Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 8 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
લોહીની ઊલટી થાય, કે કાળો, ચીકણો મળ જાય, તો સામાન્ય રીતે અન્નનળી, જઠર કે આંતરડાના પહેલા ભાગમાંથી લોહી વહેતું હોય છે.
સામાન્ય કારણો ચાંદું, જઠરની બળતરા, લીવરની બીમારીમાં અન્નનળીની ફૂલેલી નસો અને જોરદાર ઊલટીથી પડેલી ચીરી છે.
આને કટોકટી ગણો. એ જ કલાકે દવાખાને પહોંચો, કારણ કે મોટા ભાગે લોહી સ્કોપથી બંધ થાય છે.
આ લેખ ચેતવણીનાં ચિહ્નો સમજવા માટે છે. પહેલા કલાકોથી સ્કોપ અને ઓપરેશન સુધીની આખી માહિતી અમારા ઉપલા પાચનતંત્રના રક્તસ્રાવની સારવાર પાનામાં છે.
બંને પાચનતંત્રના ઉપરના ભાગમાંથી લોહી વહેતું હોવાનો સંકેત છે. આંતરડામાં રહી ગયેલું લોહી પાચક રસથી કાળું થઈ જાય છે.
લોહીની ઊલટી ચટક લાલ હોઈ શકે, કે કોફીના કણ જેવી ઘેરી ભૂરી. કાળો મળ ઢીલો, ચીકણો, ડામર જેવો હોય છે અને તેની ગંધ તીવ્ર અને અલગ હોય છે.
લોહી વહેવાની જગ્યા નાના આંતરડાના મધ્યથી ઉપર, અન્નનળી, જઠર કે આંતરડાના પહેલા ભાગમાં હોય છે. એટલે તેને ઉપલા પાચનતંત્રનો રક્તસ્રાવ કહે છે. ઊલટી ન થઈ હોય અને ફક્ત કાળો મળ જાય તો પણ ગંભીર ગણો, કારણ કે ધીમું લોહી નીચે ઊતરી જાય છે અને દેખાતું નથી.
જઠર કે આંતરડાના પહેલા ભાગનું ચાંદું ઘણી વાર કારણ હોય છે. દુખાવાની ગોળીઓ, દારૂ, H. pylori જંતુ અને લીવરની બીમારી બાકીનાં મોટા ભાગનાં કારણો છે.
ફરી લોહી વહેવાનું જોખમ કેમ ઘટાડવું તે અમારા લેખ દુખાવાની ગોળીઓ, દારૂ અને પેટમાંથી લોહી માં સમજાવ્યું છે.
ના. આયર્નની ગોળીઓ, કેટલોક ખોરાક અને નાકમાંથી ગળી ગયેલું લોહી પણ ડરાવી શકે. મળનું બંધારણ, ગંધ અને બીજી તકલીફો ફરક બતાવે છે.
| તમને શું દેખાય છે | શક્ય અર્થ | શું કરવું |
|---|---|---|
| ચટક લાલ લોહીની ઊલટી | લોહી હમણાં વહે છે, ઘણી વાર ચાંદું કે ફૂલેલી નસોમાંથી | તરત દવાખાને જાઓ |
| કોફીના કણ જેવી ઊલટી | લોહી થોડો સમય જઠરમાં રહ્યું છે | એ જ કલાકે દવાખાને જાઓ |
| કાળો, ચીકણો, ખરાબ ગંધવાળો મળ | ઉપલા પાચનતંત્રનું પચેલું લોહી | એ જ દિવસે સારવાર લો |
| ઘેરો લીલો કે કાળો, કઠણ, કોરો મળ | ઘણી વાર આયર્નની ગોળી કે ઘેરો ખોરાક | ડૉક્ટરને જણાવો; શંકા હોય તો ફોન કરો |
| નાકમાંથી લોહી પછી થૂંકમાં લાલ રેખા | ગળી ગયેલું લોહી, પેટનું નહીં | ધ્યાન રાખો; મળ કાળો થાય તો સારવાર લો |
રંગ ઓળખવામાં શંકા હોય તો ડૉક્ટર ના કહે ત્યાં સુધી તેને લોહી વહેવું જ માનો. ઊલટી કે મળનો ફોટો પાડી લો, દવાખાનાની ટીમને કામ લાગશે.
ખાવું-પીવું બંધ કરો, પડખે સૂઈ જાઓ અને ઝડપથી દવાખાને પહોંચો. ગાડી બીજા કોઈ પાસે ચલાવડાવો.
ચક્કર, ઠંડો ચીકણો પરસેવો કે શ્વાસ ચડે તો એમ્બ્યુલન્સ બોલાવો. ચોવીસ કલાક સ્કોપ અને લોહીની સુવિધાવાળું દવાખાનું પસંદ કરો.
ચક્કર, ધબકારા વધવા, બેભાન થવું, ઠંડી ભીની ત્વચા કે ઘણું લોહી હોય તો શરીર ટકી શકતું નથી. તરત પગલાં લો.
વૃદ્ધો, લીવરની બીમારીવાળા અને લોહી પાતળું કરતી દવા લેનારા ઝડપથી બગડી શકે. બીજી વારની રાહ ન જુઓ.
પહેલાં ડ્રિપ અને લોહીની તપાસથી તબિયત સ્થિર કરાય છે. પછી સ્કોપથી લોહી વહેવાની જગ્યા શોધાય છે, અને ઘણી વાર એ જ બેઠકમાં સારવાર થાય છે.
નસ વાટે પ્રવાહી અપાય છે, અને લોહી ઓછું હોય તો લોહી ચડાવાય છે. એસિડ ઘટાડતી દવા ડ્રિપ વાટે શરૂ થાય છે. લોહીની ગણતરી, ગંઠાવાની ક્ષમતા અને લીવરની તપાસ થાય છે.
તબિયત સ્થિર થાય પછી સ્કોપ સામાન્ય રીતે એક દિવસમાં થાય છે. ડૉક્ટર લોહી વહેતી જગ્યાએ ક્લિપ, ઇન્જેક્શન કે બેન્ડ લગાડી શકે છે. તપાસ કેવી હોય તે અમારા લેખ ઉપલા પાચનતંત્રના રક્તસ્રાવ માટે સ્કોપ માં છે.
સ્કોપ અને બીજા ઉપાયોથી જે લોહી કાબૂમાં ન આવે તેના માટે ઓપરેશન રખાય છે. મોટા ભાગના લોકોને તેની જરૂર પડતી નથી.
સ્કોપ નિષ્ફળ જાય તો રેડિયોલોજિસ્ટ પાતળી નળી વાટે લોહીની નળી બંધ કરી શકે. સર્જન તેના બદલે નળી પર ટાંકા લે કે રોગગ્રસ્ત ભાગ કાઢી શકે. પસંદગી કારણ, તમારી હાલત અને દવાખાનાની સગવડ પર આધાર રાખે છે.
લોહી કાબૂમાં આવ્યા પછી કારણની સારવાર મુખ્ય છે. ચાંદા માટે H. pylori ની તપાસ અને ખરાબ ટેવો છોડવી. દવા, ખોરાક અને ફોલો-અપ વિશે અમારો લેખ લોહી વહેતા ચાંદા પછી રિકવરી વાંચો.
ઘણી વાર હા. કારણની સારવાર કરો, સોજા-વિરોધી દુખાવાની ગોળીઓ અને દારૂ ટાળો, અને ફોલો-અપ ચૂકશો નહીં.
ડૉક્ટર કહે ત્યાં સુધી એસિડ ઘટાડતી ગોળી લો. તમારા માટે દુખાવાની કઈ દવા સલામત છે તે પૂછો. લીવરની બીમારી હોય તો અન્નનળીની નસો તપાસવા ડૉક્ટર નિયમિત સ્કોપ સૂચવી શકે.
હૃદય કે મગજ માટે એસ્પિરિન કે લોહી પાતળું કરતી દવા લેતા હો તો જાતે બંધ ન કરો. ડૉક્ટર પેટના રક્ષણની દવા ઉમેરી શકે કે પ્લાન બદલી શકે.
ડૉક્ટર ના કહે ત્યાં સુધી ગંભીર માનો. થોડું લોહી પણ મોટા રક્તસ્રાવની પહેલી નિશાની હોઈ શકે, એટલે એ જ દિવસે બતાવો.
ઉપલા પાચનતંત્રનું લોહી પચતાં કાળું થાય છે. મળ ડામર જેવો, ઢીલો અને તીવ્ર ગંધવાળો હોય છે. આયર્નની ગોળીથી ઘેરો, કઠણ મળ થાય છે, તેમાં એ ગંધ નથી.
ના, જો લોહીની ઊલટી થઈ હોય, કે ચક્કર કે નબળાઈ સાથે કાળો ડામર જેવો મળ જાય. એ જ કલાકે દવાખાને જાઓ.
જઠર કે આંતરડાના પહેલા ભાગનું ચાંદું ઘણી વાર કારણ હોય છે. દુખાવાની ગોળીઓ, દારૂ, H. pylori જંતુ અને લીવરની બીમારી બીજાં સામાન્ય કારણો છે.
ના. જલદી સ્કોપ કરવો પડી શકે, અને ખાલી પેટ તે વધુ સલામત બનાવે છે. ડૉક્ટરે કહ્યું હોય તો જ જરૂરી દવા એક ઘૂંટ પાણી સાથે લો.
મોટા ભાગના લોકોને નહીં. સ્કોપ સામાન્ય રીતે લોહી બંધ કરે છે. સ્કોપ અને બીજા ઉપાયો જે લોહી કાબૂમાં ન લાવી શકે તેના માટે ઓપરેશન છે.
હા, જો કારણની સારવાર ન થાય. H. pylori ની સારવાર, દુખાવાની ગોળીઓ અને દારૂ બંધ કરવા, અને લીવરની સલાહ પાળવાથી જોખમ ઘટે છે.
લોહી ફરી વહે કે સ્કોપ તેને રોકી ન શક્યો હોય ત્યારે મળો. રિપોર્ટ અને પ્લાન પર બીજો અભિપ્રાય લેવા પણ મળી શકો.
ઉપલા પાચનતંત્રના રક્તસ્રાવની આખી માહિતી માટે ઉપલા પાચનતંત્રના રક્તસ્રાવની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. આવતાં પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
ઊલટીમાં લોહી દેખાયું, કે મળ કાળો અને ચીકણો થઈ ગયો? આ કટોકટી હોઈ શકે, એટલે એપોઇન્ટમેન્ટની રાહ ન જુઓ. સ્કોપની સુવિધાવાળા નજીકના દવાખાનામાં તરત જાઓ. તબિયત સ્થિર થાય પછી Dr Harsh Shah તમારા રિપોર્ટ જુએ છે અને કારણ તથા આગળનું પગલું સમજાવે છે. ફોન પણ કરી શકો, કે WhatsApp પર સંદેશ મોકલી શકો. Call +91-63555-64601 WhatsApp પર પૂછો
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.
