WhatsApp Skip to main content

Dr. Harsh J Shah

ફાટેલો એપેન્ડિક્સ: ઓપરેશન, ડ્રેઇન કે પહેલાં એન્ટિબાયોટિક?

છેલ્લે સુધાર્યું: 18 નવેમ્બર 2026

Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah, પેટ અને કેન્સરના સર્જન, અમદાવાદ

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ

ટૂંકમાં

ફાટેલો એપેન્ડિક્સ એક જ પ્રકારની તકલીફ નથી. આખા પેટમાં પરુ ફેલાયું હોય તો જલદી ઓપરેશન જોઈએ. પરુની દીવાલવાળી ગાંઠ હોય તો એન્ટિબાયોટિકથી શરૂ થઈ શકે.

નિર્ણય એ પર આધારિત છે કે શરીરે લીકને કેવી રીતે સંભાળ્યું, માત્ર એપેન્ડિક્સ ફાટ્યો તેના પર નહીં. સ્કેન અને તમારી હાલત મળીને જવાબ આપે છે.

ચેપનું મૂળ કાઢ્યા કે ડ્રેઇન કર્યા પછી એન્ટિબાયોટિક સામાન્ય રીતે લગભગ ચાર દિવસમાં બંધ થઈ શકે. પેટમાં નિયમિત ડ્રેઇન રાખવાથી ફાયદો થતો નથી.

પહેલા દુખાવાથી લઈને ઓપરેશન કે એન્ટિબાયોટિકની પસંદગી સુધીનું આખું ચિત્ર સમજવા અમારા તીવ્ર એપેન્ડિસાઇટિસની સારવાર પાનામાં વાંચો. આ લેખ સમજાવે છે કે એપેન્ડિક્સ ફાટી ગયો હોય ત્યારે શું બદલાય છે. બીમારીની સામાન્ય શરૂઆત અમારા અગાઉના લેખ Appendicitis in adults (English) માં છે.

ફાટેલો એપેન્ડિક્સ એટલે શું?

ફાટેલા એપેન્ડિક્સની દીવાલમાં કાણું પડે છે. ચેપવાળું પ્રવાહી બહાર નીકળે છે, અને શરીર તેના પર જુદી જુદી રીતે પ્રતિક્રિયા આપે છે.

ડૉક્ટરો આને જટિલ એપેન્ડિસાઇટિસ કહે છે. આ શબ્દ જુદી જુદી પરિસ્થિતિઓને આવરે છે, અને દરેકની સારવાર અલગ છે. નુકસાનનો પ્રકાર મહત્ત્વનો છે, કારણ કે તેના પરથી બીમારીનો માર્ગ નક્કી થાય છે.

ફાટેલા એપેન્ડિક્સનાં સામાન્ય ચિત્રો
ચિત્રતેનો અર્થસામાન્ય પહેલું પગલું
મરી ગયેલો (ગેંગ્રીન) એપેન્ડિક્સદીવાલ મરી ગઈ છે પણ હજી લીક થયું નથીઓપરેશન, તળિયે મજબૂત ટાંકો કે સ્ટેપલર સાથે
નાનું સ્થાનિક લીકએપેન્ડિક્સ પાસે થોડું પરુઓપરેશન, પરુ ખેંચી લેવું, ટૂંકા એન્ટિબાયોટિક
આખા પેટમાં ફેલાવોપેટના ઘણા ભાગમાં પરુ કે આંતરડાનું પ્રવાહીડ્રિપ, એન્ટિબાયોટિક અને જલદી ઓપરેશન
સોજાવાળી ગાંઠ (ફ્લેગ્મોન)આંતરડું અને ચરબી ચોંટી ગયાં, સ્પષ્ટ પરુ નથીએન્ટિબાયોટિક અને દેખરેખ
પરુની ગાંઠ (ફોલ્લો)દીવાલથી ઘેરાયેલું પરુનું ખિસ્સુંએન્ટિબાયોટિક, અને ખિસ્સું મોટું હોય તો ચામડી વાટે ડ્રેઇન

એટલે સવાલ ફક્ત “ફાટ્યો કે નહીં” નથી. સાચો સવાલ છે: “મારા શરીરે લીકને કેવી રીતે સંભાળ્યું?”

ઓપરેશન તરત ક્યારે જોઈએ?

આખા પેટમાં પરુ કે આંતરડાનું પ્રવાહી ફેલાયું હોય, અથવા તમે ખૂબ બીમાર હો, તો લીક અટકાવવા વધુ વિલંબ વિના ઓપરેશન કરવું પડે છે.

એન્ટિબાયોટિક લોહીના ચેપ પર કામ કરે છે, પણ દબાણ હેઠળ ભરાયેલું પરુ ખાલી કરી શકતી નથી. તાત્કાલિક ઓપરેશનનાં ચિહ્નો નીચે છે.

  • કડક, દુખતું પેટ. ફક્ત જમણા નીચલા ભાગમાં નહીં, આખા પેટમાં દુખાવો.
  • આખા શરીરના ચેપનાં ચિહ્નો. ખૂબ તાવ, ઝડપી ધબકારા, ઝડપી શ્વાસ કે નીચું બ્લડ પ્રેશર.
  • સ્કેનમાં દેખાવ. આંતરડા બહાર મુક્ત પ્રવાહી કે હવા, એક કરતાં વધુ ભાગમાં ફેલાયેલી.
  • સુધારો નહીં. દીવાલવાળી ગાંઠની સારવાર પછી એક-બે દિવસે પણ તમે વધુ બગડો.

ઓપરેશન પહેલાં ડ્રિપ, દુખાવાની દવા અને એન્ટિબાયોટિક શરૂ થાય છે. આ શરીરને તૈયાર કરે છે, ઓપરેશનની જગ્યા લેતું નથી. એક સામાન્ય ટાળી શકાય એવી ભૂલ એ છે કે પરુ ખાલી ન થયું હોય છતાં એન્ટિબાયોટિક બદલ્યા કરવી.

એન્ટિબાયોટિક અને ડ્રેઇન પહેલાં ક્યારે?

શરીરે લીકને ઘેરી લીધું હોય અને તમારી હાલત સ્થિર હોય, તો એન્ટિબાયોટિક અને મોટા પરુના ખિસ્સા માટે ડ્રેઇન ઘણી વાર વધુ સલામત શરૂઆત છે.

સોજાવાળા આંતરડા અને ચરબીના ગઠ્ઠામાં ફસાયેલા એપેન્ડિક્સનું ઓપરેશન અઘરું છે. ત્યાં કાપવાથી આંતરડાને ઇજા થઈ શકે, અને આંતરડાનો ભાગ કાઢવો પડી શકે. આવી સ્થિતિમાં વહેલા ઓપરેશન અને એન્ટિબાયોટિકની સરખામણી કરનારા અભ્યાસોમાં વહેલા ઓપરેશન પછી વધુ તકલીફો જોવા મળી.

  1. નળી વાટે એન્ટિબાયોટિક. પહેલા બે-ત્રણ દિવસ તાવ અને દુખાવા પર ચાંપતી નજર રખાય છે.
  2. પરુના ખિસ્સા માટે ડ્રેઇન. ખિસ્સું લગભગ ત્રણથી ચાર સેન્ટિમીટર કે તેથી મોટું હોય અને પહોંચી શકાય, તો રેડિયોલૉજિસ્ટ સ્કેનની મદદથી ચામડી વાટે પાતળી નળી મૂકે છે.
  3. ફેરતપાસ. સુધારો થાય તો સારવાર ચાલુ રહે અને ખોરાક ફરી શરૂ થાય. બગડો તો આયોજન ઓપરેશન તરફ બદલાય છે.

આ માર્ગ ત્યારે જ ચાલે છે જ્યારે તમે સ્થિર હો અને રેડિયોલૉજિસ્ટ તથા સર્જન બંને નજીક હોય. ભારતમાં ઘણા લોકો મોડા પહોંચે છે, એટલે આ નિર્ણય વારંવાર લેવાય છે. આંતરડાનો ક્ષય પણ એપેન્ડિક્સની ગાંઠ જેવો લાગી શકે, એટલે ડૉક્ટર સ્કેન ધ્યાનથી તપાસે છે. એ સરખા દેખાવ વિશે અમારા આંતરડાના ક્ષયની સારવાર પાનામાં સમજાવ્યું છે.

સોજાવાળા ભાગમાં ઓપરેશન કેવી રીતે થાય?

સર્જન પરુ સાફ કરે છે, એપેન્ડિક્સ કાઢે છે અને નબળા તળિયાને સ્ટેપલરથી બંધ કરે છે. દૂરબીનથી ઘણી વાર શક્ય છે, પણ સર્જન ખુલ્લા કાપ પર આવી શકે.

સોજાવાળા એપેન્ડિક્સનું તળિયું નરમ અને સૂજેલું હોય છે. દોરાની સાદી ગાંઠ તેમાંથી કપાઈ શકે. તળિયાને બંધ કરીને કાપતું સ્ટેપલર સામાન્ય રીતે વધુ સલામત છે.

ફાટેલા એપેન્ડિક્સના ઓપરેશનનાં મહત્ત્વનાં પગલાં
પગલુંસર્જન શું કરે છેકેમ
પરુ સાફ કરવુંપેટને પાણીથી ધોવાને બદલે પરુ અને પ્રવાહી ખેંચી લે છેએક અભ્યાસમાં ધોવાથી પરુના ખિસ્સા ઘટ્યાં નહીં
તળિયું સુરક્ષિત કરવુંદીવાલની સ્થિતિ મુજબ સ્ટેપલર કે ટાંકા વાપરે છેઠૂંઠામાંથી લીક ગંભીર છે
નિયમિત ડ્રેઇન ટાળવુંસ્પષ્ટ કારણ હોય તો જ ડ્રેઇન રાખે છેસમીક્ષાઓમાં ડ્રેઇનથી પરુના ખિસ્સા ઘટતાં નથી
નમૂનો મોકલવોએપેન્ડિક્સ પ્રયોગશાળામાં મોકલે છેછુપાયેલી ગાંઠ ફક્ત રિપોર્ટથી મળે છે

ક્યારેક મોટા આંતરડા સાથેના જોડાણ પાસેનું આંતરડું એટલું બીમાર હોય કે સલામત રીતે બંધ ન થાય. ત્યારે આંતરડાનો નાનો ટુકડો કાઢવો પડે. આ ઓછું બને છે, અને તે સલામત પસંદગી તરીકે આયોજિત હોય છે. ફાટેલા એપેન્ડિક્સ પાછળ ગાંઠ હોવી પણ ઓછી બને છે, પણ એટલે જ દરેક નમૂનો તપાસાય છે.

ઓપરેશન પછી એન્ટિબાયોટિક કેટલા દિવસ?

ચેપનું મૂળ કાઢ્યા કે ડ્રેઇન કર્યા પછી સામાન્ય રીતે લગભગ ચાર દિવસની એન્ટિબાયોટિક પૂરતી છે. લાંબો કોર્સ સ્પષ્ટ ફાયદા વિના આડઅસર વધારે છે.

પેટના ચેપના મોટા અભ્યાસમાં નક્કી ચાર દિવસના કોર્સની સરખામણી લાંબા કોર્સ સાથે થઈ. લાંબો કોર્સ તાવ અને લોહીની ગણતરી સ્થિર થાય ત્યાં સુધી ચાલતો. પરિણામ સરખાં રહ્યાં. તમારા સર્જન છતાં તાપમાન, ધબકારા, લોહીની તપાસ અને મળત્યાગ પર નજર રાખે છે, અને તમે સ્થિર ન થાઓ તો આયોજન બદલે છે.

ફાટેલા એપેન્ડિક્સ પછી કઈ તકલીફ થઈ શકે?

મુખ્ય તકલીફો ઘાનો ચેપ, પેટમાં પરુનું ખિસ્સું અને ધીમું ચાલતું આંતરડું છે. મોટા ભાગની વહેલી પકડાય છે અને બીજા મોટા ઓપરેશન વિના સારવાર થાય છે.

  • ઘાનો ચેપ. કાપ પર લાલાશ, પરુ કે દુખાવો. ત્વચા થોડી ખુલ્લી રાખી શકાય, જેથી પરુ નીકળે અને ઘા રૂઝાય.
  • પરુનું ખિસ્સું. થોડા દિવસ પછી તાવ, પેટમાં દુખાવો કે લોહીમાં વધુ ગણતરી. સ્કેનથી મળે છે, અને ડ્રેઇનથી સામાન્ય રીતે સારવાર થાય છે.
  • ધીમું આંતરડું. ફૂલેલું પેટ અને ઉલટી. આંતરડાને આરામ, ડ્રિપ અને સમય એ સામાન્ય સારવાર છે.

તાવ પાછો આવે, દુખાવો વધે, વારંવાર ઉલટી થાય કે ઘામાંથી પરુ નીકળે તો તરત ડૉક્ટરને મળો. અમારું તીવ્ર એપેન્ડિસાઇટિસની સારવાર પાનું આખો માર્ગ આપે છે, જેમાં એપેન્ડિક્સની ગાંઠ પછી સ્કેનથી કેવી રીતે અનુસરાય તે પણ છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

ફાટેલા એપેન્ડિક્સનું ઓપરેશન હંમેશાં તાત્કાલિક જોઈએ?

ના. આખા પેટમાં પરુ કે આંતરડાનું પ્રવાહી ફેલાયું હોય ત્યારે તે તાત્કાલિક છે. શરીરે લીકને ઘેરી લીધું હોય અને તમે સ્થિર હો, તો એન્ટિબાયોટિક અને ડ્રેઇન પહેલાં આવી શકે.

કેટલાકને ઓપરેશનને બદલે એન્ટિબાયોટિક અને ડ્રેઇન કેમ અપાય છે?

એપેન્ડિક્સે દીવાલવાળી ગાંઠ કે પરુનું ખિસ્સું બનાવ્યું હોય, તો સોજાવાળા ભાગમાં ઓપરેશન જોખમી છે. પહેલાં ચેપની સારવાર ઘણી વાર સલામત છે, અને ઓપરેશન નિષ્ફળતા માટે રખાય છે.

ઓપરેશન પછી એન્ટિબાયોટિક કેટલા દિવસ જોઈએ?

ચેપનું મૂળ કાઢ્યા કે ડ્રેઇન કર્યા પછી સામાન્ય રીતે લગભગ ચાર દિવસની એન્ટિબાયોટિક પૂરતી છે. તમારા સર્જન તાવ અને લોહીની તપાસ પરથી આયોજન નક્કી કરે છે.

ઓપરેશન પછી પેટમાં ડ્રેઇન રાખવો જ પડે?

નિયમિત નહીં. અભ્યાસો બતાવે છે કે નિયમિત ડ્રેઇન પરુનું ખિસ્સું થવાની શક્યતા ઘટાડતો નથી. સ્પષ્ટ કારણ હોય ત્યારે જ ડ્રેઇન મૂકાય છે.

કાઢેલો એપેન્ડિક્સ પ્રયોગશાળામાં કેમ મોકલાય છે?

ક્યારેક ફાટેલા એપેન્ડિક્સ પાછળ ગાંઠ છુપાયેલી હોય છે, મોટા ભાગે મોટી ઉંમરે. પ્રયોગશાળાનો રિપોર્ટ તે શોધે છે, જેથી વધુ સારવાર ચૂકી ન જવાય.

ફાટેલા એપેન્ડિક્સની સારવાર દૂરબીનથી થઈ શકે?

ઘણી વાર હા, અનુભવી ટીમ હોય અને વ્યક્તિ સ્થિર હોય ત્યારે. ભાગ ખૂબ સૂજેલો હોય તો સર્જન સલામતી માટે ખુલ્લા કાપ પર આવી શકે. એ યોગ્ય નિર્ણય છે, નિષ્ફળતા નહીં.

ગાંઠ એન્ટિબાયોટિકથી શાંત થાય તો એપેન્ડિક્સ પછી કાઢવાનો?

ઘણા સર્જન થોડા અઠવાડિયા પછી સ્કેન, અને મોટી ઉંમરે દૂરબીનની તપાસ સૂચવે છે, જેથી ગાંઠ નકારી શકાય. એપેન્ડિક્સ પછી કાઢવો કે નહીં તે દરેક કેસમાં તમારી સાથે નક્કી થાય છે.

સંબંધિત પાનાં

બીમારી અને તેની સારવારનું આખું ચિત્ર જોવા તીવ્ર એપેન્ડિસાઇટિસની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. આવતા પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.

Dr Harsh Shah ક્યાં તપાસે છે

ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601

એપેન્ડિક્સ ફાટી ગયો હોવાનું કહેવાયું છે, અને સમજાતું નથી કે ઓપરેશન, ડ્રેઇન કે ફક્ત એન્ટિબાયોટિક જોઈએ? અમદાવાદના પેટ અને દૂરબીનના સર્જન Dr Harsh Shah સમજાવે છે કે આ પસંદગી કેવી રીતે થાય છે. તમે અમને ફોન કે WhatsApp સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Get health updates from Dr Harsh Shah on WhatsApp

Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.

Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.

Dr. Harsh J Shah
Dr Harsh Shah, Gastro, Cancer & Laparoscopic Surgeon, Ahmedabad
Privacy Overview

This website uses cookies so that we can provide you with the best user experience possible. Cookie information is stored in your browser and performs functions such as recognising you when you return to our website and helping our team to understand which sections of the website you find most interesting and useful.