Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 19 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
એપેન્ડિક્સનો ગઠ્ઠો એટલે એપેન્ડિસાઇટિસનો એવો હુમલો જેને શરીરે આસપાસની ચરબી અને આંતરડાથી ઘેરી લીધો છે. પહેલાં એન્ટિબાયોટિકથી સારવાર થાય છે, અને પરુ ભરાયું હોય તો ડ્રેઇન મૂકાય છે.
પહેલાં દરેકનો એપેન્ડિક્સ પછી કાઢી નાખતા. હવે પછીનું ઓપરેશન કારણ હોય ત્યારે જ સૂચવાય છે, બધાને નહીં.
પુખ્ત વ્યક્તિમાં, ખાસ કરીને ચાલીસ પછી, ગઠ્ઠો શાંત થાય એટલે આંતરડાની તપાસ થાય છે, કારણ કે ગઠ્ઠા પાછળ ગાંઠ છુપાઈ શકે.
પહેલા દુખાવાથી લઈને ઓપરેશનની પસંદગી સુધીનું આખું ચિત્ર સમજવા અમારા તીવ્ર એપેન્ડિસાઇટિસની સારવાર પાનામાં વાંચો. આ લેખ એક જ સવાલનો જવાબ આપે છે: ગઠ્ઠો બની ગયો હોય ત્યારે શું કરવું. એપેન્ડિક્સ હજી સાબૂત હોય તો અમારો લેખ એન્ટિબાયોટિકથી ઓપરેશન ટાળી શકાય? જુઓ.
સૂજેલો એપેન્ડિક્સ આસપાસની ચરબી અને આંતરડામાં વીંટળાઈ ગયો હોય, એને ગઠ્ઠો કહે છે. શરીરે ચેપને એક જગ્યાએ બાંધી દીધો છે, એટલે તે આખા પેટમાં ફેલાતો નથી.
એપેન્ડિસાઇટિસની સારવાર વહેલી ન થાય તો એપેન્ડિક્સની આસપાસનાં આંતરડાં તેને ચોંટી જાય છે. બધું ભેગું મળીને જમણી બાજુ નીચે પેટમાં કડક, દબાવતાં દુખે એવો સોજો બને છે. ડૉક્ટરો તેને એપેન્ડિક્યુલર માસ કહે છે.
ગઠ્ઠા બે પ્રકારના હોય છે, અને સ્કેનથી ફરક ખબર પડે છે.
ઘણા લોકો દુખાવો અને તાવના ઘણા દિવસો પછી અમારી પાસે આવે છે, ત્યારે ગઠ્ઠો બની ચૂક્યો હોય છે. આપણે ત્યાં આવું મોડું આવવું સામાન્ય છે.
ગઠ્ઠામાં આંતરડાં એકબીજાને ચોંટેલાં અને નાજુક હોય છે. તે સમયે ઓપરેશન કરીએ તો આંતરડાને ઈજા થઈ શકે અને એપેન્ડિક્સ કરતાં મોટું ઓપરેશન કરવું પડે.
દીવાલ પર ચોંટેલા ભીના ટિશ્યુ પેપરનો વિચાર કરો. ખેંચો તો ફાટી જાય. એવી જ રીતે, સીકમ અને નાના આંતરડાનો છેડો એપેન્ડિક્સ સાથે ચોંટેલો હોય છે અને સહેલાઈથી ફાટે છે.
સોજો પહેલાં શાંત થવા દઈએ તો ચિત્ર ઘણી વાર બદલાઈ જાય છે. મોટા ભાગના લોકોને તાત્કાલિક ઓપરેશનની જરૂર પડતી નથી. કેટલાકને પછી ઓપરેશન કરાવવું પડે, પણ ત્યારે તે ગોઠવેલું, શાંતિથી અને વધુ સલામત હોય છે.
આ વાત બીજી રીતે સ્વસ્થ વ્યક્તિ માટે છે. પેટ પથ્થર જેવું કડક થાય, તાવ વધે કે દુખાવો ફેલાય, તો ગઠ્ઠાની દીવાલ તૂટી રહી છે. તેમને વિલંબ વગર ઓપરેશન જોઈએ, જેમ અમારા ફાટેલા એપેન્ડિક્સ લેખમાં સમજાવ્યું છે.
તમને દાખલ કરીને ડ્રિપથી એન્ટિબાયોટિક અપાય છે અને બે-ત્રણ દિવસ નજીકથી નજર રખાય છે. પરુનું ખિસ્સું પૂરતું મોટું હોય તો ડ્રેઇન મૂકાય છે.
સુધારો થાય એટલે ગોળીઓ શરૂ થાય છે, અને રજા વખતે કયાં લક્ષણોમાં તરત પાછા આવવું તેની લેખિત સ્પષ્ટ સલાહ મળે છે.
ના. ગઠ્ઠા પછી દરેકનો એપેન્ડિક્સ કાઢવાનો રિવાજ એક સમયે હતો. હવે કારણ હોય ત્યારે જ સલાહ અપાય છે, અને કારણો ઘણા સ્પષ્ટ છે.
ગઠ્ઠો શાંત થયા પછી મોટા ભાગના લોકોને ફરી હુમલો આવતો નથી. બધાને થિયેટરમાં લઈ જઈએ તો ઘણા લોકોને થોડા લોકોના ફાયદા માટે ઓપરેશન કરાવવું પડે. અને ડાઘવાળી જગ્યાએ ગોઠવેલું ઓપરેશન પણ હંમેશાં સહેલું હોતું નથી.
| પરિસ્થિતિ | સામાન્ય સલાહ | કારણ |
|---|---|---|
| દુખાવો કે તાવ પાછો આવે | ઓપરેશનની સલાહ | એપેન્ડિક્સ હજી બીમાર છે |
| ગઠ્ઠો પૂરેપૂરો શાંત ન થાય, કે વધે | ઓપરેશન, કાઢેલા ભાગની તપાસ સાથે | ફક્ત સ્કેનથી ગાંઠની શક્યતા નકારી શકાતી નથી |
| એપેન્ડિક્સમાં સખત પથરી દેખાય | સામાન્ય રીતે ઓપરેશનની સલાહ | અવરોધ રહેવાથી ફરી હુમલાની શક્યતા વધે છે |
| આંતરડાની તપાસમાં શંકાસ્પદ કંઈક મળે | નિષ્ણાત ટીમ સાથે ગોઠવેલું ઓપરેશન | શું મળ્યું તેના પર plan આધારિત છે |
| પૂરેપૂરો શાંત થયો, પથરી નહીં, ઉંમર નાની, આંતરડું સામાન્ય | રાહ જોવી વાજબી | મોટા ભાગનામાં ફરી હુમલો અપેક્ષિત નથી |
| સમજાવટ પછી તમે જ કઢાવવા ઇચ્છો | વાજબી પસંદગી | ફરી હુમલાની ચિંતા દૂર થાય છે |
ઓપરેશન સૂચવાય ત્યારે સામાન્ય રીતે ગઠ્ઠો ગયા પછી થોડા અઠવાડિયે દૂરબીનથી થાય છે. આંતરડાનો કોઈ ભાગ પણ કાઢવો પડી શકે એવું હોય તો અમે તમને દિવસ પહેલાં જ કહી દઈએ છીએ.
પુખ્ત વ્યક્તિમાં, ખાસ કરીને ચાલીસ પછી, એપેન્ડિક્સ કે સીકમની ગાંઠ પહેલાં ગઠ્ઠા તરીકે દેખાઈ શકે. colonoscopy અને ક્યારેક CT સ્કેનથી તે નકારાય છે.
મોટા ભાગના ગઠ્ઠા ફક્ત ચેપના હોય છે. પણ નાની સંખ્યામાં પુખ્ત લોકોમાં અંદર ગાંઠ નીકળે છે, અને ઉંમર વધતાં તેની શક્યતા વધે છે. “બસ ગઠ્ઠો હતો” કહીને ગાંઠ ચૂકી જવી અમને ગમે નહીં.
Colonoscopy સામાન્ય આવે તો પણ એપેન્ડિક્સ પોતે ચોખ્ખો ગણાતો નથી. એટલે ગઠ્ઠો રહી જાય કે સ્કેન અજુગતો લાગે, તો તે ભાગ કાઢીને તેનો રિપોર્ટ કરાવવો પડે.
જમણી બાજુ નીચે ગઠ્ઠો બનાવતી બીજી ઘણી બીમારીઓ છે. ઇતિહાસ અને પછીની તપાસથી ફરક ખબર પડે છે, એટલે રહી ગયેલા ગઠ્ઠાની ફાઇલ અમે ક્યારેય બંધ કરતા નથી.
| બીમારી | સંકેતો | ફરક કેવી રીતે પડે |
|---|---|---|
| આંતરડાનો ટીબી | અઠવાડિયાં સુધી ધીમી બીમારી, વજન ઘટવું, રાત્રે તાવ | Colonoscopy સાથે નમૂના અને ટીબીની તપાસ |
| સીકમ કે એપેન્ડિક્સની ગાંઠ | મોટી ઉંમર, લોહી ઓછું, ઝાડામાં ફેરફાર | Colonoscopy, biopsy અને CT સ્કેન |
| ક્રોહન રોગ | નાની ઉંમર, લાંબો ઝાડો, મોઢામાં ચાંદાં | Colonoscopy, biopsy અને આંતરડાનો ખાસ સ્કેન |
| અંડાશય કે નળીની તકલીફ | સ્ત્રીઓમાં, નીચલા પેટનો દુખાવો, સ્રાવ | પેલ્વિક સ્કેન અને સ્ત્રીરોગ નિષ્ણાતની તપાસ |
જે ગઠ્ઠો ઘટે પણ ઘણા સ્કેન પછી પણ પૂરેપૂરો ન જાય, તે છુપાવાની જાણીતી જગ્યા છે. કાં તો તે પૂરેપૂરો જવો જોઈએ અને આંતરડાની તપાસ સામાન્ય આવવી જોઈએ, કાં તેનો નમૂનો લેવો જોઈએ.
હા. બાળકો, સગર્ભા સ્ત્રીઓ અને નબળી રોગપ્રતિકારશક્તિવાળા દરેક માટે બાળરોગ, પ્રસૂતિ કે ફિઝિશિયનની ટીમ સાથે જુદો plan બને છે.
તમારો સ્કેન, ઉંમર અને ઇચ્છા જોઈને એક સ્પષ્ટ ભલામણ આપીએ છીએ. અંતિમ પસંદગી તમારી છે.
Dr Harsh Shah ચાર વાત સરળ ભાષામાં સમજાવે છે. પહેલી, ગઠ્ઠો ઘેરાયેલો ચેપ છે અને તે પોતે કટોકટી નથી. બીજી, પહેલું પગલું એન્ટિબાયોટિક છે, જરૂર પડે તો ડ્રેઇન સાથે. ત્રીજી, એપેન્ડિક્સ પછી ત્યારે જ કાઢાય જ્યારે સ્પષ્ટ કારણ હોય. ચોથી, ચાલીસ પછી આંતરડાની તપાસ વૈકલ્પિક નથી.
બધા સ્કેન, રિપોર્ટ અને રજાના કાગળ સાથે લાવો. બીજી નજર ઘણી વાર એક જ મુલાકાતમાં સવાલ ઉકેલી દે છે.
સૂજેલો એપેન્ડિક્સ આસપાસની ચરબી અને આંતરડામાં વીંટળાઈ ગયો હોય, જેને શરીરે ઘેરી લીધો છે. પહેલાં એન્ટિબાયોટિકથી સારવાર થાય છે, અને પરુનું ખિસ્સું હોય તો ડ્રેઇન મૂકાય છે.
દરેકને નહીં. દુખાવો કે તાવ પાછો આવે, ગઠ્ઠો પૂરો ન જાય, એપેન્ડિક્સમાં પથરી દેખાય કે આંતરડાની તપાસમાં શંકા હોય, ત્યારે ઓપરેશન સૂચવાય છે.
સામાન્ય રીતે ગઠ્ઠો ગયા પછી થોડા અઠવાડિયે, તમે પૂરા સાજા થાઓ અને આંતરડાની તપાસ થઈ જાય પછી. ચોક્કસ સમય તમારા સ્કેન અને તબિયત પર નક્કી થાય છે.
એપેન્ડિક્સ કે સીકમની ગાંઠ પહેલાં ગઠ્ઠા તરીકે દેખાઈ શકે, ખાસ કરીને ચાલીસથી મોટી ઉંમરે. સારું લાગવાથી એ નકારાતું નથી, અને તપાસ ટૂંકી છે.
હા, આપણા દેશમાં આંતરડાનો ટીબી એપેન્ડિક્સના ગઠ્ઠા જેવો લાગી શકે. Colonoscopy વખતે લીધેલા નમૂના અને ટીબીની તપાસથી ફરક ખબર પડે છે.
ના. પરુ વગરનો સૂજેલો ગઠ્ઠો ઘણી વાર ફક્ત એન્ટિબાયોટિકથી શાંત થાય છે. પરુનું ખિસ્સું સલામત રીતે પહોંચાય એટલું મોટું હોય ત્યારે જ ડ્રેઇન મૂકાય છે.
દુખાવો પાછો આવે, તાવ વધે, વારંવાર ઊલટી થાય કે પેટ કડક થાય, તો તે જ દિવસે આવો. આ સંકેતોનો અર્થ છે કે ગઠ્ઠાની દીવાલ હવે ટકતી નથી.
બીમારી અને તેની સારવારનું આખું ચિત્ર જોવા તીવ્ર એપેન્ડિસાઇટિસની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. આવતા પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
એપેન્ડિસાઇટિસ પછી પેટમાં જમણી બાજુ નીચે ગઠ્ઠો રહી ગયો છે, અને ફરી ઓપરેશનની બીક લાગે છે? અમદાવાદના પેટ અને દૂરબીનના સર્જન Dr Harsh Shah સમજાવે છે કે આ ગઠ્ઠો શું છે, પહેલાં તેની સારવાર કેવી રીતે થાય અને એપેન્ડિક્સ પછી ક્યારે કાઢવો પડે. તમે અમને ફોન કે WhatsApp સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.