Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 9 નવેમ્બર 2026
Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Pancreas Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
ડૉક્ટરો બે પદ્ધતિ વાપરે છે. TNM સ્ટેજ કહે છે કે કેન્સર કેટલું ફેલાયું છે. ઓપરેશન-યોગ્યતાનું જૂથ કહે છે કે અત્યારે ઓપરેશનથી તે સુરક્ષિત રીતે કાઢી શકાય કે નહીં.
ઓપરેશન-યોગ્ય એટલે મુખ્ય લોહીની નળીઓ સાફ છે. બૉર્ડરલાઇન એટલે ગાંઠ કોઈ નળીને અડે છે, તેથી મોટા ભાગે પહેલાં કીમોથેરાપી અપાય છે. લોકલી એડવાન્સ્ડ એટલે નળીઓ એટલી સંડોવાઈ છે કે અત્યારે ઓપરેશન થઈ શકે નહીં.
pancreas-protocol CT સ્કેન અને ટીમની સમીક્ષા જૂથ નક્કી કરે છે. કીમોથેરાપી પછી જૂથ બદલાઈ શકે છે.
આ લેખ સ્વાદુપિંડના કેન્સરનું સ્ટેજ કેવી રીતે નક્કી થાય અને ઓપરેશન માટે કેવી રીતે જોવાય તે સમજાવે છે. આખી સારવારના માર્ગ માટે અમારું સ્વાદુપિંડના કેન્સરની સારવાર પાનું જુઓ.
દરેક પદ્ધતિ અલગ પ્રશ્નનો જવાબ આપે છે. TNM પૂછે છે કે કેન્સર કેટલું આગળ વધ્યું છે. ઓપરેશન-યોગ્યતા પૂછે છે કે આજે ઓપરેશનથી બધું કાઢી શકાય કે નહીં.
| પદ્ધતિ | કયા પ્રશ્નનો જવાબ | કોણ તેના પર આધાર રાખે છે |
|---|---|---|
| TNM સ્ટેજ (AJCC, 8મી આવૃત્તિ) | ગાંઠ કેટલી મોટી છે, ગ્રંથિઓમાં કેન્સર છે કે નહીં, દૂર ફેલાયું છે કે નહીં? | પેથોલોજિસ્ટ અને ઓન્કોલોજિસ્ટ, અંતિમ સ્ટેજ અને આગળનું ચિત્ર સમજવા |
| ઓપરેશન-યોગ્યતાનું જૂથ (NCCN) | ગાંઠ મુખ્ય લોહીની નળીઓને અડે છે કે નહીં, અને અત્યારે સુરક્ષિત રીતે કાઢી શકાય કે નહીં? | સર્જન અને ટ્યૂમર બોર્ડ, કોઈ પણ સારવાર શરૂ થતાં પહેલાં |
બંને ઘણી વાર એક જ દિશા બતાવે છે, પણ તે એક જ વસ્તુ નથી. નાની ગાંઠ પણ ધમનીને વીંટળાઈ શકે, ત્યારે TNM સ્ટેજ વહેલું લાગે છતાં ઓપરેશન થઈ શકતું નથી. આયોજન માટે ઓપરેશન-યોગ્યતાનું જૂથ મોટા ભાગે મુખ્ય ગણાય છે, કારણ કે સારવારનો ક્રમ તે નક્કી કરે છે. આ બંનેમાં વપરાતા સ્કેન કેવી રીતે પસંદ થાય છે તે અમારા સ્વાદુપિંડના કેન્સરમાં કઈ તપાસ અને કયા ક્રમમાં લેખમાં જુઓ.
T એટલે ગાંઠનું કદ અને પહોંચ. N એટલે નજીકની કેટલી ગ્રંથિઓમાં કેન્સર છે. M કહે છે કે દૂરના અવયવમાં ફેલાયું છે કે નહીં.
| અક્ષર | ગ્રેડ | સાદો અર્થ |
|---|---|---|
| T1 | 2 સેમી સુધી | સ્વાદુપિંડની અંદર નાની ગાંઠ |
| T2 | 2 સેમીથી વધુ, 4 સેમી સુધી | સ્વાદુપિંડની અંદર મધ્યમ ગાંઠ |
| T3 | 4 સેમીથી વધુ | મોટી ગાંઠ, છતાં મુખ્ય ધમની સંડોવાઈ નથી |
| T4 | કોઈ પણ કદ | સીલિયાક ધમની, સુપિરિયર મેસેન્ટેરિક ધમની કે કૉમન હેપેટિક ધમની સંડોવાઈ છે |
| N0 / N1 / N2 | એક પણ નહીં / એકથી ત્રણ / ચાર કે વધુ | નજીકની ગ્રંથિઓમાં કેન્સર |
| M0 / M1 | ફેલાયું નથી / ફેલાયું છે | M1 માં લીવર, ફેફસાં, પેટની અંદરની પાતળી પટલ અને દૂરની ગ્રંથિઓ આવે |
ઓપરેશનમાં ઓછામાં ઓછી બાર ગ્રંથિઓ કાઢીને તપાસવી જોઈએ. ઓછી ગ્રંથિઓ તપાસાય તો કેન્સર ચૂકી જવાય અને સ્ટેજ હોય તેના કરતાં વહેલું દેખાય.
આ ત્રણ અક્ષરો ભેગા થઈને I થી IV સુધીનું સ્ટેજ બને છે.
ફરક એ છે કે ગાંઠ સ્વાદુપિંડની બાજુની મુખ્ય ધમની અને શિરાને કેટલી અડે છે. શિરા ઘણી વાર કાપીને ફરી જોડી શકાય છે. ધમની ભાગ્યે જ જોડી શકાય.
| જૂથ | ધમનીનો સંપર્ક | શિરાનો સંપર્ક | સાદો અર્થ |
|---|---|---|---|
| ઓપરેશન-યોગ્ય | નથી | શિરાના ઘેરાવાના અડધાથી ઓછો, સરળ કિનારી સાથે | પહેલાં ઓપરેશન થઈ શકે |
| બૉર્ડરલાઇન | સુપિરિયર મેસેન્ટેરિક કે સીલિયાક ધમનીના ઘેરાવાના અડધાથી ઓછો, અથવા હેપેટિક ધમનીનો એવો ભાગ જે ફરી બનાવી શકાય | અડધાથી વધુ ઘેરાવો, ખરબચડી કિનારી, કે ગઠ્ઠો, છતાં શિરા ફરી બનાવી શકાય | પહેલાં કીમોથેરાપી, પછી ફરી મૂલ્યાંકન |
| લોકલી એડવાન્સ્ડ | સુપિરિયર મેસેન્ટેરિક કે સીલિયાક ધમનીના ઘેરાવાના અડધાથી વધુ | શિરા ફરી બનાવી શકાય તેમ નથી | પહેલાં કીમોથેરાપી. ગાંઠ નળીઓથી દૂર સંકોચાય તો જ ઓપરેશન |
| દૂર ફેલાયેલું | લીવર, ફેફસાં, પેટની પટલ કે દૂરની ગ્રંથિઓમાં કેન્સર | કેન્સરને કાબૂમાં રાખવા કીમોથેરાપી | |
“અડધો ઘેરાવો” એટલે CT સ્લાઇસમાં નળીની ફરતે 180 ડિગ્રી. આ કડક રેખાઓ રેડિયોલોજિસ્ટ અને સર્જન સાથે મળીને દોરે છે. થોડા ડિગ્રી ઓછો કે વધુ સંપર્ક ધરાવતી ગાંઠ બીજા જૂથમાં આવી શકે છે, તેથી સ્કેનનું બીજું વાચન ઘણી વાર ઉપયોગી થાય છે.
Whipple ઓપરેશનમાં ગાંઠને ચારે બાજુ તંદુરસ્ત પેશીની કિનારી સાથે કાઢવી પડે. નળીઓ સ્વાદુપિંડને અડીને જ ચાલે છે, તેથી નળીની દીવાલ પર ગાંઠ હોવી એ કિનારી ચૂકી જવાનું મોટા ભાગે કારણ બને છે.
મુખ્ય નળીઓ છે: સુપિરિયર મેસેન્ટેરિક ધમની, સીલિયાક ધમની અને હેપેટિક ધમની, જે આંતરડાં અને લીવરને લોહી પહોંચાડે છે. સુપિરિયર મેસેન્ટેરિક શિરા અને પોર્ટલ શિરા આંતરડાંનું લોહી પાછું લઈ જાય છે. સર્જન શિરાને છેડે છેડે જોડી શકે છે અથવા થીગડું મૂકી શકે છે. જે ધમની મોટા ભાગના ઘેરાવામાં વીંટળાઈ હોય તેને સુરક્ષિત રીતે છૂટી પાડી શકાતી નથી, કારણ કે તેને કાપવાથી આંતરડાં કે લીવરના લોહીના પુરવઠાને જોખમ થાય.
રેડિયોલોજિસ્ટ ઘણી વાર વર્ણવે છે કે ગાંઠ શિરાને કેવી રીતે મળે છે. આ વર્ણનથી સમારકામ કેટલું અઘરું હશે તે સમજાય છે.
ના. કેટલાંક કેન્દ્રો બૉર્ડરલાઇનના ત્રણ પ્રકાર ગણે છે: શરીરરચના, ગાંઠનો સ્વભાવ અને શારીરિક ક્ષમતા પ્રમાણે. સ્કેન સ્વચ્છ દેખાય તોપણ ગાંઠ બૉર્ડરલાઇન ગણાઈ શકે.
| પ્રકાર | શાથી બૉર્ડરલાઇન ગણાય |
|---|---|
| શરીરરચનાનો | સ્કેનમાં નળીનો સંપર્ક, ઉપરના કોષ્ટક મુજબ |
| ગાંઠના સ્વભાવનો | લોહીમાં CA 19-9 ખૂબ ઊંચું (પ્રતિ mL 500 યુનિટથી વધુ), જે છુપાયેલા ફેલાવાનો સંકેત આપે |
| શારીરિક ક્ષમતાનો | સામાન્ય તંદુરસ્તી નબળી હોવાથી દર્દી મજબૂત ન થાય ત્યાં સુધી મોટું ઓપરેશન જોખમી |
આ નામો નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે કે ઓપરેશન પહેલાં કીમોથેરાપી જરૂરી છે કે વિકલ્પ. ગાંઠ કાઢી શકાય તેવી દેખાય છતાં CA 19-9 ખૂબ ઊંચું હોય તો તે ચેતવણી છે કે કેન્સરના કોષો સ્વાદુપિંડની બહાર નીકળી ગયા હોઈ શકે. તેથી ઘણી ટીમો પહેલાં કીમોથેરાપી આપે છે.
જૂથ સારવારનો ક્રમ નક્કી કરે છે. ઓપરેશન-યોગ્ય કેન્સરમાં પહેલાં ઓપરેશન થઈ શકે. બૉર્ડરલાઇન અને લોકલી એડવાન્સ્ડમાં મોટા ભાગે પહેલાં કીમોથેરાપી શરૂ થાય છે.
| જૂથ | સામાન્ય સારવાર |
|---|---|
| ઓપરેશન-યોગ્ય | Whipple ઓપરેશન (માથાનો ભાગ) કે પૂંછડીનો ભાગ કાઢવાનું ઓપરેશન (શરીર અને પૂંછડી), પછી કીમોથેરાપી. કેટલાંક કેન્દ્રો પહેલાં કીમોથેરાપી આપે છે. |
| બૉર્ડરલાઇન | પહેલાં કીમોથેરાપી, ઘણી વાર FOLFIRINOX લગભગ છ ચક્ર. ફરી સ્કેન કરીને, સ્પષ્ટ કિનારી મળવાની શક્યતા લાગે તો ઓપરેશન. |
| લોકલી એડવાન્સ્ડ | છ થી આઠ ચક્ર કીમોથેરાપી, પછી ફરી સ્કેન. થોડી ગાંઠો ઓપરેશન માટે પૂરતી સંકોચાય છે. |
| દૂર ફેલાયેલું | કીમોથેરાપી અને સહાયક સંભાળ. ઓપરેશન ભાગ્યે જ plan નો ભાગ હોય. |
બૉર્ડરલાઇન કે લોકલી એડવાન્સ્ડ કેન્સર નિરાશાજનક છે એવો તેનો અર્થ નથી. પહેલાં કીમોથેરાપી છુપાયેલા કોષોની વહેલી સારવાર કરે છે અને મોટા ઓપરેશન પહેલાં ગાંઠ કેવી વર્તે છે તે ટીમને બતાવે છે. જે ગાંઠ સારો પ્રતિભાવ આપે તે ઓપરેશન માટે વધુ યોગ્ય બને છે. જે ઝડપથી વધે તેને એવા ઓપરેશનથી બચાવી શકાય છે જેનાથી ફાયદો ન થાત.
કીમોથેરાપી પછી ગાંઠનું ફરી સ્કેન થાય છે અને જૂથનું ફરી મૂલ્યાંકન થાય છે. કેન્સરે પ્રતિભાવ આપ્યો હોય છતાં સ્કેન ઘણી વાર એવું જ દેખાય છે, તેથી બીજા સંકેતો પણ જોવાય છે.
કીમોથેરાપી પછીનો નમૂનો હોય ત્યારે પેથોલોજિસ્ટ સ્ટેજ પહેલાં “yp” અક્ષરો ઉમેરે છે, જેમ કે ypT2. બાકી રહેલા કેન્સરના કોષોના પ્રમાણે ગાંઠનો ગ્રેડ પણ અપાય છે. થોડા જ કેન્સર સંપૂર્ણ ગાયબ થાય છે. કીમોથેરાપી પછી પહેલા મૂલ્યાંકનના સ્કેન-નિયમો બરાબર બંધ બેસતા નથી, તેથી સર્જનની ટીમ પ્રતિભાવ અને અનુભવી નિર્ણયના આધારે નક્કી કરે છે.
માર્જિન કહે છે કે કેન્સરના કોષો નમૂનાની કપાયેલી કિનારી સુધી પહોંચ્યા છે કે નહીં. સ્પષ્ટ માર્જિનને R0 કહે છે અને દરેક ઓપરેશનનું લક્ષ્ય તે જ છે.
| કોડ | અર્થ |
|---|---|
| R0 | કેન્સર દરેક કપાયેલી કિનારીથી ઓછામાં ઓછું 1 મિમી દૂર છે |
| R1 | કેન્સરના કોષો કિનારીના 1 મિમીની અંદર છે, ફક્ત માઇક્રોસ્કોપમાં દેખાય |
| R2 | આંખે દેખાય તેટલી ગાંઠ બાકી રહી ગઈ છે |
ઘણી કિનારીઓ તપાસાય છે: આગળ અને પાછળની સપાટી, શિરા અને ધમનીની કિનારી, પિત્તનળી, સ્વાદુપિંડની ગરદન અને આંતરડાં પાછળની પેશી. રિપોર્ટમાં કેટલી ગ્રંથિઓ કાઢી, નાની ચેતાઓ કે લોહીની નળીઓમાં કેન્સર છે કે નહીં, અને કીમોથેરાપી પછીનો પ્રતિભાવ ગ્રેડ પણ લખાય છે. રિપોર્ટમાં શું લખ્યું છે તે ન સમજાય તો અમારો સ્વાદુપિંડના બાયોપ્સી રિપોર્ટ અને જનીન તપાસનો અર્થ લેખ શબ્દોનો અર્થ સમજાવે છે.
સ્ટેજિંગ સ્કેન અને તે વાંચતી ટીમ જેટલું જ સારું હોય છે. સ્વાદુપિંડના ઘણા કેન્સર જોતી ટીમ pancreas-protocol CT વાંચે ત્યારે જૂથ વધુ ભરોસાપાત્ર મળે છે.
સ્ટેજ (TNM) કહે છે કે કેન્સર કેટલું ફેલાયું છે. ઓપરેશન-યોગ્યતા કહે છે કે ગાંઠ મુખ્ય લોહીની નળીઓને કેટલી અડે છે તેના આધારે અત્યારે ઓપરેશનથી સુરક્ષિત રીતે કાઢી શકાય કે નહીં.
ગાંઠ મોટી શિરા કે ધમનીને અડે છે, પણ ઓપરેશન અશક્ય બને એટલી નહીં. મોટા ભાગે પહેલાં કીમોથેરાપી અપાય છે, પછી ઓપરેશનનો નિર્ણય લેતાં પહેલાં સ્કેન ફરી કરાય છે.
ગાંઠ મુખ્ય ધમનીને વીંટળાય છે અથવા એવી શિરાને, જે ફરી બનાવી શકાય નહીં, પણ દૂરના અવયવમાં ફેલાઈ નથી. પહેલાં કીમોથેરાપી અપાય છે. થોડી ગાંઠો ઓપરેશન માટે પૂરતી સંકોચાય છે.
ક્યારેક. કીમોથેરાપીનાં કેટલાંક ચક્ર પછી સ્કેન, CA 19-9 નું સ્તર અને દર્દીનું સ્વાસ્થ્ય ફરી જોવાય છે. ગાંઠ નળીઓથી દૂર ખસી હોય તો ઓપરેશનનું આયોજન થઈ શકે.
તે છુપાયેલા કેન્સરના કોષોની વહેલી સારવાર કરે છે, ગાંઠને નળીઓથી દૂર સંકોચી શકે છે, અને કેન્સર કેવું વર્તે છે તે બતાવે છે. ઝડપથી વધતી ગાંઠમાં ફાયદો ન કરે તેવું ઓપરેશન ટળે છે.
એટલા કારણથી નહીં. બહુ ઊંચું સ્તર છુપાયેલા ફેલાવાનો સંકેત હોઈ શકે, તેથી ઘણી ટીમો પહેલાં કીમોથેરાપી આપે છે. કમળામાં પણ CA 19-9 વધે છે, તેથી પિત્તનળી ખાલી કર્યા પછી તે વાંચવું.
R0 એટલે કાઢેલા નમૂનાની કપાયેલી કિનારી સુધી કેન્સરના કોષો પહોંચ્યા નથી, અને નજીકનું કેન્સર ઓછામાં ઓછું 1 મિમી દૂર છે. દરેક કેન્સર ઓપરેશનનું લક્ષ્ય તે જ છે.
હા. CT કે MRI ની ફિલ્મ અને રિપોર્ટ સાથે લાવો. સ્વાદુપિંડના ઘણા કેન્સર જોતી ટીમનું બીજું વાચન જૂથ પાકું કરી શકે, અથવા બતાવી શકે કે ગાંઠ ધાર્યા કરતાં વધુ કાઢી શકાય તેવી છે.
આખી સારવારના માર્ગ માટે સ્વાદુપિંડના કેન્સરની સારવાર પાનું જુઓ. મુસાફરી પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
સ્વાદુપિંડના કેન્સરને "બૉર્ડરલાઇન" કે "લોકલી એડવાન્સ્ડ" કહેવાયું છે અને ઓપરેશન માટે તેનો અર્થ શું તે સમજાતું નથી? Dr Harsh Shah તમારા સ્કેન તમારી સાથે જોઈને સમજાવે છે કે તમે કયા જૂથમાં આવો છો અને કેમ. CT કે MRI ની ફિલ્મ અને રિપોર્ટ સાથે લાવો. ફોન પણ કરી શકો, કે WhatsApp પર સંદેશ મોકલી શકો. અપોઇન્ટમેન્ટ માટે કૉલ કરો WhatsApp પર બુક કરો Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.
