Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 19 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
મૃત પેશીવાળા ગંભીર હુમલા પછી સ્વાદુપિંડની મુખ્ય નળી વચ્ચેથી કપાઈ શકે છે. પૂંછડીવાળો ભાગ કામ કરતો રહે છે, પણ તેનો રસ આંતરડામાં જઈ શકતો નથી.
આ રસ પેટમાં લીક થાય છે. તેનાથી પ્રવાહીનો ભરાવો ફરી ફરી થઈ શકે, અથવા રસ ડ્રેઇન કે ટાંકાના ઘામાંથી બહાર આવે.
પસંદગી લાંબા સમય સુધી મૂકી રાખેલા સ્ટેન્ટ અને કપાયેલી પૂંછડી કાઢી નાખતા ઓપરેશન વચ્ચે છે. બંનેનું આયોજન તીવ્ર હુમલો શાંત થયા પછી થાય છે.
હુમલાની શરૂઆતના પહેલા ટીપાથી સાજા થવા સુધીની આખી વાત અમારા તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર પાનામાં છે. આ લેખ પછીના એક સવાલનો જવાબ આપે છે: હુમલામાં સ્વાદુપિંડની નળી તૂટી ગઈ હોય તો શું?
સ્વાદુપિંડની મુખ્ય નળી પૂંછડીથી આંતરડા સુધી પાચક રસ પહોંચાડે છે. નળી છૂટી પડે ત્યારે તેનો વચ્ચેનો ભાગ નાશ પામે છે, એટલે પૂંછડીવાળો ભાગ આંતરડાથી કપાઈ જાય છે.
બગીચાની પાઇપ વચ્ચેથી કપાઈ ગઈ હોય એવું વિચારો. નળમાંથી પાણી આવે છે, પણ પાઇપના છેડે પહોંચવાને બદલે કપાયેલી જગ્યાએથી ઢોળાય છે.
પૂંછડીવાળો ભાગ તમે જમો ત્યારે દર વખતે રસ બનાવે છે. જવાની જગ્યા ન હોવાથી રસ ભરાય છે કે લીક થાય છે. ડૉક્ટર તેને disconnected duct syndrome કહે છે. પહેલા દિવસે તે કટોકટી નથી, પણ પછીથી ફરી ફરી થતી તકલીફનું કારણ છે.
| મુદ્દો | સામાન્ય સ્વાદુપિંડ | છૂટી પડેલી નળી |
|---|---|---|
| રસનો માર્ગ | પૂંછડીથી મથાળા સુધી, પછી આંતરડામાં | પૂંછડીનો રસ તૂટેલી જગ્યાએ અટકે છે |
| સ્વાદુપિંડની પૂંછડી | આરામથી ખાલી થાય છે | જીવંત અને કામ કરતી, પણ કપાયેલી |
| સ્વાદુપિંડની આસપાસનું પ્રવાહી | શાંત થઈને જતું રહે છે | નિકાલ પછી ફરી ભરાઈ શકે છે |
આ નેક્રોટાઇઝિંગ પેન્ક્રિયાટાઇટિસ પછી થાય છે, જેમાં સ્વાદુપિંડની ગરદન કે વચ્ચેનો પટ્ટો મરી જાય છે. નળી એ જ પટ્ટામાંથી પસાર થાય છે, એટલે તે પણ નાશ પામે છે.
મૃત પટ્ટાની બંને બાજુની પેશી સ્વસ્થ રહી શકે છે. એટલે જ પૂંછડીવાળો ભાગ રસ બનાવતો રહે છે.
નળીને સીધી જોઈને. સિક્રેટિન હૉર્મોન આપ્યા પછી કરાતો ખાસ MRI તૂટેલી જગ્યા બતાવે છે. તે એ પણ બતાવે છે કે પૂંછડીમાંથી રસ હજી વહે છે કે નહીં.
| તપાસ | શું દેખાય | મર્યાદા |
|---|---|---|
| કોન્ટ્રાસ્ટ સાથે CT સ્કેન | ગરદન કે વચ્ચેનો મૃત પટ્ટો અને ભરાવો | નળી પોતે સારી રીતે દેખાતી નથી |
| સિક્રેટિન સાથે નળીનો MRI | નળીમાં તૂટેલી જગ્યા અને રસનો પ્રવાહ | સારું સ્કેન સેન્ટર અને સ્થિર રહી શકે એવો દર્દી જોઈએ |
| એન્ડોસ્કોપિક અલ્ટ્રાસાઉન્ડ | ભરાવો અને તેનો નળી સાથેનો સંબંધ | આખી નળી હંમેશાં દેખાતી નથી |
| ERCP (નળીમાં રંગ નાખીને તપાસ) | તૂટેલી જગ્યા, જ્યાંથી રંગ આગળ જતો નથી | મુખ્યત્વે સ્ટેન્ટ મૂકવાનો હોય ત્યારે, નિદાન માટે નહીં |
આમાંની કોઈ એક તપાસ શંકા છોડી શકે, એટલે સ્કેન જેટલો જ ઇતિહાસ મહત્ત્વનો છે. ગરદનમાં મૃત પેશી અને નિકાલ પછી ફરી ભરાતો ભરાવો હોય તો નળી છૂટી પડી હોવાની શક્યતા ઘણી વધે છે. સ્કેન વિશે અમારો લેખ ભરાવા માટે CT અને એન્ડોસ્કોપિક અલ્ટ્રાસાઉન્ડ વાંચો.
લીક થતો રસ ભરાવો ફરી ભરી શકે, ચામડી સુધી રસ્તો બનાવી શકે, અથવા પેટમાં પ્રવાહી ભરી દે. તે નજીકની નસને દબાવી કે બંધ પણ કરી શકે.
અચાનક લોહીની ઊલટી, કાળા ઝાડા કે ડ્રેઇનમાંથી તાજું લોહી આવે તો તે કટોકટી છે. નજીકની હૉસ્પિટલમાં જાઓ અને પેન્ક્રિયાટાઇટિસ થયાની વાત કરો. ભરાવા પાસેની લોહીની નળી ઘસાઈને ફાટી શકે છે. તેના માટે સ્કેન અને તેને બંધ કરવાની પ્રક્રિયા જોઈએ.
દરેક છૂટી પડેલી નળીને સારવાર જોઈતી નથી. તમને સારું લાગતું હોય અને ભરાવો ન હોય તો અમે નજર રાખીએ છીએ. ભરાવો પાછો આવે કે ફિસ્ટુલા ચાલુ રહે ત્યારે પસંદગી સ્ટેન્ટ અને ઓપરેશન વચ્ચે છે.
| વિકલ્પ | શું કરાય છે | કોને અનુકૂળ | મુખ્ય સમાધાન |
|---|---|---|---|
| રાહ જોઈને નજર રાખવી | નિયમિત તપાસ, કોઈ પ્રક્રિયા નહીં | લક્ષણ નથી અને ભરાવો નથી | તાવ કે દુખાવો પાછો આવે તો તરત તપાસ જોઈએ |
| લાંબા સમયના સ્ટેન્ટ | ભરાવા અને જઠર વચ્ચે નરમ પ્લાસ્ટિકની નળીઓ મૂકી રાખવી | ફરી ફરી ભરાતો ભરાવો, અથવા મોટા ઓપરેશન માટે યોગ્ય ન હોય એવી વ્યક્તિ | સ્ટેન્ટ બંધ થઈ શકે અને બદલવા પડે; મૂકી રાખવાથી ભરાવો પાછો આવતો અટકે છે |
| પૂંછડી કાઢી નાખવી | ડિસ્ટલ પેન્ક્રિયાટેક્ટોમી, દૂરબીનથી કે ખુલ્લા ઓપરેશનથી | યોગ્ય વ્યક્તિમાં વારંવારની તકલીફ, અથવા નિષ્ફળ ગયેલો સ્ટેન્ટ | મોટું ઓપરેશન; ક્યારેક તેની સાથે બરોળ પણ કાઢવી પડે |
| પોલાણને આંતરડા સાથે જોડવું | આંતરડાના ફાંસામાં નિકાલનું ઓપરેશન | બીજા વિકલ્પો યોગ્ય ન હોય તેવા પસંદ કરેલા દર્દીઓ | પૂંછડી રહે છે, એટલે રસ બનતો રહે છે |
નળીની અંદરથી તૂટેલી જગ્યા પાર કરતો સ્ટેન્ટ સામાન્ય રીતે કામ કરતો નથી, કારણ કે નળી તૂટેલી છે. એટલે સ્ટેન્ટ જઠરની દીવાલમાંથી ભરાવામાં મુકાય છે. આવા સ્ટેન્ટ કેવી રીતે મુકાય છે તે અમારા લેખ ચેપવાળી મૃત પેશી માટે ધીમે ધીમે આગળ વધતી પદ્ધતિ માં સમજાવ્યું છે.
પૂંછડી કાઢી નાખવાથી રસનું મૂળ દૂર થાય છે, એટલે તકલીફ કાયમ માટે દૂર થાય છે. તેની કિંમત મોટું ઓપરેશન અને સ્વાદુપિંડની થોડી પેશી ગુમાવવી છે. Dr Harsh Shah સ્કેન અને તમારી તબિયત જોઈને આ ઓપરેશન દૂરબીનથી કે ખુલ્લું કરે છે.
ગંભીર પેન્ક્રિયાટાઇટિસ પછી સ્વાદુપિંડમાં પહેલાં કરતાં ઓછી ગ્રંથિ રહી શકે છે. ઘણી વાર જોવા મળતી અસરો ડાયાબિટીસ, ચરબીનું નબળું પાચન અને હુમલાનું પાછું આવવું છે.
| મોડી અસર | શું દેખાય | તપાસ | શું મદદ કરે |
|---|---|---|---|
| સ્વાદુપિંડનો ડાયાબિટીસ | તરસ, વધુ પેશાબ, વજન ઘટવું | ખાલી પેટે સુગર અને HbA1c | સલાહ મુજબ આહાર, ગોળી કે ઇન્સ્યુલિન |
| નબળું પાચન | ઢીલા, તેલિયા, દુર્ગંધવાળા ઝાડા; વજન ઘટવું | સ્ટૂલ ઇલાસ્ટેઝ તપાસ | જમતી વખતે એન્ઝાઇમની કૅપ્સ્યૂલ |
| ફરી હુમલો | ઉપલા પેટમાં દુખાવો સાથે ઊલટી | લાઇપેઝ અને સ્કેન | કારણ દૂર કરવું: પથરી, દારૂ, લોહીમાં ઊંચી ચરબી |
| બંધ સ્પ્લીનિક નસ | સામાન્ય રીતે કંઈ નહીં; લોહી વહેવું ભાગ્યે જ | ડોપ્લર કે CT સ્કેન | નજર રાખવી; લોહી વહે કે બરોળ મોટી થાય તો જ સારવાર |
પહેલા હુમલાનું કારણ બનેલી પિત્તાશયની પથરીનો ઉકેલ લાવવો જરૂરી છે, નહીં તો બીજો હુમલો થઈ શકે. સમય વિશે અમારો લેખ પથરીથી પેન્ક્રિયાટાઇટિસ અને પિત્તાશય ક્યારે કઢાય સમજાવે છે.
ફોલો-અપ ટૂંકી નિયમિત પ્રક્રિયા છે: ક્લિનિકમાં મુલાકાત, થોડી લોહીની તપાસ અને જરૂર પડે ત્યારે સ્કેન. તેનો હેતુ ફરી ભરાતો ભરાવો, ડાયાબિટીસ અને નબળું પાચન વહેલાં પકડવાનો છે.
દારૂએ જરાય ભાગ ભજવ્યો હોય તો તે સંપૂર્ણ બંધ કરો. થોડું થોડું કરીને જમો અને સાજા થતી વખતે આહારમાં ચરબી મધ્યમ રાખો. તમારા ડ્રેઇન અને સ્ટેન્ટની તપાસ plan મુજબ થશે, અધૂરી નહીં છોડાય.
પોતે તે કટોકટી નથી. પ્રવાહી ભરાતું રહે, ડ્રેઇન લીક થતું રહે કે પેટ ફૂલે ત્યારે તે સમસ્યા બને છે. તેના માટે plan જોઈએ, અને અચાનક લોહી વહે તો તાત્કાલિક સારવાર જોઈએ.
હા, ભરાઈ શકે છે, કારણ કે કપાયેલી પૂંછડી રસ બનાવતી રહે છે. એટલે કાઢેલો ભરાવો ફરી ભરાય ત્યારે છૂટી પડેલી નળી શોધાય છે.
ઘણા લોકોને લાંબા સમય મૂકી રાખેલા સ્ટેન્ટથી સારું રહે છે. તકલીફ પાછી આવે કે સ્ટેન્ટ નિષ્ફળ જાય, અને તમે ઓપરેશન માટે યોગ્ય હો, ત્યારે પૂંછડી કાઢવાના ઓપરેશનનો વિચાર થાય છે.
કેટલાકને થાય છે, ખાસ કરીને ઘણી મૃત પેશી પછી. એટલે શરૂઆતમાં અને પછી દર વર્ષે સુગર તપાસાય છે. સ્વાદુપિંડના ડાયાબિટીસની સારવાર આહાર, ગોળી કે ઇન્સ્યુલિનથી થાય છે.
સ્વાદુપિંડ ચરબી પચાવવા પૂરતા એન્ઝાઇમ ન બનાવતું હોઈ શકે. સ્ટૂલની તપાસથી ખબર પડે છે, અને જમતી વખતે એન્ઝાઇમની કૅપ્સ્યૂલ લેવાથી સામાન્ય રીતે ફાયદો થાય છે.
હા, થોડા થોડા નિયમિત ભોજનમાં અને મધ્યમ ચરબી સાથે. હુમલામાં દારૂનો જરાય ભાગ હોય તો તે સંપૂર્ણ બંધ કરવો જોઈએ.
હુમલાનું આખું ચિત્ર જોવા તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. આવતા પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
ગંભીર પેન્ક્રિયાટાઇટિસ પછી પ્રવાહી વારંવાર ભરાય છે, કે સ્કેનના રિપોર્ટમાં "નળી છૂટી પડી" લખ્યું છે? અમદાવાદના પેટ અને સ્વાદુપિંડના સર્જન Dr Harsh Shah સમજાવે છે કે તેનો અર્થ શું અને શું થઈ શકે. તમે અમને ફોન કે WhatsApp સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.