Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 8 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Bile Duct & Gastro Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
પિત્તનળીની કોથળી ઘણી વાર સોનોગ્રાફીમાં પહેલી દેખાય છે. પછી MRCP આખી નળીઓનું ચિત્ર આપે છે, અને કોથળીનો પ્રકાર એનાથી નક્કી થાય છે.
મુખ્ય બિંદુ એ છે જ્યાં પિત્તની નળી સ્વાદુપિંડની નળીને મળે છે. ત્યાં લાંબી સહિયારી નળી હોય તો તેને anomalous junction, એટલે APBJ કહે છે.
સોયથી થતી તપાસ ખાસ કિસ્સામાં જ કરાય છે. મોટા ભાગના લોકોને સોનોગ્રાફી, MRCP અને ક્યારેક CT scan જ જોઈએ.
આ લેખ સ્કેન વિશે છે. પહેલા રિપોર્ટથી સારવાર સુધીની આખી સફર માટે અમારા Choledochal cyst અને Caroli રોગની સારવાર પાનાં જુઓ.
સોનોગ્રાફી પહેલી તપાસ છે. તેમાં લીવર પાસે પિત્તનળીનો સોજો કે પ્રવાહીથી ભરેલી કોથળી દેખાય છે, અને ભૂખ્યા પેટ સિવાય બીજી તૈયારી જોઈતી નથી.
નવજાત બાળકમાં કોથળી જન્મ પહેલાંના સ્કેનમાં પણ દેખાઈ શકે. મોટા બાળક કે પુખ્તમાં પેટના દુખાવા, પીળી આંખો કે સ્વાદુપિંડના સોજા માટે સ્કેન કરતાં તે અચાનક મળી આવે છે. સોનોગ્રાફીમાં કોથળીની અંદર પથરી કે જાડો કચરો પણ દેખાઈ શકે.
પરંતુ સોનોગ્રાફી કોથળીનો પ્રકાર નક્કી કરી શકતી નથી, અને સ્વાદુપિંડની નળી સાથેનું જોડાણ પણ દોરી શકતી નથી. આંતરડાનો ગેસ અને શરીરનું કદ પણ તેને મર્યાદા આપે છે. એટલે સોનોગ્રાફીમાં કોથળી દેખાય તો તે આગળના સ્કેનનું કારણ છે, અંતિમ જવાબ નથી.
MRCP એ પિત્ત અને સ્વાદુપિંડની નળીઓનો ચુંબકીય સ્કેન છે. તેમાં નળીમાં સોય નથી જતી, રેડિયેશન નથી, અને આખી નળીઓનો આકાર દેખાય છે.
એક જ બેઠકમાં MRCP બતાવે છે કે કોથળી ક્યાં સુધી ફેલાઈ છે, લીવરની અંદરની નળીઓ પહોળી છે કે નહીં, અને કોથળી નીચેના છેડે ક્યાં પૂરી થાય છે. પથરી, કચરો અને સાંકડી જગ્યા પણ દેખાય. આ ચિત્ર પરથી સર્જન Todani પ્રકાર વાંચે છે, જે અમે પિત્તનળીની કોથળીના પ્રકાર લેખમાં સમજાવ્યું છે.
| તપાસ | શું દેખાય | ક્યારે કરાય |
|---|---|---|
| સોનોગ્રાફી | પહોળી નળી કે કોથળી, પથરી, કચરો | પહેલી તપાસ, અને ઓપરેશન પછી ફરી |
| MRCP | નળીઓનો આખો નકશો, પ્રકાર, જોડાણ | લગભગ હંમેશાં, કોઈ પણ આયોજન પહેલાં |
| CT scan | લીવર, લોહીની નળીઓ, આસપાસના અવયવો, દીવાલ જાડી થવી | ચેપ, ગાંઠ કે લીવરના નુકસાનની શંકા હોય ત્યારે |
| Endoscopic ultrasound | કોથળીની દીવાલ, નીચેની નળી અને જોડાણ નજીકથી | MRCP સ્પષ્ટ ન હોય ત્યારે |
| ERCP | રંગથી નળીઓનાં ચિત્ર, અને stent મૂકવાનો રસ્તો | મોટા ભાગે સારવાર માટે, નિદાન માટે નહીં |
નાના બાળકોને MRCP વખતે સ્થિર સૂઈ રહે તે માટે હળવી બેભાનીની દવા આપવી પડે. નાના બાળકની પાતળી નળીનું ચિત્ર ઓછું સ્પષ્ટ પણ આવી શકે. એટલે ફક્ત રિપોર્ટ નહીં, અસલ ચિત્રો પણ તપાસવા જરૂરી છે.
ડૉક્ટરો સહિયારી નળી કેટલી લાંબી છે અને બંને નળીઓ કયા ખૂણે મળે છે તે જુએ છે. આંતરડાની દીવાલની બહાર લાંબી નળી હોય તો APBJ ગણાય.
સામાન્ય રીતે પિત્તની અને સ્વાદુપિંડની નળી આંતરડાની દીવાલની અંદર, બહુ ટૂંકી નળીમાં મળે છે. APBJ માં તે વહેલી મળી જાય છે અને સહિયારી નળી લાંબી બને છે. ત્યારે ખુલ્લા મોં પરની સ્નાયુની વીંટી બંને નળીઓને કાબૂમાં રાખી શકતી નથી, અને સ્વાદુપિંડનો રસ પાછો પિત્તનળીમાં વહી શકે છે.
MRCP ઘણી વાર આ નળી બતાવી શકે છે. પુખ્તોમાં લગભગ 15 mm કરતાં લાંબી નળી સામાન્ય રીતે અસામાન્ય ગણાય છે. ડૉક્ટરો જોડાણનો ખૂણો પણ જુએ છે. ખૂબ તીક્ષ્ણ ખૂણો પણ સંકેત હોઈ શકે.
ચિત્ર સ્પષ્ટ ન હોય ત્યારે બીજા સંકેતો મદદ કરે છે:
તે લાંબી, પાતળી સહિયારી નળી જેવું દેખાય છે જે પિત્તનળીને ઊભા ખૂણે મળે છે, અને તેની ઉપર ઘણી વાર નળી ફૂલેલી હોય છે.
અસામાન્ય જોડાણ કોથળી સાથે મળી શકે, પણ કોથળી વગર પણ મળી શકે. ત્યારે પિત્તનળી કદમાં સામાન્ય દેખાય છે, જ્યારે પિત્તાશયની દીવાલ જાડી હોય છે. આ મહત્ત્વનું છે કારણ કે પિત્તાશયનું અસ્તર સ્વાદુપિંડના રસના સંપર્કમાં રહે છે. ત્યારે ડૉક્ટરો પછીથી અસ્તરમાં બદલાવનું જોખમ ઘટાડવા પિત્તાશય કાઢવાની વાત કરે છે.
દરેક લાંબી નળી રોગ નથી. સ્કેન ક્યારેક વધુ પડતું બતાવી દે છે, ખાસ કરીને બાળકમાં, કે નળીઓ પ્રવાહીથી ભરેલી હોય ત્યારે. એટલે રિપોર્ટને તમારા લક્ષણો, લોહીની તપાસ અને અસલ ચિત્રો સાથે વાંચવામાં આવે છે.
જોડાણ અસામાન્ય હોય અને કોથળી પણ હોય, તો આયોજન સામાન્ય રીતે અમારા કોથળી કાઢવાનું ઓપરેશન અને નવું જોડાણ લેખ પ્રમાણે ચાલે છે.
ચેપ, કોથળીની દીવાલમાં ગાંઠ કે લીવરના નુકસાનની શંકા હોય ત્યારે CT scan ઉમેરાય છે. MRCP પછી પણ શંકા રહે ત્યારે એન્ડોસ્કોપિક તપાસ ઉમેરાય છે.
CT scan લીવર, લોહીની નળીઓ અને ગ્રંથિઓ સ્પષ્ટ બતાવે છે. કોથળીની બાજુમાંથી પસાર થતી portal vein અને hepatic artery ની આસપાસ કાપ કેવી રીતે મૂકવો તે સર્જનને તેનાથી નક્કી કરવામાં મદદ મળે છે. લક્ષણો લાંબા સમયથી હોય કે દીવાલ જાડી હોય, તો સ્કેન અસ્તરમાં બદલાવ પણ તપાસે છે.
Endoscopic ultrasound માં પાતળો કેમેરો આંતરડાના પહેલા ભાગ સુધી જાય છે. તે નળીના નીચેના છેડા અને જોડાણને અંદરથી જુએ છે. ERCP માં રંગ અને એક્સ-રે વપરાય છે, અને તેમાં સ્વાદુપિંડના સોજા તથા ચેપનું જોખમ છે. એટલે તે મોટા ભાગે stent મૂકવા કે અટકેલા ગઠ્ઠા કાઢવા માટે રખાય છે, ફક્ત ચિત્ર લેવા માટે નહીં.
કોઈ પણ તપાસમાં પ્રશ્ન એક જ છે: આ ચિત્રથી અમારો નિર્ણય બદલાશે? જવાબ હા હોય ત્યારે જ અમે સ્કેન કહીએ છીએ.
સ્કેનનાં અસલ ચિત્રો ડિસ્ક પર, બધા રિપોર્ટ અને તારીખો લાવો. રિપોર્ટ કરતાં ચિત્રો વધુ મહત્ત્વનાં છે.
ઓપરેશન પછી સ્કેન ફરી કેવી રીતે વપરાય છે તે અમારા ઓપરેશન પછીની તકલીફો અને તપાસ લેખમાં છે.
MRCP મુખ્ય સ્કેન છે. તેમાં સોય કે રેડિયેશન વગર આખી નળીઓનું ચિત્ર મળે છે, અને કોથળીનો પ્રકાર તથા સ્વાદુપિંડની નળી સાથેનું જોડાણ દેખાય છે.
તેમાં પિત્તની અને સ્વાદુપિંડની નળી આંતરડાની દીવાલની બહાર, લાંબી સહિયારી નળીમાં મળે છે. ત્યારે સ્વાદુપિંડનો રસ પાછો પિત્તનળીમાં વહી શકે છે.
ભાગ્યે જ. સોનોગ્રાફી કોથળી, પથરી અને કચરો બતાવે છે, પણ જોડાણ માટે MRCP કે endoscopic ultrasound જોઈએ.
સામાન્ય રીતે નહીં. ERCP માં સ્વાદુપિંડના સોજા અને ચેપનું જોખમ છે, એટલે તે stent જેવી સારવાર માટે રખાય છે.
હા. ત્યારે પિત્તનળી સામાન્ય દેખાય પણ પિત્તાશયની દીવાલ જાડી હોય. ડૉક્ટર પિત્તાશય કાઢવાની વાત કરે છે.
પ્રકાર અને જોડાણ ચિત્રો પરથી વંચાય છે. રિપોર્ટમાં કોઈ વિગત રહી જાય કે વધુ પડતી લખાય, એટલે સર્જન અસલ ચિત્રો જુએ છે.
નાના બાળકને સ્થિર સૂઈ રહેવા હળવી બેભાની ઘણી વાર જોઈએ. એનેસ્થેટિસ્ટ અને રેડિયોલોજી સ્ટાફ સાથે અમે તે ગોઠવીએ છીએ.
હા. ચેક-અપમાં સોનોગ્રાફી અને લોહીની તપાસ ફરી થાય છે, અને લક્ષણો પાછા આવે તો MRCP કે CT ઉમેરાય છે.
મુસાફરી પહેલાં કોઈ પ્રશ્ન હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો. આગળની માહિતી નીચેનાં પાનાંમાં છે.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
સોનોગ્રાફીમાં પિત્તનળીની કોથળી દેખાઈ અને હવે MRCP કરાવવાનું કહ્યું છે? કે રિપોર્ટમાં "નળીનું જોડાણ અસામાન્ય" લખ્યું છે? સ્કેન રિપોર્ટના ટૂંકા શબ્દોમાં ઘણી વાત છુપાયેલી હોય છે. Dr Harsh Shah ફક્ત રિપોર્ટ નહીં, અસલ ચિત્રો તમારી સાથે બેસીને જુએ છે અને ઓપરેશન માટે તેનો અર્થ શું છે તે સમજાવે છે. ફોન કરો, કે WhatsApp પર સંદેશ મોકલો. Call +91-63555-64601 WhatsApp પર પૂછો
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.