Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 22 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
ક્રોહન રોગ કોઈ એક કારણથી થતો નથી. અમુક જનીન ધરાવતી અને અમુક ટ્રિગરના સંપર્કમાં આવેલી વ્યક્તિમાં શરીરની રક્ષા પ્રણાલી આંતરડાના જીવાણુઓ સામે વધુ પડતી પ્રતિક્રિયા આપે ત્યારે તે શરૂ થાય છે.
ભારતમાં તે વધી રહ્યો છે, મોટા ભાગે શહેરોના યુવાનોમાં. ધૂમ્રપાન, પ્રોસેસ્ડ ખોરાક અને નાની ઉંમરે એન્ટિબાયોટિક જોખમ વધારે છે, અને ધૂમ્રપાનથી રોગ વધુ બગડે પણ છે.
દર્દી તરીકે તમે કશું કર્યું નથી કે જેથી આ થયું હોય. કારણ સમજાય તો દરેક દવા કેમ કામ કરે છે તે પણ સમજાય છે.
તપાસ, દવાઓ અને ઓપરેશનની માહિતી અમારા ક્રોહન રોગની સારવાર પાનામાં છે. આ લેખ તે પહેલાંના પ્રશ્ન વિશે છે: આ રોગ શરૂ જ કેમ થાય છે?
ક્રોહન રોગ આજે પણ યુરોપ અને ઉત્તર અમેરિકામાં વધુ જોવા મળે છે. પણ જે દેશો આધુનિક બની રહ્યા છે ત્યાં તે ઝડપથી વધી રહ્યો છે, અને ભારત તેમાંનો એક છે.
વર્ષો સુધી ક્રોહન રોગને પશ્ચિમનો રોગ ગણવામાં આવતો. હવે તે બદલાયું છે. નવા ઔદ્યોગિક થયેલા દેશોમાં નવા દર્દીઓની સંખ્યા ઝડપથી વધી છે, અને ભારતનાં શહેરોમાં ડૉક્ટરો હવે તે વારંવાર જુએ છે. સામાન્ય રીતે તે કિશોરાવસ્થા અને વીસ-ત્રીસ વર્ષની ઉંમરે શરૂ થાય છે, એટલે કામ કરવાના વર્ષોમાં જ આવે છે. નાના જૂથમાં રોગ પચાસ વર્ષ પછી પહેલી વાર નીકળે છે. પુરુષો અને સ્ત્રીઓને લગભગ સરખું થાય છે.
| વિસ્તાર | ચિત્ર | તે શું સૂચવે છે |
|---|---|---|
| યુરોપ અને ઉત્તર અમેરિકા | રોગ સાથે જીવતા લોકો ઘણા વધુ, નવા કેસ હવે સ્થિર થયા છે | લાંબા સમયથી ચાલતો રોગ |
| એશિયા અને મધ્ય પૂર્વ | અત્યાર સુધી ઓછા દર્દી, પણ નવા કેસ ઝડપથી વધે છે | જીવનશૈલીના બદલાવથી વધારો |
| ભારત | પહેલાં દુર્લભ, હવે વધતો, ખાસ કરીને ઉત્તર અને પશ્ચિમનાં શહેરોમાં | એ જ સફરની શરૂઆતમાં |
નિષ્ણાતો ચાર તબક્કા વર્ણવે છે: પહેલા કેસ દેખાય, નવા કેસ ઝડપથી વધે, રોગ સાથે જીવતા દર્દીઓની સંખ્યા વધે, અને છેલ્લે સ્થિતિ સ્થિર થાય. પશ્ચિમ ત્રીજા તબક્કામાં છે. ભારત બીજામાં છે. એટલે જ વધુ ને વધુ ભારતીય પરિવારો પહેલી વાર આ રોગનો સામનો કરે છે.
ના. ચાર વસ્તુઓ ભેગી થાય છે: તમારાં જનીન, આંતરડાના જીવાણુઓ, આસપાસનું વાતાવરણ અને વધુ પડતી સક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ.
તેને એવા તાળા જેવું સમજો જે ઘણી ચાવીઓ એકસાથે ફરે ત્યારે જ ખુલે. જોખમી જનીન હોય પણ ટ્રિગર ન મળે તો વ્યક્તિ સ્વસ્થ રહી શકે. એ જનીન ન હોય તો પણ રોગ થઈ શકે. અંતે પરિણામ એક જ આવે છે: આંતરડાની રક્ષા પ્રણાલી આંતરડા પર જ હુમલો કરે છે.
કારણો ઘણાં હોવાથી કોઈ એક ખોરાક, એક જંતુ કે એક ટેવથી તેને પૂરેપૂરો સમજાવી શકાતો નથી. તેનો અર્થ એ પણ છે કે કોઈ દર્દીએ એમ ન માનવું કે તેણે પોતે આ રોગ નોતર્યો છે.
થોડું. નજીકના સગાંને રોગ હોય તો તમારી શક્યતા વધે છે, પણ ક્રોહન રોગવાળા મોટા ભાગના લોકોના કોઈ સગાંને આ રોગ હોતો નથી.
વૈજ્ઞાનિકોને આંતરડાના સોજાના રોગ સાથે જોડાયેલા સેંકડો જનીન ફેરફાર મળ્યા છે. દરેક ફેરફાર જોખમમાં ફક્ત થોડો ઉમેરો કરે છે. સરખા જોડિયા ભાઈ-બહેન બતાવે છે કે જનીન જ બધું નથી, કારણ કે એકને ક્રોહન રોગ હોય ત્યારે બીજો ઘણી વાર સ્વસ્થ રહે છે.
| જનીન | તેનું સામાન્ય કામ | શું ખોટું થાય છે |
|---|---|---|
| NOD2 | કોષની અંદર જીવાણુઓને પારખે છે | જંતુઓ સામે નબળો પ્રતિભાવ; નાના આંતરડાના છેલ્લા ભાગના રોગ સાથે જોડાયેલું |
| ATG16L1 અને IRGM | કોષોને જીવાણુ અને કચરો સાફ કરવામાં મદદ કરે છે | જીવાણુઓ સારી રીતે સાફ થતા નથી |
| IL23R | રોગપ્રતિકારક સંકેતને કાબૂમાં રાખે છે | સંકેત ચાલુ જ રહી શકે છે |
ભારતીય દર્દીઓમાં NOD2 ફેરફાર ઓછો જોવા મળે છે. એટલે પશ્ચિમના અભ્યાસોનાં તારણો હંમેશાં અહીં લાગુ પડતાં નથી. આ જ કારણે જનીન તપાસ રોગનું નિદાન પાકું કરતી નથી કે તમારી દવા નક્કી કરતી નથી, અને તે નિયમિત રીતે સૂચવાતી નથી.
ક્રોહન રોગવાળાઓમાં આંતરડાના જીવાણુઓના પ્રકાર ઓછા હોય છે, મદદરૂપ જીવાણુઓ ઓછા અને નુકસાનકારક વધુ. રોગપ્રતિકારક શક્તિ આ બદલાયેલા મિશ્રણ સામે પ્રતિક્રિયા આપે છે.
સ્વસ્થ આંતરડામાં અબજો જીવાણુઓ આપણી સાથે શાંતિથી રહે છે. ક્રોહન રોગમાં આંતરડાના અસ્તર માટે શાંતિ આપતો પદાર્થ બનાવતા સારા જીવાણુઓ ઘટે છે. અસ્તરમાં ઘૂસી શકે તેવા કેટલાક જીવાણુઓ વધે છે. આ ફેરફારથી રોગ શરૂ થાય છે કે રોગ પછી ફેરફાર આવે છે, તે અંગે ડૉક્ટરોમાં હજી ચર્ચા ચાલે છે.
એક સંકેત એ છે કે કામચલાઉ છિદ્ર દ્વારા મળને રોગવાળા ભાગથી દૂર વાળવામાં આવે તો તે ભાગ રુઝાઈ શકે છે. તેનાથી લાગે છે કે મળમાં રહેલા જીવાણુઓ સામે જ રોગપ્રતિકારક શક્તિ પ્રતિક્રિયા આપે છે.
આંતરડાનું અસ્તર જીવાણુઓને બહાર રાખવા માટે છે. ક્રોહન રોગમાં તે નબળું પડે છે, એટલે જીવાણુઓ નીચેના સ્તરો સુધી પહોંચે છે અને સોજો શરૂ કરે છે.
અસ્તરમાં ઘણાં રક્ષણ હોય છે, અને ક્રોહન રોગમાં દરેકમાં ખામી આવી શકે છે.
એટલે જ રોગ ઘણી વાર નાના આંતરડાના છેલ્લા ભાગથી શરૂ થાય છે, જ્યાં આ ખાસ કોષો ખૂબ વધુ હોય છે.
જીવાણુઓ અસ્તર પાર કરે એટલે રોગપ્રતિકારક કોષો રાસાયણિક ચેતવણી મોકલે છે. ક્રોહન રોગમાં ચેતવણી બહુ જોરદાર અને બ્રેક નબળી હોય છે, એટલે સોજો પોતે જ પોતાને વધારતો રહે છે.
જીવાણુઓને પારખતા કોષો IL-12 અને IL-23 નામના સંકેતો છોડે છે. તે બીજા રોગપ્રતિકારક કોષોને વધુ સોજાના રસાયણો બનાવવા કહે છે, જેમાં TNF નામનું એક રસાયણ પણ છે. TNF વધુ રોગપ્રતિકારક કોષોને આંતરડા તરફ ખેંચે છે અને સોજો ચાલુ રાખે છે. સામાન્ય રીતે કોષોનું એક શાંત કરનાર જૂથ ચેતવણી બંધ કરી દે છે. ક્રોહન રોગમાં તે જૂથ નબળું હોય છે.
સોજો ફક્ત અસ્તર સુધી નહીં, આંતરડાની દીવાલની આખી જાડાઈ સુધી પહોંચે છે. વર્ષો જતાં દીવાલ પર ડાઘ પડી સાંકડી થઈ શકે છે, અને એમ સ્ટ્રિક્ચર બને છે. ઊંડા ચાંદા આરપાર રસ્તો બનાવીને ફિસ્ટુલા પણ કરી શકે છે.
ધૂમ્રપાન સ્પષ્ટ રીતે જાણીતું કારણ છે. ખોરાક, નાની ઉંમરે એન્ટિબાયોટિક અને બાળપણમાં અતિશય સ્વચ્છતા પણ જોડાયેલાં છે, જોકે એટલાં પાકાં નથી.
| પરિબળ | અસર | ટિપ્પણી |
|---|---|---|
| ધૂમ્રપાન | જોખમ વધારે છે અને રોગ બગાડે છે | બંધ કરવું સારવારનો ભાગ છે |
| પ્રોસેસ્ડ, પશ્ચિમી ઢબનો ખોરાક | સંભવતઃ જોખમ વધારે છે | આંતરડાના જીવાણુઓ અને અસ્તરને બદલે છે |
| નાનપણમાં એન્ટિબાયોટિક | જોખમ વધારી શકે છે | નાની ઉંમરે જીવાણુઓનું સંતુલન બગાડે છે |
| એપેન્ડિક્સ કઢાવ્યું હોય | જોખમ વધારી શકે છે | અલ્સરેટિવ કોલાઇટિસમાં તેથી ઊલટું જોવા મળે છે |
| આઇબુપ્રોફેન જેવી દુખાવાની દવા | રોગ ભડકાવી શકે છે | નિયમિત લેતાં પહેલાં ડૉક્ટરને પૂછો |
| વિટામિન D ઓછું | રોગ સાથે જોડાયેલું | ભારતમાં સામાન્ય, તપાસવું સહેલું |
ડૉક્ટરો હાઇજીન થિયરીની પણ વાત કરે છે: બાળપણમાં અતિશય સ્વચ્છતાથી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઓછી કેળવાય છે. શહેરોમાં વધારો સમજાવવામાં તે મદદ કરી શકે, પણ તે એક વિચાર છે, સાબિત થયેલું કારણ નથી.
ક્રોહન રોગની દરેક મજબૂત દવા આ સાંકળની એક કડી અટકાવે છે. સાંકળ સમજાય તો ચોક્કસ દવા કેમ પસંદ થઈ તે સમજાય છે.
| સાંકળની કડી | દવાનો પ્રકાર |
|---|---|
| TNF, સોજાનો મુખ્ય સંકેત | infliximab અને adalimumab જેવી anti-TNF દવાઓ |
| રોગપ્રતિકારક કોષોનું આંતરડા તરફ જવું | Vedolizumab |
| IL-12 અને IL-23 સંકેતો | Ustekinumab, risankizumab, mirikizumab |
| રોગપ્રતિકારક કોષોની અંદરના સંકેતો | Upadacitinib, એક ગોળી |
| આંતરડાના જીવાણુઓ અને ખોરાક | ખાસ પ્રવાહી આહાર, ખાસ કરીને બાળકોમાં |
અમારા લેખ ક્રોહન રોગમાં બાયોલોજિક અને નાના અણુની દવાઓ માં આ દવાઓ એક પછી એક સમજાવી છે. અમારો લેખ ક્રોહન રોગનું નિદાન અને રોગની તપાસ તેને પાકું કરતી તપાસ સમજાવે છે.
રોગ સાચો છે, તમારો વાંક નથી, અને ભારતમાં તે પહેલાં કરતાં વધુ શક્ય છે. એક પગલું સંપૂર્ણ તમારા હાથમાં છે: ધૂમ્રપાન બંધ કરવું.
ક્રોહન રોગ આંતરડાના ક્ષય જેવો લાગી શકે છે, જે ભારતમાં સામાન્ય છે, અને બંનેની સારવાર બહુ જુદી છે. આ કેમ મહત્ત્વનું છે તે અમારો લેખ આંતરડાનો ક્ષય કે ક્રોહન રોગ: ડૉક્ટર કેવી રીતે પારખે છે સમજાવે છે. ખોટા રોગ માટે ગોળીઓની લાંબી યાદી લેવાથી નુકસાન થઈ શકે છે.
Dr Harsh Shah તમારા ગેસ્ટ્રોએન્ટેરોલોજિસ્ટ સાથે મળીને કામ કરે છે, અને આંતરડું સાંકડું થયું હોય, અવરોધ હોય કે ફિસ્ટુલા હોય અને ઓપરેશનની જરૂર પડી શકે ત્યારે તેમની સલાહ લેવાય છે. તેઓ જેટલું આંતરડું સુરક્ષિત રીતે બચાવી શકાય તેટલું બચાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે, અને દર્દી માટે જે વધુ સલામત હોય તે મુજબ લેપ્રોસ્કોપિક કે ખુલ્લા ઓપરેશનથી કામ કરે છે. મુલાકાત વખતે તમારા કોલોનોસ્કોપી અને સ્કેનના રિપોર્ટ અને દવાઓની યાદી સાથે લાવો.
કોઈ એક કારણ નથી. જનીન, બદલાયેલા આંતરડાના જીવાણુ, નબળું અસ્તર અને વધુ પડતી સક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ ભેગાં થાય છે, અને ધૂમ્રપાન જેવા ટ્રિગર ભાગ ભજવે છે.
હા. અહીં તે પહેલાં દુર્લભ હતો, પણ નવા કેસ વધી રહ્યા છે, મોટા ભાગે શહેરોમાં રહેતા યુવાનોમાં.
ફક્ત અંશતઃ. નજીકના સગાંને રોગ હોય તો તમારી શક્યતા થોડી વધે છે, પણ મોટા ભાગના દર્દીઓના કોઈ સગાંને રોગ હોતો નથી.
હા. તે રોગ થવાનું જોખમ વધારે છે અને રોગ બગાડે છે, એટલે વધુ વાર ભડકો અને વધુ ઓપરેશન થાય છે. બંધ કરવાથી ફાયદો થાય છે.
પ્રોસેસ્ડ પશ્ચિમી ઢબનો ખોરાક કદાચ જોખમ વધારે છે, પણ કોઈ એક ખોરાકથી રોગ થતો નથી. અમુક બાળકોમાં ખાસ આહાર સારવાર તરીકે વપરાય છે.
ના. જનીન તપાસ નિદાન પાકું કરતી નથી કે તમારી દવા નક્કી કરતી નથી, અને એક સામાન્ય જનીન ફેરફાર ભારતીય દર્દીઓમાં ઓછો જોવા મળે છે.
સ્કેન અને સ્કોપમાં તે સરખા દેખાઈ શકે, પણ કારણ અને સારવાર જુદાં છે. એટલે ડૉક્ટર દવા શરૂ કરતાં પહેલાં કાળજીથી તપાસ કરે છે.
તપાસ, દવાઓ અને ઓપરેશન માટે ક્રોહન રોગની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. આવતા પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
હમણાં જ ક્રોહન રોગ નીકળ્યો છે અને થાય છે કે મને જ કેમ થયો? અમદાવાદના પેટ અને કેન્સરના સર્જન Dr Harsh Shah સરળ ભાષામાં સમજાવે છે કે આ રોગ કોને થાય છે અને આંતરડામાં અંદર શું ખોટું થાય છે. તમે અમને ફોન કે WhatsApp સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.