Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 8 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
પિત્તનળીની કોથળી જન્મથી જ હોય છે. મોટા ભાગની કોથળીમાં પિત્તની અને સ્વાદુપિંડની નળી આંતરડાની દીવાલની બહાર, બહુ વહેલી જોડાઈ જાય છે.
ડૉક્ટરો કોથળીને પાંચ પ્રકારમાં વહેંચે છે, જેને Todani Type I થી V કહે છે. પ્રકાર MRCP સ્કેન પરથી નક્કી થાય છે.
પ્રકાર પરથી સર્જનને ખબર પડે કે કયું ઓપરેશન બંધ બેસે, અને પછી કેટલી નજીકથી ચેક-અપ જોઈએ.
આ લેખ કોથળીના પ્રકારો ક્યાંથી આવે છે તે સમજાવે છે. પહેલા સ્કેનથી સારવાર સુધીની આખી સફર માટે અમારા Choledochal cyst અને Caroli રોગની સારવાર પાનાં જુઓ.
પિત્તનળીની કોથળી એટલે નળીનો સોજો, જે જન્મથી હોય છે. માતાએ કે બાળકે કશું ખોટું કર્યું હોવાથી તે થતી નથી.
ડૉક્ટરો જાણે છે કે તે બે અલગ રીતે શરૂ થઈ શકે. પહેલી રીત લીવરની બહારની નળીઓને અસર કરે છે. બીજી રીત લીવરની અંદરની નાની નળીઓને અસર કરે છે. દવાખાનામાં જોવા મળતી મોટા ભાગની કોથળી પહેલી રીતથી બને છે.
કોથળી જન્મ પહેલાં ગર્ભના સ્કેનમાં દેખાઈ શકે. તે પીળી આંખોવાળા બાળકમાં પણ દેખાય, કે વારંવાર પેટના દુખાવાવાળા પુખ્તમાં પણ. કયા ઉંમરે દેખાઈ તેનાથી તે કેવી રીતે બની તે બદલાતું નથી. કોથળી ઘણા સમય પહેલાં બની ગઈ હોય છે.
પિત્તની અને સ્વાદુપિંડની નળી સામાન્ય રીતે આંતરડાની દીવાલની અંદર મળે છે. ઘણી કોથળીમાં તે બહાર, બહુ વહેલી મળી જાય છે.
આંતરડાની દીવાલની અંદર એક નાની સ્નાયુની વીંટી બંને નળીઓને કાબૂમાં રાખે છે. નળીઓ તેની બહાર જોડાય તો એ કાબૂ જતો રહે છે. ડૉક્ટર તેને anomalous pancreaticobiliary junction, એટલે APBJ કહે છે.
લીવર પિત્ત બનાવે તેના કરતાં સ્વાદુપિંડ વધુ દબાણથી રસ બનાવે છે. એટલે રસ ઊલટો પિત્તનળીમાં વહી શકે છે. વર્ષો સુધી તે નળીની દીવાલને બળતરા કરે છે, નબળી બનાવે છે, અને તેને ફુગ્ગાની જેમ ફુલાવીને કોથળી બનાવી દે છે.
આ સમજૂતી દરેક કિસ્સાને લાગુ પડતી નથી. કેટલીક કોથળી સ્વાદુપિંડ કામ શરૂ કરે તે પહેલાં જ સ્કેનમાં દેખાય છે, અને કેટલીકમાં વહેલું જોડાણ હોતું જ નથી. તેમાં નળીના નીચેના છેડે સાંકડાપણું પણ ભાગ ભજવે છે એમ મનાય છે. એટલે ડૉક્ટરો ઊલટા વહેણની વાતને મુખ્ય કારણ ગણે છે, એકમાત્ર નહીં.
Todani પદ્ધતિમાં પાંચ પ્રકાર છે. Type I અને IV લીવરની બહારની નળીઓ સાથે જોડાયેલા છે, અને Type V લીવરની અંદરનો છે.
| પ્રકાર | કેવું દેખાય | કેટલો સામાન્ય |
|---|---|---|
| I | લીવરની બહારની મુખ્ય પિત્તનળી થેલી કે સોસેજ જેવી ફૂલે છે | ઘણી વાર જોવા મળતો |
| II | સામાન્ય નળીની બાજુમાંથી નાની કોથળી લટકે છે | ભાગ્યે જ |
| III | નળીના છેડે આંતરડાની દીવાલની અંદર સોજો (choledochocele) | ભાગ્યે જ |
| IVa | લીવરની બહાર અને અંદર બંને જગ્યાએ કોથળીઓ | બીજા ક્રમે |
| IVb | લીવરની બહાર અનેક કોથળીઓ | ઓછો જોવા મળતો |
| V | ફક્ત લીવરની અંદર કોથળીઓ (Caroli રોગ) | ઓછો જોવા મળતો |
આ પદ્ધતિ 1959 માં Alonso-Lej ના ત્રણ પ્રકારથી શરૂ થઈ. 1977 માં Todani એ લીવરની અંદરની નળીઓ ઉમેરીને આજના પાંચ પ્રકાર આપ્યા. Type V બનવાની રીતમાં જુદો રોગ છે. તેના વિશે અમારા Caroli રોગ લેખમાં વાંચો.
દરેક પ્રકારનું પોતાનું સામાન્ય ઓપરેશન છે. પહેલા સ્કેનમાં પ્રકાર સાચો ઓળખાય તો ખૂબ ઓછું કે ખૂબ વધારે ઓપરેશન થતું નથી.
| પ્રકાર | સામાન્ય આયોજન |
|---|---|
| I અને IVb | આખી કોથળી અને પિત્તાશય કાઢવા, પછી લીવરની નળીને આંતરડાના ટુકડા સાથે જોડવી |
| II | નાની કોથળી કાપી કાઢવી, નળી રાખવી |
| III | ઘણી વાર એન્ડોસ્કોપથી કાપ, કે આંતરડા વાટે નાનું ઓપરેશન |
| IVa | બહારની કોથળી કાઢીને ફરી બનાવવી; લીવરનો ભાગ તેના ફેલાવા પ્રમાણે |
| V | લીવરના આધારે આયોજન: લીવરનો ભાગ, કે ભાગ્યે જ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ |
સામાન્ય ઓપરેશનના તબક્કા અમારા કોથળી કાઢવાનું ઓપરેશન અને નવું જોડાણ લેખમાં વર્ણવ્યા છે. Type II અને III અપવાદ છે. તેમાં ભાગ્યે જ પૂરું ફરી બનાવવું પડે, એટલે ટેવથી તેમને Type I જેવા ગણવા ન જોઈએ.
હંમેશાં નહીં. નીચેની સાંકડી નળી પિત્તને પાછું ધકેલે ત્યારે ઉપરની નળીઓ પહોળી થાય છે, અને ઓપરેશન પછી તે બેસી જાય છે. સાચો Type IVa કોથળી જ રહે છે.
આખા વર્ગીકરણમાં આ ખૂબ મહત્ત્વનો નિર્ણય છે. લીવરની નળીઓ ફક્ત પાછળના દબાણથી પહોળી થઈ હોય તો બહારની કોથળી કાઢતાં તે સામાન્ય થઈ જાય છે. તે ખરેખર કોથળી હોય તો થતી નથી.
ખોટો નિર્ણય મોંઘો પડે છે. સર્જન કારણ વગર તંદુરસ્ત લીવરનો ભાગ કાઢી નાખે, એવું બને. અથવા રોગવાળી નળીનો એક ખિસ્સો રહી જાય અને પથરી તથા ચેપ બનાવતો રહે.
Type I અને IV માં નળીના અસ્તરમાં જીવનભર કેન્સરનું જોખમ વધારે રહે છે. એટલે ઓપરેશન પછી તેમને ખૂબ નજીકથી ચેક-અપ જોઈએ.
કાઢ્યા વગરની કોથળીનું અસ્તર વર્ષો સુધી ધીમે ધીમે બદલાઈ શકે છે, અને તે બદલાવ કેન્સર બની શકે છે. જોખમ Type I અને IV માં વધારે છે. Type II અને III માં ઓછું છે, કારણ કે તેમનો રોગ મોટા ભાગે નાના ઓપરેશનથી પતે છે.
Type IVa લીવરની નળીઓનો લાંબા ગાળાનો રોગ પણ બની રહે છે. સારા ઓપરેશન પછી પણ બાકીની નળીઓમાં પથરી અને ચેપ થઈ શકે. IVa ના કેટલાક લોકોને પછીથી લીવરનું ઓપરેશન જોઈએ. Type V ના દર્દીમાં લીવરમાં ડાઘ પણ હોઈ શકે. એટલે કેટલો સમય અને કેટલી નજીકથી ફોલો-અપ, તે પ્રકાર નક્કી કરે છે.
દરેક મુલાકાતમાં શું તપાસાય છે તે અમારા ઓપરેશન પછીની તકલીફો અને તપાસ લેખમાં છે.
પૂછો કે તમારા MRCP માં કયો Todani પ્રકાર છે, નળીનું જોડાણ અસામાન્ય છે કે નહીં, અને લીવરની નળીઓ ખરેખર કોથળી છે કે નહીં.
સ્કેન બીજે થયો હોય તો ફક્ત રિપોર્ટ નહીં, ડિસ્ક પરનાં અસલ ચિત્રો લાવો. પ્રકાર ચિત્રો પરથી નક્કી થાય છે.
તે કોથળી કયા જૂથની છે તે બતાવે છે, I થી V સુધી. તેનાથી સર્જનને કોથળીનો આકાર અને સામાન્ય રીતે કયું ઓપરેશન બંધ બેસે તે ખબર પડે છે.
મોટા ભાગે પિત્તની અને સ્વાદુપિંડની નળી આંતરડાની દીવાલની બહાર, બહુ વહેલી જોડાય છે. પછી સ્વાદુપિંડનો રસ ઊલટો વહીને નળીને ધીમે ધીમે પહોળી કરે છે.
હા. કેટલીક ગર્ભના સ્કેનમાં દેખાય છે. બીજી પછીથી પીળી આંખો, પેટના દુખાવા કે વારંવારના ચેપ તરીકે બહાર આવે છે.
કાઢ્યા વગરની કોથળીનું અસ્તર ઘણાં વર્ષોમાં બદલાઈ શકે છે. જોખમ Type I અને IV માં વધારે છે, એટલે કોથળી કાઢવાની સલાહ અપાય છે.
તે નળીના છેડે, આંતરડાની દીવાલની અંદર થતો સોજો છે. તે Type III છે અને ઘણી વાર એન્ડોસ્કોપથી સારવાર થાય છે.
MRCP સ્કેનથી, જેમાં સોય કે ઇન્જેક્શન વગર પિત્તનળીઓનાં ચિત્રો મળે છે. કેટલાક પુખ્તોને જોડાણ ચકાસવા વધારાના સ્કેન જોઈએ.
હા, Type V તરીકે, પરંતુ તે જુદી રીતે બને છે. તે લીવરની અંદર શરૂ થાય છે અને સાથે લીવરના ડાઘ કે કિડનીની કોથળીઓ હોઈ શકે.
ના. પ્રકાર ઓપરેશન પહેલાંની કોથળીની સ્થિતિ બતાવે છે. તે તમારા રેકોર્ડમાં રહે છે અને કેટલો સમય ફોલો-અપ તે નક્કી કરે છે.
મુસાફરી પહેલાં કોઈ પ્રશ્ન હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો. આગળના પગલાં નીચેનાં પાનાંમાં છે.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
સ્કેન રિપોર્ટમાં તમારા કે તમારા બાળકની પિત્તનળીની કોથળીને "Type I" કે "Type IVa" લખ્યું છે અને તેનો અર્થ સમજાતો નથી? આ પ્રકાર ફક્ત નામ નથી, આખી સારવારની દિશા તેના પર ટકે છે. Dr Harsh Shah તમારું MRCP સાથે બેસીને જુએ છે, પ્રકારનું નામ આપે છે, અને સમજાવે છે કે એક પ્રકારમાં એક ઓપરેશન કેમ અને બીજામાં બીજું કેમ. ફોન કરો, કે WhatsApp પર સંદેશ મોકલો. Call +91-63555-64601 WhatsApp પર પૂછો
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.