Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 8 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Bile Duct & Gastro Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
નવજાત બાળકમાં પિત્તનળીની કોથળી મોટા ભાગે પીળી ચામડી, ફિક્કા મળ અને ઘેરા પેશાબથી દેખાય છે. મોટા બાળક કે પુખ્તમાં તે પેટના દુખાવા, તાવ કે સ્વાદુપિંડના સોજાથી દેખાય છે.
દુખાવો, પીળી આંખો અને ગાંઠ, આ ત્રણે એકસાથે બહુ ઓછા લોકોમાં હોય છે. એટલે કોથળી ઘણી વાર મોડી પકડાય છે.
સ્કેનથી વાત નક્કી થાય છે. કોથળી ગમે તે ઉંમરે મળે, તેનું આયોજન કરીને સારવાર કરવી જોઈએ, કારણ કે રાહ જોવાથી જોખમ વધે છે.
આ લેખ લક્ષણો વિશે છે. પહેલા રિપોર્ટથી સારવાર સુધીની આખી સફર માટે અમારા Choledochal cyst અને Caroli રોગની સારવાર પાનાં જુઓ.
નવજાત બાળકમાં પહેલો સંકેત ઘણી વાર એવી પીળી ચામડી હોય છે જે ઓછી થતી નથી, સાથે ફિક્કો મળ અને ઘેરો પેશાબ.
ઘણાં નવજાત બાળકો પહેલા અઠવાડિયામાં પીળાં દેખાય છે. એ સામાન્ય છે અને સામાન્ય રીતે ઓછું થઈ જાય છે. પણ બે અઠવાડિયાં પછી પણ પીળાશ રહે, કે ચૂના જેવો ફિક્કો મળ આવે, તો ડૉક્ટરને બતાવવું જરૂરી છે. પિત્તનળીની કોથળી તેનું એક કારણ છે. Biliary atresia, એટલે પિત્તનળી બંધ રહેવાની જન્મજાત તકલીફ, બીજું કારણ છે. તેમાં રાહ જોવાય નહીં, એટલે બંનેની તપાસ સાથે થાય છે.
કેટલાંક બાળકોમાં કોથળી જન્મ પહેલાં જ પકડાય છે. ગર્ભાવસ્થાની નિયમિત સોનોગ્રાફીમાં લીવર પાસે પ્રવાહીથી ભરેલી કોથળી દેખાય, તો જન્મ પછી બાળકની તપાસ થાય છે. બીજાં બાળકોમાં પેટની જમણી ઉપરની બાજુએ કઠણ ગાંઠ કે ફૂલેલું પેટ અને ઓછું ધાવવું જોવા મળે છે.
પિત્તનો પ્રવાહ રોકતી કોથળીને છોડી દેવામાં આવે તો લીવર પર તાણ આવે છે. એટલે કોથળીની શંકા હોય તેવા બાળકની તપાસ વહેલી થાય છે, એક વર્ષ સુધી “જોયા કરવાનું” રાખવામાં આવતું નથી.
મોટા બાળકમાં પેટનો દુખાવો, ઊલટી અને સ્વાદુપિંડના વારંવારના સોજા વધુ જોવા મળે છે, પીળી આંખો સાથે કે વગર.
જાણીતી ત્રિપુટી છે પેટનો દુખાવો, પીળી આંખો અને હાથથી લાગતી ગાંઠ. હકીકતમાં ફક્ત થોડાં બાળકોમાં ત્રણે એકસાથે હોય છે. ઘણાંમાં એક કે બે ચિહ્નો હોય છે, અને તે આવે-જાય છે.
બાળકની સારવાર વારંવાર “એસિડિટી”, કૃમિ કે પેટના ચેપ માટે થઈ શકે. દુખાવો ઉપલા પેટમાં હોય છે, ઘણી વાર જમ્યા પછી. અટકેલા પિત્તમાં ચેપ લાગે ત્યારે ધ્રુજારી સાથે તાવ આવે છે. પથરી કે ઈજા વિના બાળકને સ્વાદુપિંડના સોજા વારંવાર થાય, તો અસામાન્ય નળી-જોડાણવાળી કોથળીનો વિચાર કરવો જોઈએ.
પહેલું પગલું સાદી સોનોગ્રાફી છે. લીવર પાસે કોથળી દેખાય તો પછી MRCP થાય છે, જે અમે પિત્તનળીની કોથળીના સ્કેન લેખમાં સમજાવ્યું છે.
પુખ્તમાં પિત્તનળીની કોથળી મોટા ભાગે ઉપલા પેટના વારંવારના દુખાવા, તાવ સાથે પીળી આંખો, કે કારણ વગરના સ્વાદુપિંડના સોજાથી દેખાય છે.
જન્મથી હોય તેવી કોથળી દાયકાઓ સુધી શાંત રહી શકે. પછી તેની અંદર પથરી, કચરો કે ચેપ થાય ત્યારે લક્ષણો શરૂ થાય છે. કેટલાક પુખ્તોમાં બીજા કારણે સ્કેન થયો હોય ત્યારે અચાનક કોથળી મળી આવે છે.
નીચેનું કોષ્ટક સામાન્ય ચિત્ર બાજુ બાજુમાં બતાવે છે. ચિહ્નો એકબીજામાં ભળે છે, એટલે તેને તપાસ નહીં, માર્ગદર્શન ગણો.
| ઉંમર | સામાન્ય ચિહ્નો | ઘણી વાર ભૂલથી શું ગણાય |
|---|---|---|
| નવજાત બાળક | બે અઠવાડિયાં પછી પણ પીળી ચામડી, ફિક્કો મળ, ઘેરો પેશાબ, પેટમાં ગાંઠ | નવજાતની કમળો, biliary atresia |
| મોટું બાળક | ઉપલા પેટમાં દુખાવો, ઊલટી, તાવ, સ્વાદુપિંડના વારંવારના સોજા | એસિડિટી, કૃમિ, પેટનો ચેપ |
| પુખ્ત | વારંવારનો દુખાવો, તાવ સાથે પીળી આંખો, સ્વાદુપિંડનો સોજો, નળીમાં પથરી | પિત્તાશયની પથરી, અલ્સર, કારણ વગરનો સ્વાદુપિંડનો સોજો |
| કોઈ પણ ઉંમર, લક્ષણ વગર | કંઈ નહીં, બીજા કારણે થયેલા સ્કેનમાં મળે | લીવરની સાદી કોથળી |
કેટલાક પુખ્તોમાં પહેલાં stent કે પિત્તની નળીનું ડ્રેઇન મૂકીને સારવાર થઈ ચૂકી હોય છે. આ પગલાં થોડા સમય માટે અવરોધ ઓછો કરે છે, પણ કોથળી કાઢતાં નથી.
લક્ષણો સામાન્ય તકલીફો જેવાં લાગે છે, અને પહેલા સ્કેનના રિપોર્ટમાં કોથળીનું નામ લખ્યા વિના પિત્તાશયની પથરી કે પહોળી નળી લખાયેલું હોઈ શકે.
પુખ્તોમાં દુખાવો અને તાવ પિત્તાશયની પથરીને કારણે ગણાય છે. પિત્તાશય કઢાવ્યા પછી પણ દુખાવો પાછો આવે છે, કારણ કે કોથળી ત્યાં જ હોય છે. બીજાઓમાં સ્વાદુપિંડના વારંવારના સોજાને “idiopathic” કહેવાય છે, એટલે કારણ મળ્યું નથી.
રિપોર્ટના શબ્દો પણ જવાબ છુપાવી શકે. “પહોળી પિત્તની મુખ્ય નળી” કોથળી હોઈ શકે, અથવા નીચે ક્યાંક અટકેલી પથરી પણ. બંનેનો ફરક આખાં ચિત્રો જોવાથી જ દેખાય છે.
ડૉક્ટરને કોથળીનો વિચાર આવે તે માટે ત્રણ સંકેતો છે:
આમાંનું કંઈ બન્યું હોય, તો ફક્ત છાપેલા રિપોર્ટ નહીં, સ્કેનનાં અસલ ચિત્રો સાથે લાવો.
ધ્રુજારી સાથે તાવ અને પીળી આંખો, તીવ્ર પેટનો દુખાવો, કે વારંવારની ઊલટી હોય તો તે જ દિવસે ડૉક્ટરને બતાવો.
આ ચિહ્નોનો અર્થ પિત્તમાં ચેપ, જેને cholangitis કહે છે, અથવા સ્વાદુપિંડમાં સોજો હોઈ શકે. બંને ઝડપથી ગંભીર બની શકે. નવજાત બાળકમાં બે અઠવાડિયાં પછી પણ પીળી ચામડી સાથે ફિક્કો મળ હોય, તો એક-બે દિવસમાં બતાવવું જોઈએ.
હળવાં અને સતત લક્ષણો માટે પણ સ્કેન કરાવવો યોગ્ય છે. “ગંભીર હુમલા” ની રાહ જોવાથી કોથળીને નુકસાન કરવાનો વધુ સમય મળે છે.
સ્કેનથી પ્રકાર નક્કી થયા પછી, કોથળીની સારવાર થાય છે, સામાન્ય રીતે તેને કાઢીને પિત્તનો નવો રસ્તો બનાવવામાં આવે છે.
પ્રકાર સ્કેન પરથી વંચાય છે, જે અમે પિત્તનળીની કોથળીના પ્રકાર લેખમાં સમજાવ્યું છે. ઓપરેશન, એટલે કોથળી કાઢવી અને નવું જોડાણ, કોથળી કાઢવાનું ઓપરેશન અને નવું જોડાણ લેખમાં છે.
રાહ કેમ ન જોવી? કોથળી ત્યાં રહે તો ચેપ અને સ્વાદુપિંડના સોજાના હુમલા થઈ શકે. વર્ષો પછી અસ્તરમાં બદલાવ પણ આવી શકે, અને ઉંમર સાથે કેન્સરની શક્યતા વધે છે. એટલે લક્ષણો હળવાં હોય ત્યારે પણ અમે સારવારનું આયોજન કરીએ છીએ, જે કેન્સરનું જોખમ અને આજીવન ફોલો-અપ લેખમાં સમજાવ્યું છે.
કોથળીની શંકાવાળા નવજાત બાળકમાં, કે ચેપથી બહુ બીમાર પુખ્તમાં, પહેલાં ચેપને કાબૂમાં લેવો પડે. પછી ઓપરેશન સલામત સમયે ગોઠવાય છે.
બે અઠવાડિયાં પછી પણ ન જતી પીળી ચામડી, ફિક્કો મળ અને ઘેરો પેશાબ. કેટલાંક બાળકોમાં પેટની જમણી ઉપરની બાજુએ ગાંઠ પણ હોય છે.
હા. કેટલાક લોકોને વર્ષો સુધી કંઈ થતું નથી. બીજા કારણે થયેલા સ્કેનમાં કોથળી અચાનક મળી આવે છે.
ના. ત્રણે એકસાથે ફક્ત થોડા લોકોમાં હોય છે. ઘણાંમાં એક કે બે ચિહ્નો હોય છે, અને તે આવે-જાય છે.
પિત્તાશય કાઢ્યા પછી પણ પિત્તનળીની કોથળી રહી શકે છે. તે દુખાવો, તાવ કે સ્વાદુપિંડનો સોજો કરતી રહે, એટલે સ્કેન જરૂરી છે.
હા. પિત્તની અને સ્વાદુપિંડની નળી અસામાન્ય રીતે મળે ત્યારે સ્વાદુપિંડનો રસ પાછો વહી શકે, અને વારંવાર સોજા થાય છે.
ના. બંનેમાં નવજાતની ચામડી પીળી અને મળ ફિક્કો હોય છે, પણ તે અલગ તકલીફો છે. સ્કેન અને તપાસથી ફરક પડે છે.
સામાન્ય રીતે હા. કોથળી રહે તો ચેપ અને સ્વાદુપિંડના સોજા થઈ શકે, અને ઉંમર સાથે કેન્સરની શક્યતા વધે છે.
પિત્તનળીની તકલીફો સંભાળતા સર્જિકલ ગેસ્ટ્રોએન્ટેરોલોજિસ્ટને. સ્કેનનાં ચિત્રો, રિપોર્ટ અને દરેક હુમલાની નોંધ સાથે લાવો.
મુસાફરી પહેલાં કોઈ પ્રશ્ન હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો. આગળની માહિતી નીચેનાં પાનાંમાં છે.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
તમારા બાળકની આંખો પીળી છે, મળ ફિક્કો છે કે પેટમાં ગાંઠ જેવું લાગે છે? કે વર્ષોથી પેટનો દુખાવો, તાવ અને સ્વાદુપિંડના સોજા થાય છે અને કારણ મળતું નથી? પિત્તનળીની કોથળી આ બધા પાછળ છુપાયેલી હોઈ શકે. Dr Harsh Shah આખી વાત અને સ્કેનનાં ચિત્રો જુએ છે, અને તેનો અર્થ સીધો સમજાવે છે. ફોન કરો, કે WhatsApp પર સંદેશ મોકલો. Call +91-63555-64601 WhatsApp પર પૂછો
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.