક્કર, ક્યારેક તીવ્ર દુખાવા સાથે. આ કટોકટી છે, એટલે તરત દવાખાને જાઓ.
હા, જો શાક કૂતરાનો મળ પડ્યો હોય તેવી જમીનમાં ઉગ્યું હોય અને કાચું કે ફક્ત પાણીમાં બોળીને ખવાય. વહેતા પાણીમાં સારી રીતે ધોવાથી કે રાંધવાથી જોખમ ઘટે છે.
ઘરમાં કૂતરો હોય અને કોથળી મળી હોય તો પશુ-ડૉક્ટરને પૂછી નિયમિત કૃમિની દવા અપાવો. ઘેટાં, બકરાં કે ગાય-ભેંસનાં કાચાં અંગો તેને ખવડાવશો નહીં.
ના. Hydatid cyst કૃમિની કોથળી છે, જેમાં સ્વચ્છ પ્રવાહી હોય. Abscess બેક્ટેરિયા કે અમીબાથી થતો પરુનો ખિસ્સો છે. સારવાર જુદી છે, એટલે સ્કેન મહત્વનું છે.
લિવરના abscess અને hydatid cyst ની પૂરી માહિતી માટે લિવર abscess અને hydatid cyst પાનાથી શરૂ કરો. આવતાં પહેલાં સવાલ હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
સ્કેનમાં લિવરમાં કોથળી દેખાઈ છે, અથવા જમણી પાંસળી નીચે દુખાવો રહે છે અને કોઈ કારણ સમજાવતું નથી? Dr Harsh Shah તમારા રિપોર્ટ જુએ છે, hydatid cyst હોવાની શક્યતા કેટલી છે તે કહે છે, અને આગળ શું કરવું તે સમજાવે છે. કન્સલ્ટેશન બુક કરો અને બધાં સ્કેન તથા લોહીના રિપોર્ટ સાથે લાવો. ફોન કે WhatsApp સંદેશ પણ કરી શકો. Call +91-63555-64601 WhatsApp પર પૂછો
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.