Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 18 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
ફાટેલો એપેન્ડિક્સ એક જ પ્રકારની તકલીફ નથી. આખા પેટમાં પરુ ફેલાયું હોય તો જલદી ઓપરેશન જોઈએ. પરુની દીવાલવાળી ગાંઠ હોય તો એન્ટિબાયોટિકથી શરૂ થઈ શકે.
નિર્ણય એ પર આધારિત છે કે શરીરે લીકને કેવી રીતે સંભાળ્યું, માત્ર એપેન્ડિક્સ ફાટ્યો તેના પર નહીં. સ્કેન અને તમારી હાલત મળીને જવાબ આપે છે.
ચેપનું મૂળ કાઢ્યા કે ડ્રેઇન કર્યા પછી એન્ટિબાયોટિક સામાન્ય રીતે લગભગ ચાર દિવસમાં બંધ થઈ શકે. પેટમાં નિયમિત ડ્રેઇન રાખવાથી ફાયદો થતો નથી.
પહેલા દુખાવાથી લઈને ઓપરેશન કે એન્ટિબાયોટિકની પસંદગી સુધીનું આખું ચિત્ર સમજવા અમારા તીવ્ર એપેન્ડિસાઇટિસની સારવાર પાનામાં વાંચો. આ લેખ સમજાવે છે કે એપેન્ડિક્સ ફાટી ગયો હોય ત્યારે શું બદલાય છે. બીમારીની સામાન્ય શરૂઆત અમારા અગાઉના લેખ Appendicitis in adults (English) માં છે.
ફાટેલા એપેન્ડિક્સની દીવાલમાં કાણું પડે છે. ચેપવાળું પ્રવાહી બહાર નીકળે છે, અને શરીર તેના પર જુદી જુદી રીતે પ્રતિક્રિયા આપે છે.
ડૉક્ટરો આને જટિલ એપેન્ડિસાઇટિસ કહે છે. આ શબ્દ જુદી જુદી પરિસ્થિતિઓને આવરે છે, અને દરેકની સારવાર અલગ છે. નુકસાનનો પ્રકાર મહત્ત્વનો છે, કારણ કે તેના પરથી બીમારીનો માર્ગ નક્કી થાય છે.
| ચિત્ર | તેનો અર્થ | સામાન્ય પહેલું પગલું |
|---|---|---|
| મરી ગયેલો (ગેંગ્રીન) એપેન્ડિક્સ | દીવાલ મરી ગઈ છે પણ હજી લીક થયું નથી | ઓપરેશન, તળિયે મજબૂત ટાંકો કે સ્ટેપલર સાથે |
| નાનું સ્થાનિક લીક | એપેન્ડિક્સ પાસે થોડું પરુ | ઓપરેશન, પરુ ખેંચી લેવું, ટૂંકા એન્ટિબાયોટિક |
| આખા પેટમાં ફેલાવો | પેટના ઘણા ભાગમાં પરુ કે આંતરડાનું પ્રવાહી | ડ્રિપ, એન્ટિબાયોટિક અને જલદી ઓપરેશન |
| સોજાવાળી ગાંઠ (ફ્લેગ્મોન) | આંતરડું અને ચરબી ચોંટી ગયાં, સ્પષ્ટ પરુ નથી | એન્ટિબાયોટિક અને દેખરેખ |
| પરુની ગાંઠ (ફોલ્લો) | દીવાલથી ઘેરાયેલું પરુનું ખિસ્સું | એન્ટિબાયોટિક, અને ખિસ્સું મોટું હોય તો ચામડી વાટે ડ્રેઇન |
એટલે સવાલ ફક્ત “ફાટ્યો કે નહીં” નથી. સાચો સવાલ છે: “મારા શરીરે લીકને કેવી રીતે સંભાળ્યું?”
આખા પેટમાં પરુ કે આંતરડાનું પ્રવાહી ફેલાયું હોય, અથવા તમે ખૂબ બીમાર હો, તો લીક અટકાવવા વધુ વિલંબ વિના ઓપરેશન કરવું પડે છે.
એન્ટિબાયોટિક લોહીના ચેપ પર કામ કરે છે, પણ દબાણ હેઠળ ભરાયેલું પરુ ખાલી કરી શકતી નથી. તાત્કાલિક ઓપરેશનનાં ચિહ્નો નીચે છે.
ઓપરેશન પહેલાં ડ્રિપ, દુખાવાની દવા અને એન્ટિબાયોટિક શરૂ થાય છે. આ શરીરને તૈયાર કરે છે, ઓપરેશનની જગ્યા લેતું નથી. એક સામાન્ય ટાળી શકાય એવી ભૂલ એ છે કે પરુ ખાલી ન થયું હોય છતાં એન્ટિબાયોટિક બદલ્યા કરવી.
શરીરે લીકને ઘેરી લીધું હોય અને તમારી હાલત સ્થિર હોય, તો એન્ટિબાયોટિક અને મોટા પરુના ખિસ્સા માટે ડ્રેઇન ઘણી વાર વધુ સલામત શરૂઆત છે.
સોજાવાળા આંતરડા અને ચરબીના ગઠ્ઠામાં ફસાયેલા એપેન્ડિક્સનું ઓપરેશન અઘરું છે. ત્યાં કાપવાથી આંતરડાને ઇજા થઈ શકે, અને આંતરડાનો ભાગ કાઢવો પડી શકે. આવી સ્થિતિમાં વહેલા ઓપરેશન અને એન્ટિબાયોટિકની સરખામણી કરનારા અભ્યાસોમાં વહેલા ઓપરેશન પછી વધુ તકલીફો જોવા મળી.
આ માર્ગ ત્યારે જ ચાલે છે જ્યારે તમે સ્થિર હો અને રેડિયોલૉજિસ્ટ તથા સર્જન બંને નજીક હોય. ભારતમાં ઘણા લોકો મોડા પહોંચે છે, એટલે આ નિર્ણય વારંવાર લેવાય છે. આંતરડાનો ક્ષય પણ એપેન્ડિક્સની ગાંઠ જેવો લાગી શકે, એટલે ડૉક્ટર સ્કેન ધ્યાનથી તપાસે છે. એ સરખા દેખાવ વિશે અમારા આંતરડાના ક્ષયની સારવાર પાનામાં સમજાવ્યું છે.
સર્જન પરુ સાફ કરે છે, એપેન્ડિક્સ કાઢે છે અને નબળા તળિયાને સ્ટેપલરથી બંધ કરે છે. દૂરબીનથી ઘણી વાર શક્ય છે, પણ સર્જન ખુલ્લા કાપ પર આવી શકે.
સોજાવાળા એપેન્ડિક્સનું તળિયું નરમ અને સૂજેલું હોય છે. દોરાની સાદી ગાંઠ તેમાંથી કપાઈ શકે. તળિયાને બંધ કરીને કાપતું સ્ટેપલર સામાન્ય રીતે વધુ સલામત છે.
| પગલું | સર્જન શું કરે છે | કેમ |
|---|---|---|
| પરુ સાફ કરવું | પેટને પાણીથી ધોવાને બદલે પરુ અને પ્રવાહી ખેંચી લે છે | એક અભ્યાસમાં ધોવાથી પરુના ખિસ્સા ઘટ્યાં નહીં |
| તળિયું સુરક્ષિત કરવું | દીવાલની સ્થિતિ મુજબ સ્ટેપલર કે ટાંકા વાપરે છે | ઠૂંઠામાંથી લીક ગંભીર છે |
| નિયમિત ડ્રેઇન ટાળવું | સ્પષ્ટ કારણ હોય તો જ ડ્રેઇન રાખે છે | સમીક્ષાઓમાં ડ્રેઇનથી પરુના ખિસ્સા ઘટતાં નથી |
| નમૂનો મોકલવો | એપેન્ડિક્સ પ્રયોગશાળામાં મોકલે છે | છુપાયેલી ગાંઠ ફક્ત રિપોર્ટથી મળે છે |
ક્યારેક મોટા આંતરડા સાથેના જોડાણ પાસેનું આંતરડું એટલું બીમાર હોય કે સલામત રીતે બંધ ન થાય. ત્યારે આંતરડાનો નાનો ટુકડો કાઢવો પડે. આ ઓછું બને છે, અને તે સલામત પસંદગી તરીકે આયોજિત હોય છે. ફાટેલા એપેન્ડિક્સ પાછળ ગાંઠ હોવી પણ ઓછી બને છે, પણ એટલે જ દરેક નમૂનો તપાસાય છે.
ચેપનું મૂળ કાઢ્યા કે ડ્રેઇન કર્યા પછી સામાન્ય રીતે લગભગ ચાર દિવસની એન્ટિબાયોટિક પૂરતી છે. લાંબો કોર્સ સ્પષ્ટ ફાયદા વિના આડઅસર વધારે છે.
પેટના ચેપના મોટા અભ્યાસમાં નક્કી ચાર દિવસના કોર્સની સરખામણી લાંબા કોર્સ સાથે થઈ. લાંબો કોર્સ તાવ અને લોહીની ગણતરી સ્થિર થાય ત્યાં સુધી ચાલતો. પરિણામ સરખાં રહ્યાં. તમારા સર્જન છતાં તાપમાન, ધબકારા, લોહીની તપાસ અને મળત્યાગ પર નજર રાખે છે, અને તમે સ્થિર ન થાઓ તો આયોજન બદલે છે.
મુખ્ય તકલીફો ઘાનો ચેપ, પેટમાં પરુનું ખિસ્સું અને ધીમું ચાલતું આંતરડું છે. મોટા ભાગની વહેલી પકડાય છે અને બીજા મોટા ઓપરેશન વિના સારવાર થાય છે.
તાવ પાછો આવે, દુખાવો વધે, વારંવાર ઉલટી થાય કે ઘામાંથી પરુ નીકળે તો તરત ડૉક્ટરને મળો. અમારું તીવ્ર એપેન્ડિસાઇટિસની સારવાર પાનું આખો માર્ગ આપે છે, જેમાં એપેન્ડિક્સની ગાંઠ પછી સ્કેનથી કેવી રીતે અનુસરાય તે પણ છે.
ના. આખા પેટમાં પરુ કે આંતરડાનું પ્રવાહી ફેલાયું હોય ત્યારે તે તાત્કાલિક છે. શરીરે લીકને ઘેરી લીધું હોય અને તમે સ્થિર હો, તો એન્ટિબાયોટિક અને ડ્રેઇન પહેલાં આવી શકે.
એપેન્ડિક્સે દીવાલવાળી ગાંઠ કે પરુનું ખિસ્સું બનાવ્યું હોય, તો સોજાવાળા ભાગમાં ઓપરેશન જોખમી છે. પહેલાં ચેપની સારવાર ઘણી વાર સલામત છે, અને ઓપરેશન નિષ્ફળતા માટે રખાય છે.
ચેપનું મૂળ કાઢ્યા કે ડ્રેઇન કર્યા પછી સામાન્ય રીતે લગભગ ચાર દિવસની એન્ટિબાયોટિક પૂરતી છે. તમારા સર્જન તાવ અને લોહીની તપાસ પરથી આયોજન નક્કી કરે છે.
નિયમિત નહીં. અભ્યાસો બતાવે છે કે નિયમિત ડ્રેઇન પરુનું ખિસ્સું થવાની શક્યતા ઘટાડતો નથી. સ્પષ્ટ કારણ હોય ત્યારે જ ડ્રેઇન મૂકાય છે.
ક્યારેક ફાટેલા એપેન્ડિક્સ પાછળ ગાંઠ છુપાયેલી હોય છે, મોટા ભાગે મોટી ઉંમરે. પ્રયોગશાળાનો રિપોર્ટ તે શોધે છે, જેથી વધુ સારવાર ચૂકી ન જવાય.
ઘણી વાર હા, અનુભવી ટીમ હોય અને વ્યક્તિ સ્થિર હોય ત્યારે. ભાગ ખૂબ સૂજેલો હોય તો સર્જન સલામતી માટે ખુલ્લા કાપ પર આવી શકે. એ યોગ્ય નિર્ણય છે, નિષ્ફળતા નહીં.
ઘણા સર્જન થોડા અઠવાડિયા પછી સ્કેન, અને મોટી ઉંમરે દૂરબીનની તપાસ સૂચવે છે, જેથી ગાંઠ નકારી શકાય. એપેન્ડિક્સ પછી કાઢવો કે નહીં તે દરેક કેસમાં તમારી સાથે નક્કી થાય છે.
બીમારી અને તેની સારવારનું આખું ચિત્ર જોવા તીવ્ર એપેન્ડિસાઇટિસની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. આવતા પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
એપેન્ડિક્સ ફાટી ગયો હોવાનું કહેવાયું છે, અને સમજાતું નથી કે ઓપરેશન, ડ્રેઇન કે ફક્ત એન્ટિબાયોટિક જોઈએ? અમદાવાદના પેટ અને દૂરબીનના સર્જન Dr Harsh Shah સમજાવે છે કે આ પસંદગી કેવી રીતે થાય છે. તમે અમને ફોન કે WhatsApp સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.