Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 19 ઑક્ટોબર 2026
Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Stomach & Gastro Surgeon
Apollo Hospital, Bhat, Gandhinagar · Gota OPD, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
★★★★★ Google: 4.89, 216 reviews (Gota clinic) · 4.94, 18 reviews (Apollo, Bhat)
ટૂંકમાં
દુખાવો અચાનક શરૂ થાય, પેટના ઉપરના ભાગમાં, અને થોડી મિનિટમાં આખા પેટમાં ફેલાય. પેટ પાટિયા જેવું કડક થઈ જાય.
પહેલાં પ્રવાહી, antibiotic, નાકની નળી અને acid ઘટાડતું ઇન્જેક્શન. પછી થોડા કલાકમાં કાણું બંધ કરવાનું ઓપરેશન.
સામાન્ય ઓપરેશનમાં કાણા પર ટાંકા લઈ, ચરબીના પડદાની પટ્ટી મૂકીને બાંધી દેવાય. પછી આખું પેટ ધોવાય છે.
કાણું પડવું એ ચાંદાની બીમારીનો emergency ભાગ છે. લોહી પડતું ચાંદું, હોજરીનો રસ્તો સાંકડો થવો અને તેના planned ઓપરેશન વિશે આખી માહિતી પેપ્ટિક અલ્સર અને gastric outlet obstruction ની સર્જરી પાના પર છે.
ચાંદું એટલે હોજરી કે duodenum ના અસ્તરમાં પડેલો ઘા. Duodenum એટલે નાના આંતરડાનો પહેલો ભાગ. ઘા દીવાલની આખી જાડાઈમાંથી આગળ નીકળી જાય, ત્યારે કાણું પડે છે. હોજરીનો રસ પેટની પોલાણમાં ઢોળાય છે.
દુખાવો જ પહેલી નિશાની છે. તે અચાનક શરૂ થાય, પેટના ઉપરના ભાગમાં, અને મિનિટોમાં આખા પેટમાં ફેલાય. ઊંડો શ્વાસ લેવો પણ દુખે. ઘણા દર્દી કલાક સુદ્ધાં કહી શકે કે દુખાવો ક્યારે શરૂ થયો.
પેટના ઉપરના ભાગમાં અચાનક આવેલો સખત દુખાવો, જે ફેલાય અને પેટ કડક કરી દે, તેને તપાસ સુધી કાણું જ ગણવું.
કાણું પડ્યા પછી ત્રણ તબક્કા આવે છે. પહેલાં ઢોળાયેલો acid પેટના અસ્તરને દઝાડે છે. પછી શાંતિનો ગાળો આવે, ઘણી વાર છ થી બાર કલાકે. દુખાવો ઘટે અને દર્દી સારા દેખાય, પણ કશું સુધર્યું હોતું નથી. ત્રીજા તબક્કામાં આખા પેટમાં infection ફેલાય, અને પછી દબાણ ઘટી જાય. ઘણા દર્દી આ શાંતિના ગાળામાં દવાખાને પહોંચે, અને કોઈને ગોળી આપીને ઘરે મોકલી દેવાય. ગુમાવેલા એ કલાકો પરિણામ પર સર્જનના કામ કરતાં પણ વધારે અસર કરે છે.
| તપાસ | શું દેખાય | યાદ રાખવાનું |
|---|---|---|
| ઊભા રહીને છાતીનો X-ray | ડાયાફ્રામ નીચે ભેગી થયેલી હવા. | સાફ X-ray નો અર્થ એ નથી કે કાણું નથી. |
| પેટનું CT | કાણું ક્યાં છે, અને કેટલું ઢોળાયું છે. | દર્દી સ્થિર હોય અને શંકા રહે, ત્યારે આ પસંદગીની તપાસ. |
| Contrast પીવડાવીને તપાસ | કાણું હજી ઢોળે છે કે જાતે બંધ થયું છે. | ઓપરેશન વગર સારવારનો વિચાર હોય ત્યારે જ કરાય. |
સાફ X-ray કાણું નકારી શકતો નથી. પેટ કડક હોય તો આગળનું પગલું CT છે, આશ્વાસન નહીં.
ઢોળાવાનું બંધ કરવું જરૂરી છે, પણ એ એક ક્ષણનું કામ નથી. ઓપરેશન પહેલાંની ઝડપી અને મજબૂત સારવાર દર્દીને ઓપરેશન સહન કરવા લાયક બનાવે છે.
| સારવાર | કારણ |
|---|---|
| નસ વાટે પ્રવાહી | લોહીનું દબાણ અને અંગો સુધીનું લોહી પાછું આવે. |
| નસ વાટે antibiotic | આંતરડાના જીવાણુ ઢોળાયા છે, તે ઢાંકે. મોડું આવ્યા હોય કે શરીર નબળું હોય તો ફૂગની દવા ઉમેરાય. |
| નાક વાટે નળી | હોજરી ખાલી રહે, એટલે રસ ઓછો ઢોળાય. |
| પેશાબની નળી | પેશાબનું માપ કહે કે પ્રવાહી કામ કરે છે કે નહીં. |
| Acid ઘટાડતું ઇન્જેક્શન | ઢોળાતો acid ઘટે, અને પછી ઘા ભરાવામાં મદદ મળે. |
| થોડા કલાકમાં ઓપરેશન | બીમાર દર્દીમાં મોડું થતો દરેક કલાક નુકસાન કરે છે. |
ક્રમ આ રહે: ઝડપથી સારવાર, પછી ઝડપથી ઓપરેશન. બધા આંકડા બરાબર થવાની રાહ જોવાથી બીમાર દર્દી સુધરતો નથી, ઊલટો બગડે છે. ઓપરેશન વખતે પેટનું પ્રવાહી culture માટે મોકલાય, જેથી પછી antibiotic ઘટાડી શકાય.
ઓપરેશનની રીત કરતાં ત્રણ વાત જોખમ વધારે નક્કી કરે છે: આવતી વખતે લોહીનું દબાણ ઓછું, દુખાવો એક દિવસથી વધારે જૂનો, અને બીજી ગંભીર બીમારી. ત્રણે હોય એવા દર્દીને ICU ની સંભાળ અને ઘરના લોકો સાથે સ્પષ્ટ વાત જોઈએ. Steroid, diabetes અને મોટી ઉંમર નિશાનીઓ છુપાવે છે, એટલે કાણું ખુલ્લું હોવા છતાં પેટ પોચું લાગે. આવા દર્દીમાં પેટની તપાસ કરતાં લોહીના રિપોર્ટ અને scan પર ભરોસો રખાય છે.
આ ઓપરેશન દાયકાઓથી થાય છે, અને આજે પણ એ જ પહેલી પસંદ છે. કાણાની બંને બાજુ, દીવાલની આખી જાડાઈમાંથી ત્રણ ટાંકા લેવાય છે. પેટમાં લટકતો ચરબીનો પડદો, જેને omentum કહે છે, તેની જીવતી પટ્ટી કાણા પર ખેંચાય છે, અને ટાંકા તેની ઉપર બંધાય છે.
ચરબીની પટ્ટી કાણાને બહારથી ઢાંકે છે. તેને કાણામાં ઠાંસવાની નથી. ટાંકા ચુસ્ત બંધાય, પણ એટલા નહીં કે ચરબી દબાઈ જાય.
પછી સર્જન બીજું કાણું શોધે છે, આખું પેટ અને પેઢુ ધોઈને પાણી ચોખ્ખું આવે ત્યાં સુધી સાફ કરે છે, અને ઢોળાતું નથી તે ચકાસે છે. કાણું મોટું હોય, શંકા રહે, કે પેટ ખૂબ ગંદું હોય, ત્યારે જ નળી મૂકાય છે.
| દૂરબીન તરફ | પેટ ખોલવા તરફ |
|---|---|
| લોહીનું દબાણ સ્થિર છે. | દબાણ ઓછું છે, કે દવાથી ટકાવેલું છે. |
| કાણું નાનું છે. | કાણું મોટું છે, કે કિનારી પોચી અને તૂટતી છે. |
| એક દિવસમાં દવાખાને પહોંચ્યા. | મોડું આવ્યા, આખા પેટમાં infection ફેલાઈ ગયું. |
| ઢોળાવ એક જગ્યાએ મર્યાદિત છે. | પેટના ચારે ખૂણે ગંદકી ફેલાયેલી છે. |
| તાલીમવાળી ટુકડી અને સાધન તૈયાર છે. | રાતની પાતળી ટુકડી, કે દૂરબીનનું સાધન નથી. |
દૂરબીનના ઓપરેશનમાં ઘાનું infection અને પછીનો દુખાવો ઓછા રહે છે; ઢોળાવ અને સલામતી યોગ્ય દર્દીમાં લગભગ સરખાં. દેખાતું ન હોય કે દબાણ પડતું હોય તો પેટ ખોલી નાખવું એ સમજદારી છે, નિષ્ફળતા નથી. ભારતમાં રાતના સમયે ઝડપી ખુલ્લું ઓપરેશન ઘણી જગ્યાએ વધારે યોગ્ય રહે છે.
કેટલાંક કાણાં ટાંકાથી બંધ થતાં નથી. Duodenum નું ખૂબ મોટું કાણું, કે ટાંકો ન ઝાલે એવી પોચી કિનારી, ફરી ખૂલી જાય છે. પછી મોટી પસંદગીઓ આવે છે: નાના આંતરડાની દીવાલની પટ્ટી, duodenum માં નળી મૂકીને તેને ખાલી રાખવું, હોજરીનું મુખ બંધ કરીને આંતરડા સાથે નવો રસ્તો, કે હોજરીનો નીચેનો ભાગ કાઢી નાખવો.
ખૂબ મોટું કે તૂટતી કિનારીવાળું કાણું ટાંકા ઝાલતું નથી. ત્યારે ઓપરેશન મોટું થાય, અને દર્દી કેટલું સહન કરી શકે તે જોઈને નક્કી થાય.
હોજરીમાં ગાંઠને કારણે પડેલું કાણું અલગ વાત છે, કારણ કે ગાંઠ પર મૂકેલી પટ્ટી ભરાતી નથી. દર્દી સહન કરી શકે તો ગાંઠ કાઢી નખાય. ન થાય તો કિનારીની biopsy લઈ, કાણું બંધ કરી, સાજા થયા પછી કેન્સરની સારવારનું આયોજન કરાય.
ધ્યાનથી પસંદ કરેલા થોડા દર્દીની સારવાર ઓપરેશન વગર થાય છે: મોંએથી કાંઈ નહીં, નાકની નળી, નસ વાટે પ્રવાહી, antibiotic અને acid ઘટાડતું ઇન્જેક્શન, સાથે થોડા થોડા કલાકે તપાસ. આ બધી વાત સાચી હોવી જોઈએ:
અડધા દિવસમાં સુધારો ન દેખાય, તો ઓપરેશન કરવું પડે. મોટી ઉંમરે આ રસ્તો વધારે નિષ્ફળ જાય છે. શંકા હોય ત્યારે ઓપરેશન વધારે સલામત જવાબ છે.
કાણું બંધ કરવાથી ઢોળાવ અટકે છે. ચાંદું કેમ પડ્યું, એનો જવાબ એમાં નથી. Acid બનાવતી ચેતા કાપવાનું જૂનું ઓપરેશન હવે થતું નથી, કારણ કે ગોળીઓ એ કામ વધારે સારી રીતે કરે છે.
| બાબત | શું કરાય |
|---|---|
| H. pylori | તપાસ થાય અને સારવાર અપાય. એ જીવાણુ નીકળે તો ચાંદું ફરી પડતું અટકે. |
| જીવાણુ ગયો તેની ખાતરી | Antibiotic પૂરા થયાના ચાર અઠવાડિયે, અને acid ની ગોળી બે અઠવાડિયાં બંધ રાખીને, શ્વાસ કે મળની તપાસ. |
| દુખાવાની ગોળી | સોજો ઉતારતી ગોળી બંધ. હૃદય માટેની aspirin acid ની દવા સાથે ચાલુ રહે. |
| હોજરીનું ચાંદું | ઓપરેશન વખતે biopsy, અને પછી ફરી endoscopy થી ઘા ભરાયો તેની નોંધ. |
| ખોરાક અને નળી | આંતરડું જાગે તેમ ખોરાક શરૂ. નળીનું પ્રવાહી ચોખ્ખું થાય એટલે નળી કાઢી લેવાય. |
હોજરીમાં પડેલા દરેક કાણાની કિનારીની biopsy ઓપરેશન વખતે લેવાય છે. રાતે ગાંઠનું કાણું અને ચાંદાનું કાણું સરખાં દેખાય છે.
ફરી કરેલી endoscopy માં ઘા ભરાયો ન હોય, તો ફરીથી biopsy લેવાય, એક મહિનાની વધારાની ગોળીઓ નહીં. વર્ષો પછી હોજરીનું મુખ સંકોચાઈ જાય અને જૂનો ખોરાક ઊલટીમાં આવે, એ વાત peptic ulcer અને gastric outlet obstruction ના પાના પર છે.
મોટે ભાગે દાખલ થયાના થોડા કલાકમાં. પ્રવાહી અને antibiotic સાથે સાથે ચાલે છે, પહેલાં નહીં.
એવું નથી. દર ચારમાંથી એક કાણામાં X-ray માં હવા દેખાતી નથી. પેટ કડક હોય તો CT કરાવવું પડે.
દર્દી સ્થિર હોય, વહેલા આવ્યા હોય અને કાણું નાનું હોય તો દૂરબીન ચાલે. મોડું, ગંદું કે અસ્થિર પેટ હોય તો ખોલવું સલામત.
હોજરીનું કાણું ગાંઠનું પણ હોઈ શકે. ઓપરેશન વખતે બંને સરખાં દેખાય, એટલે કિનારીની biopsy હંમેશાં લેવાય છે.
હા, જો H. pylori ની સારવાર ન થાય કે દુખાવાની ગોળી ચાલુ રહે. એ બે વાત સુધારવી જ ફરી પડતું અટકાવે છે.
ચાંદાની આખી સારવાર, લોહી પડતું ચાંદું અને બંધ થયેલી હોજરી સહિત, peptic ulcer અને gastric outlet obstruction ના પાના પર છે. પ્રવાસ પહેલાં પ્રશ્ન હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
Shah’s Gastro, Cancer & Robotic Surgery Centre, Gota, Ahmedabad
Consultation, ઓપરેશનની નોંધ, biopsy અને scan ના રિપોર્ટ જોવા, બીજો અભિપ્રાય અને ફરીથી endoscopy નું આયોજન.
Apollo Hospital, Bhat, Gandhinagar
Apollo Hospital International Limited, GIDC Bhat Industrial Estate, Bhat, Gandhinagar. Emergency ઓપરેશન, endoscopy અને દાખલ દર્દીની સંભાળ.
દુખાવો ચાલુ થઈ ગયો હોય, તો આ જ કલાકની વાત છે: emergency ઓપરેશન થાય એવી જગ્યાએ પહોંચો. ઓપરેશન થઈ ગયું હોય, કે ચાંદું વારંવાર પડતું હોય, તો રજાચિઠ્ઠી અને રિપોર્ટ WhatsApp પર પહેલેથી મોકલી શકાય, જેથી consultation વખતે તે વાંચેલા હોય. સારવાર consultation માં તપાસ પછી નક્કી થાય છે. ફોન કરો +91-63555-64601 મુલાકાત પહેલાં રિપોર્ટ મોકલો
Swasth Parivar: twice a month, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.
