Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 11 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Pancreas Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
સ્વાદુપિંડની દરેક સિસ્ટ ચાર જૂથમાંથી એકમાં આવે છે: ચીકણો પદાર્થ (મ્યુસિન) બનાવતી, સીરસ, સોજાથી થયેલી, અથવા સિસ્ટવાળો ઘન ગાંઠનો ભાગ. કયું જૂથ છે તે નક્કી કરે છે કે જોતા રહેવું, ઓપરેશન કરવું કે કંઈ ન કરવું.
ચીકણો પદાર્થ બનાવતી સિસ્ટ (IPMN અને MCN) કેન્સરમાં ફેરવાઈ શકે છે, એટલે તેને જોતા રહેવાય છે અથવા કાઢી નખાય છે. સીરસ સિસ્ટ લગભગ હંમેશાં નુકસાનરહિત હોય છે અને મોટે ભાગે તેને એમ જ રહેવા દેવાય છે.
પ્રકાર MRI, EUS અને જરૂર પડે ત્યારે સિસ્ટના પ્રવાહીની તપાસ ભેગી કરીને નક્કી થાય છે. સિસ્ટની દીવાલમાં ગાંઠ જેવો ભાગ દેખાય તો ચિંતા હંમેશાં વધે છે.
આ લેખ સિસ્ટને કેવી રીતે જૂથમાં વહેંચાય છે તે સમજાવે છે. તપાસ, દેખરેખ અને ઓપરેશન માટે અમારું સ્વાદુપિંડની સિસ્ટ પાનું જુઓ.
સારવાર પ્રકાર પ્રમાણે નક્કી થાય છે. નુકસાનરહિત સિસ્ટનું ઓપરેશન ન થવું જોઈએ, અને કેન્સર બની શકે તેવી સિસ્ટને અવગણવી ન જોઈએ.
આજકાલ બીજા કારણે CT કે MRI કરાવતાં સિસ્ટ મળી આવવાના કિસ્સા વધ્યા છે. મોટા ભાગની સિસ્ટ અચાનક, તપાસ દરમિયાન મળે છે. અઘરી વાત ઓપરેશન કરવાની નથી, કારણ કે ઓપરેશન તો જાણીતું અને નક્કી પ્રકારનું છે. અઘરી વાત એ નક્કી કરવાની છે કે કઈ સિસ્ટને ઓપરેશનની જરૂર છે.
બે ભૂલો થઈ શકે. એક, જે સિસ્ટ ક્યારેય તકલીફ આપવાની ન હતી તેના માટે મોટું ઓપરેશન થઈ જાય. બે, જોખમી સિસ્ટને જોતા રહેવામાં એવું કેન્સર બની જાય કે જે કાઢી ન શકાય. પહેલી મુલાકાતમાં જ સિસ્ટનો પ્રકાર સાચો નક્કી થાય તો બંને ભૂલ ટળે છે.
ડૉક્ટર સિસ્ટને ચાર જૂથમાં વહેંચે છે. બે પ્રશ્નો મોટા ભાગનું કામ કરે છે: ગાંઠ જેવી (નિયોપ્લાસ્ટિક) છે કે નહીં, અને પછી ચીકણો પદાર્થ બનાવતી છે કે સીરસ.
| જૂથ | ઉદાહરણ | કેન્સર બની શકે? | સામાન્ય રીતે શું કરાય |
|---|---|---|---|
| ચીકણો પદાર્થ બનાવતી | IPMN, MCN | હા, પ્રકાર પ્રમાણે ફેર પડે | સ્કેનથી જોતા રહેવું, અથવા કાઢી નાખવી |
| સીરસ | સીરસ સિસ્ટેડેનોમા | લગભગ ક્યારેય નહીં | લક્ષણ ન હોય તો એમ જ રહેવા દેવી |
| સોજાથી થયેલી | સ્યુડોસિસ્ટ, પ્રવાહીનો ભરાવો | ના, ફક્ત ગાંઠ જેવી દેખાય છે | સ્વાદુપિંડના સોજાની સારવાર; તકલીફ આપે તો પ્રવાહી કાઢવું |
| સિસ્ટવાળી ઘન ગાંઠ | SPN, સિસ્ટવાળી ન્યુરોએન્ડોક્રાઇન ગાંઠ, સિસ્ટ સાથેનું કેન્સર | ઓછી થી વધુ | મોટા ભાગે કાઢી નાખવામાં આવે છે |
તમારા રિપોર્ટમાં ફક્ત “સિસ્ટિક લીઝન” લખ્યું હોઈ શકે છે. દવાખાનામાં પહેલું કામ તેને આ ચાર જૂથમાંથી કોઈ એકમાં મૂકવાનું છે.
ચીકણો પદાર્થ બનાવતી સિસ્ટ. IPMN સ્વાદુપિંડની નળી સાથે જોડાયેલી હોય છે. MCN અલગ સિસ્ટ છે અને લગભગ ફક્ત સ્ત્રીઓમાં જોવા મળે છે.
IPMN તપાસમાં અચાનક મળતી સિસ્ટમાં IPMN ઘણી વાર જોવા મળે છે. તે સ્વાદુપિંડની નળીઓ સાથે જોડાયેલી હોય છે. તેના ત્રણ પ્રકાર છે, અને પ્રકાર પ્રમાણે જોખમ બદલાય છે.
MCN સ્ત્રીઓમાં, સામાન્ય રીતે મધ્ય ઉંમરે, સ્વાદુપિંડના વચ્ચેના કે પૂંછડી જેવા ભાગમાં જોવા મળે છે. તે નળી સાથે જોડાયેલી હોતી નથી. તે કેન્સર બની શકે છે અને તેને ભરોસાપાત્ર રીતે જોતા રહેવી અઘરી છે, એટલે કાઢવાનો નિર્ણય વહેલો લેવાય છે. સ્કેનમાં તે ઘણી વાર શાખા નળીના IPMN સાથે ગૂંચવાઈ જાય છે.
આ સિસ્ટ બદલાઈ શકે છે, એટલે અમે તેને કેન્સર જેટલી જ કાળજીથી સંભાળીએ છીએ. જોતા રહેવાની બાજુ અમારા લેખ સ્વાદુપિંડના કેન્સરની તપાસ કોને કરાવવી માં સમજાવી છે.
સીરસ સિસ્ટેડેનોમા. તે નાની નાની સિસ્ટના ગુચ્છા જેવી દેખાય છે, ઘણી વાર વચ્ચે ડાઘ હોય છે, અને તે લગભગ ક્યારેય કેન્સર બનતી નથી.
સ્કેનમાં તે મધપૂડા કે દ્રાક્ષના ઝૂમખા જેવી લાગે છે. અંદરનું પ્રવાહી પાતળું અને પાણી જેવું હોય છે. મોટા ભાગના લોકોને કોઈ સારવારની જરૂર પડતી નથી. ઓપરેશનની સલાહ ત્યારે જ અપાય છે જ્યારે તે આજુબાજુના અવયવો પર દબાણ કરીને લક્ષણ આપે, ઝડપથી વધે, અથવા તેના પ્રકાર વિશેની શંકા દૂર ન થાય.
એક પ્રકારથી સાવચેત રહેવું. થોડી મોટી સિસ્ટની બનેલી સીરસ સિસ્ટમાં મધપૂડા જેવો દેખાવ રહેતો નથી, અને તે ચીકણો પદાર્થ બનાવતી સિસ્ટ જેવી લાગી શકે છે. પ્રવાહીની તપાસ સામાન્ય રીતે આ ગૂંચ ઉકેલે છે.
હા. સ્યુડોસિસ્ટ સ્વાદુપિંડના સોજા પછી ભરાયેલું પ્રવાહી છે અને ગાંઠ નથી. પણ ચીકણો પદાર્થ બનાવતી સિસ્ટ પોતે પણ સ્વાદુપિંડનો સોજો કરી શકે છે.
સ્યુડોસિસ્ટની દીવાલ ડાઘવાળી પેશીની હોય છે, તેમાં સાચું અસ્તર હોતું નથી, અને પ્રવાહીમાં સ્વાદુપિંડના એન્ઝાઇમ ઘણા હોય છે. તે સ્પષ્ટ સોજાના હુમલા કે ઈજા પછી થાય છે. જો આવું કોઈ કારણ ન હોય, તો સિસ્ટ સાબિત ન થાય ત્યાં સુધી ગાંઠ ગણાય છે. આવી સિસ્ટમાંથી પ્રવાહી કાઢતાં પહેલાં EUS સ્કેન અને પ્રવાહીની તપાસ કરાવવી જોઈએ.
ત્રણ ઘન ગાંઠો સિસ્ટ જેવી દેખાઈ શકે: SPN, સિસ્ટવાળી ન્યુરોએન્ડોક્રાઇન ગાંઠ અને સિસ્ટ સાથેનું કેન્સર. જે ઘન ભાગ કોન્ટ્રાસ્ટ ખેંચે તે સિસ્ટને વધુ ચિંતાવાળા જૂથમાં લઈ જાય છે.
ત્રણ બાબતો ભેગી કરાય છે: MRI અને CT માં દેખાતો આકાર, EUS ની તસવીર, અને સિસ્ટનું પ્રવાહી. તમારી ઉંમર, જાતિ અને ઇતિહાસ પણ ચિત્ર પૂરું કરે છે.
| તપાસ | કયા પ્રશ્નનો જવાબ મળે |
|---|---|
| MRCP સાથે MRI | સિસ્ટ નળી સાથે જોડાયેલી છે? મુખ્ય નળી કેટલી પહોળી છે? ગાંઠ જેવો ભાગ છે? તેમાં રેડિયેશન નથી |
| CT સ્કેન | ચૂનાની ભાત અને ઘન ભાગ. કિનારી પર ચૂનો MCN તરફ અને વચ્ચેનો ડાઘ સીરસ સિસ્ટ તરફ ઈશારો કરે છે |
| EUS (દૂરબીનથી સ્કેન) | દીવાલ, પડદા અને ગાંઠ જેવા ભાગનું નજીકથી દર્શન, અને પાતળી સોયથી પ્રવાહી લેવાની રીત |
| પ્રવાહીનો CEA | વધુ હોય તો ચીકણો પદાર્થ બનાવતી સિસ્ટ. પણ તે કેન્સર છે કે નહીં તે કહેતો નથી |
| પ્રવાહીનો એમાયલેઝ | સ્યુડોસિસ્ટમાં ખૂબ વધુ, અને સિસ્ટ નળી સાથે જોડાયેલી હોય તો પણ વધુ |
| પ્રવાહીની જનીન તપાસ (KRAS, GNAS) | GNAS નો ફેરફાર IPMN તરફ ઈશારો કરે છે. ભારતમાં આ તપાસ હજી નિયમિત નથી |
સામાન્ય સંકેતો પણ મદદ કરે છે. વૃદ્ધ વ્યક્તિમાં પહોળી નળી સાથે જોડાયેલી સિસ્ટ મોટે ભાગે IPMN હોય છે. ચાલીસેક વર્ષની સ્ત્રીમાં પૂંછડી તરફની, નળી સાથે ન જોડાયેલી સિસ્ટ MCN સૂચવે છે. વીસેક વર્ષની સ્ત્રીમાં મોટી મિશ્ર ગાંઠ સાબિત ન થાય ત્યાં સુધી SPN ગણાય છે. કોઈ તપાસ સંપૂર્ણ નથી, અને કેટલીક સિસ્ટ કાઢ્યા પછી જ સ્પષ્ટ થાય છે.
ફૉલો-અપ વિશેના નવા પુરાવા સ્વાદુપિંડના કેન્સરની સારવારમાં નવું શું માં આપ્યા છે.
પૂછો કે તમારી સિસ્ટ ચાર જૂથમાંથી કયા જૂથની છે, અમને કેટલો ભરોસો છે, અને શું બદલાય તો plan બદલાશે. બધા સ્કેન ડિસ્ક પર સાથે લાવો.
ચાર જૂથ છે: ચીકણો પદાર્થ બનાવતી સિસ્ટ (IPMN અને MCN), સીરસ સિસ્ટ, સ્યુડોસિસ્ટ જેવી સોજાથી થયેલી સિસ્ટ, અને સિસ્ટવાળી ઘન ગાંઠ. જૂથ નક્કી કરે છે કે શું કરવું.
ચીકણો પદાર્થ બનાવતી સિસ્ટ, એટલે IPMN અને MCN. સીરસ સિસ્ટ લગભગ ક્યારેય બનતી નથી, અને સ્યુડોસિસ્ટ ગાંઠ નથી. સિસ્ટવાળી ઘન ગાંઠનું અલગ મૂલ્યાંકન કરવું પડે.
સામાન્ય રીતે નહીં. ઘણી નાની શાખા નળીની કે સીરસ સિસ્ટ હોય છે, જેને જોતા રહેવાય છે અથવા એમ જ રહેવા દેવાય છે. મુખ્ય નળી પહોળી હોય, દીવાલમાં ગાંઠ જેવો ભાગ હોય, લક્ષણ હોય કે સિસ્ટ ઝડપથી વધે તો ઓપરેશનનો વિચાર થાય.
હા, બંને રીતે. ચીકણો પદાર્થ બનાવતી સિસ્ટ સ્વાદુપિંડનો સોજો કરી શકે છે, અને સાચી સ્યુડોસિસ્ટ ગાંઠ જેવી દેખાઈ શકે છે. સોજાનો ઇતિહાસ અને પ્રવાહીની તપાસ બંનેને અલગ પાડવામાં મદદ કરે છે.
તે રેડિયેશન વિના બતાવે છે કે સિસ્ટ સ્વાદુપિંડની નળી સાથે જોડાયેલી છે કે નહીં અને નળી કેટલી પહોળી છે. આ બે બાબતો સિસ્ટનો પ્રકાર નક્કી કરે છે.
EUS વખતે લીધેલા પ્રવાહીમાં મપાતું માર્કર છે. વધુ કિંમત ચીકણો પદાર્થ બનાવતી સિસ્ટ તરફ ઈશારો કરે છે. સિસ્ટ કેન્સર બની છે કે નહીં તે તે કહેતું નથી.
લગભગ ક્યારેય નહીં. તે આજુબાજુના અવયવો પર દબાણ કરીને લક્ષણ આપે, ઝડપથી વધે, અથવા ચીકણો પદાર્થ બનાવતી સિસ્ટથી અલગ ન પડે ત્યારે જ તેની સારવાર થાય છે.
સોલિડ સ્યુડોપેપિલરી નિયોપ્લાઝમ (SPN) મોટે ભાગે યુવાન સ્ત્રીઓમાં મોટી, ઘન અને સિસ્ટ મિશ્ર ગાંઠ તરીકે મળે છે. તે ઓછી આક્રમક છે અને સામાન્ય રીતે કાઢી નાખવામાં આવે છે.
સિસ્ટની તપાસ, દેખરેખ અને ઓપરેશન માટે સ્વાદુપિંડની સિસ્ટ પાનાથી શરૂ કરો. મુસાફરી પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
સ્કેન રિપોર્ટમાં લખ્યું છે કે સ્વાદુપિંડમાં સિસ્ટ છે, પણ કોઈએ કહ્યું નથી કે તે કયા પ્રકારની છે? MRI, CT અને EUS ની તસવીરો જોઈને Dr Harsh Shah નક્કી કરે છે કે સિસ્ટ કયા પ્રકારની છે, અને સમજાવે છે કે તેને જોતા રહેવાની છે, ઓપરેશન કરવાનું છે કે કંઈ કરવાની જરૂર નથી. બધા સ્કેન અને રિપોર્ટ સાથે લાવો. ફોન પણ કરી શકો, કે WhatsApp પર સંદેશ મોકલી શકો. અપોઇન્ટમેન્ટ માટે કૉલ કરો WhatsApp પર બુક કરો Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.
