Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 19 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
એપેન્ડિસાઇટિસ ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે એપેન્ડિક્સનું મોં બંધ થઈ જાય. પછી બંધ નળીમાં જંતુ વધે છે અને તેની દીવાલ સૂજીને લાલ થાય છે.
કિશોર અને યુવાનોમાં તે વધુ જોવા મળે છે, પુરુષોમાં થોડું વધુ. તમારા ખોરાક, ટેવ કે કોઈ કામને કારણે થાય છે તે સાબિત થયું નથી.
સૂજેલું દરેક એપેન્ડિક્સ ફાટતું નથી, પણ નળીમાં કઠણ પથરી હોય તો ફાટવાની શક્યતા વધે છે. દુખાવાની ગોળી અને મોડું કરવાથી ફાટવાનું જોખમ વધે છે.
આખું ચિત્ર, પહેલા દુખાવાથી ઓપરેશનની પસંદગી સુધી, અમારા તીવ્ર એપેન્ડિસાઇટિસની સારવાર પાનામાં છે. આ લેખ એક જ સવાલનો જવાબ આપે છે: તે કેમ થાય છે અને કોને થાય છે.
એપેન્ડિક્સ આંગળી જેવી પાતળી નળી છે, જે મોટા આંતરડાની શરૂઆતથી લટકે છે. તેનો એક છેડો બંધ છે, એટલે અંદર ફસાયેલી વસ્તુને બહાર નીકળવાનો રસ્તો નથી.
તે પેટની જમણી બાજુ નીચે, નાના આંતરડાનું મોટા આંતરડા સાથે જોડાણ થાય ત્યાં હોય છે. તેનો આધાર હંમેશાં એક જ જગ્યાએ રહે છે. તેની ટોચ એવી નથી: તે આંતરડાની પાછળ, પેડુમાં નીચે કે ઉપર તરફ પણ હોઈ શકે.
એપેન્ડિક્સની દીવાલમાં જંતુ સામે લડતી પેશી ઘણી હોય છે, અને તેને લોહી આપતી એક જ પાતળી નસ હોય છે, બીજો કોઈ ટેકો નથી. બંધ નળી અને નબળો લોહીપુરવઠો ભેગા થાય તો તકલીફ ઝડપથી વધી શકે. મૂળ સમસ્યા આ જ છે.
સામાન્ય કારણ મોં પાસેનો અવરોધ છે. નાની ઉંમરમાં સૂજેલી ગ્રંથિની પેશી અને મોટી ઉંમરમાં મળનો કઠણ ગઠ્ઠો કારણ બને. કૃમિ અને ગાંઠ ઓછાં જોવા મળે છે.
| કારણ | કોનામાં વધુ | નોંધ |
|---|---|---|
| દીવાલની ગ્રંથિની પેશી સૂજે | બાળકો અને યુવાનો | ઘણી વાર ગળા, છાતી કે પેટના ચેપ પછી થાય |
| મળનો કઠણ ગઠ્ઠો (appendicolith) | બધી ઉંમરે | પીગળી જતો નથી, એટલે વારંવાર બંધ કરે |
| કૃમિ અને બીજા ચેપ | ભારત જેવા ગરમ પ્રદેશોમાં | નાના અને ગોળ કૃમિ નળીમાં ભરાઈ શકે |
| મોં પાસે કે અંદર ગાંઠ | મોટે ભાગે મધ્યમ ઉંમર પછી | ઓછી જોવા મળે, લેબોરેટરીની તપાસમાં પકડાય |
| અવરોધ મળતો નથી | કોઈ પણ ઉંમરે | કોઈકમાં અવરોધ વગર અંદરની પરતથી સૂજન શરૂ થાય |
ઘણા લોકોમાં એક કારણ ક્યારેય નક્કી થતું નથી. સર્જન સામે દેખાતા સૂજેલા એપેન્ડિક્સની સારવાર કરે છે, વાંક શોધવા બેસતા નથી.
અવરોધથી લાળ અને જંતુ ફસાય છે. દબાણ વધે છે, લોહી ઓછું પહોંચે છે અને દીવાલ સૂજે છે. આ ચાલુ રહે તો દીવાલ મરીને ફાટી શકે.
દુખાવાનું કારણ પણ આ જ છે. શરૂઆતમાં ખેંચાયેલી નળી નાભિ પાસે ધૂંધળો દુખાવો આપે છે. સૂજેલી દીવાલ પેટની પરતને અડે ત્યારે દુખાવો જમણા નીચલા પેટમાં જાય છે અને તીક્ષ્ણ બને છે. ડૉક્ટર આ ઢાંચાનો કેવો ઉપયોગ કરે છે તે એપેન્ડિસાઇટિસનાં ચિહ્નો અને Alvarado સ્કોર લેખમાં છે.
કોઈને પણ થઈ શકે, પણ કિશોરાવસ્થાથી ત્રીસી સુધીની ઉંમરમાં વધુ જોવા મળે છે. સ્ત્રીઓ કરતાં પુરુષોમાં થોડું વધુ છે.
જીવનમાં ક્યારેક નાનો હિસ્સો લોકોને એપેન્ડિસાઇટિસ થાય છે. કોઈ કુટુંબોમાં તે થોડું વધુ ચાલે છે, પણ મોટા ભાગના કિસ્સાને વારસાગત કારણ સાથે સંબંધ નથી.
ઘણા પશ્ચિમી દેશોમાં છેલ્લાં દાયકાઓમાં તે ઓછું થયું છે. ભારત જેવા બદલાતા પ્રદેશોમાં તે વધતું હોવાનું કહેવાય છે, પણ કારણો સાબિત થયાં નથી.
એક જૂની માન્યતા ઓછા રેસાવાળા, પ્રોસેસ કરેલા ખોરાકને દોષ આપે છે, જે આંતરડાને ધીમું કરે છે. બીજી માન્યતા કહે છે કે બાળપણમાં વધુ પડતી સ્વચ્છતાથી આંતરડાની રક્ષા વ્યવસ્થા બદલાય છે. બંને ફક્ત વિચારો છે. એકલું કારણ કોઈ સાબિત થયું નથી.
અમારા ક્લિનિકમાં અમે જોઈએ છીએ કે ઘણા દર્દી મોડા આવે છે. દુખાવાની ગોળીથી ચલાવવું, દુખાવો જાતે જવાની રાહ જોવી, કે દૂરથી આવવું, આ બધું મોડું કરે છે. એટલે ભારતમાં ફાટેલું એપેન્ડિક્સ હજી ઘણું જોવા મળે છે.
હા. એપેન્ડિક્સની અંદર મળની કઠણ પથરી નળીને કાયમ બંધ રાખે છે. પથરીવાળું એપેન્ડિસાઇટિસ ફાટવાની શક્યતા વધુ અને એન્ટિબાયોટિકથી બેસવાની શક્યતા ઓછી છે.
બધું એપેન્ડિસાઇટિસ એક સરખું નથી હોતું. કોઈમાં સૂજન હળવી હોય છે અને આપમેળે કે એન્ટિબાયોટિકથી બેસી જાય. કોઈમાં અવરોધ રહે છે અને સૂજન પગલે-પગલે ફાટવા તરફ જાય. પથરી બીજા પ્રકાર તરફ ઈશારો કરે છે.
એટલે સ્કેનના રિપોર્ટમાં પથરીનો ઉલ્લેખ મહત્ત્વનો છે. તે એકલું plan નક્કી કરતું નથી, પણ અમને ઓપરેશન તરફ ધકેલે છે. કોણ પહેલાં એન્ટિબાયોટિક અજમાવી શકે તે માટે જુઓ એન્ટિબાયોટિક ઓપરેશનની જગ્યા લઈ શકે?
આ જંતુઓ મોટા આંતરડામાં રહેતાં સામાન્ય જંતુઓ જ છે. એપેન્ડિસાઇટિસ મિશ્ર ચેપ છે, એટલે એન્ટિબાયોટિક એકસાથે ઘણા પ્રકારને આવરે તેવી પસંદ કરાય છે.
E. coli અને Bacteroides સામાન્ય જંતુઓ છે. તે આંતરડાનાં રહેવાસી છે. બંધ નળીમાં ફસાય અને દીવાલ બગડે ત્યારે જ તે નુકસાનકારક બને છે.
એપેન્ડિક્સ ફાટે ત્યારે આ જંતુ પેટમાં ફેલાય છે. એટલે ફાટેલા એપેન્ડિક્સમાં વધુ મજબૂત અને લાંબી સારવાર જોઈએ. જુઓ ફાટેલું એપેન્ડિક્સ: પરુ કાઢવું કે પહેલાં એન્ટિબાયોટિક.
અટકાવવાનો કોઈ સાબિત રસ્તો નથી. ખોરાક, બી, ચ્યુઇંગ ગમ કે કસરતથી તે થાય છે એમ જાણીતું નથી, એટલે તમારી કોઈ ભૂલ નથી.
લેબોરેટરી માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ નિદાન પાકું કરે છે. તે ક્ષય જેવાં દુર્લભ કારણો પણ પકડી શકે, જે ઓપરેશન પછીની સારવાર બદલે છે.
મોટા ભાગના રિપોર્ટ સાદી સૂજનની જ પુષ્ટિ કરે છે. ક્યારેક રિપોર્ટમાં અણધાર્યું કંઈક નીકળે છે. ભારતમાં આંતરડાના જોડાણનો ક્ષય એક કારણ છે જેથી અમે આ પગલું ક્યારેય છોડતા નથી, અને એટલે જ લાંબા તાવ કે વજન ઘટવા વિશે હંમેશાં પૂછીએ છીએ.
રિપોર્ટમાં સાદી સૂજનથી વધુ કંઈ હોય તો Dr Shah તેનો અર્થ અને પછી શું કરવું તે સમજાવશે.
દુખાવો જમણા નીચલા પેટમાં જાય, ખાસ કરીને તાવ, ઊલટી કે ભૂખ ન લાગવા સાથે, તો એ જ દિવસે ડૉક્ટરને બતાવો. રાહ જોઈને ચલાવશો નહીં.
મોટા ભાગે એપેન્ડિક્સનું મોં બંધ થઈ જાય છે, ક્યાં તો સૂજેલી ગ્રંથિની પેશીથી કે મળના કઠણ ગઠ્ઠાથી. ઘણા લોકોમાં એક કારણ મળતું જ નથી, અને તમે ખાધેલું કે કરેલું કશું કારણ સાબિત થયું નથી.
કેટલાક કુટુંબોમાં થોડું વધુ જોવા મળે છે, પણ મોટા ભાગના દર્દીના કુટુંબમાં કોઈને થયું હોતું નથી. કુટુંબમાં થયું હોય એટલે તંદુરસ્ત એપેન્ડિક્સ કઢાવવાનું કારણ બનતું નથી.
ના. બી, ઠળિયા કે મસાલાથી તે થતું હોવાનું સાબિત થયું નથી. આ જૂની ગેરમાન્યતા છે.
કોઈકમાં હળવી સૂજન બેસી જાય છે અને થોડાની એન્ટિબાયોટિકથી સારવાર થાય છે. પણ તે પાછું આવી શકે કે વધી શકે, એટલે ડૉક્ટરને બતાવવું જ જોઈએ.
પથરી નળીને બંધ રાખે છે. પથરીવાળું એપેન્ડિક્સ ફાટવાની શક્યતા વધુ છે, એટલે અમે ઓપરેશન તરફ વધુ ઝૂકીએ છીએ.
કિશોરાવસ્થાથી ત્રીસી સુધીની ઉંમરમાં વધુ જોવા મળે છે. નાનાં બાળકો અને વૃદ્ધોમાં ઓછું છે, પણ તેમાં ઘણી વાર મોડું પકડાય છે.
મુખ્ય કારણ મોડું થવું છે. દુખાવાની ગોળી, ઘરે રાહ જોવી અને દૂરનું અંતર કલાકો કે દિવસો ઉમેરે છે. વહેલી સારવારથી ફાટવાની શક્યતા ઘટે છે.
બીમારી અને તેની સારવારનું આખું ચિત્ર જોવા તીવ્ર એપેન્ડિસાઇટિસની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. આવતા પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
જમણા નીચલા પેટમાં દુખાવો છે, કે બાળક કે મમ્મી-પપ્પાની ચિંતા છે? અમદાવાદના પેટ અને દૂરબીનના સર્જન Dr Harsh Shah સમજાવે છે કે એપેન્ડિક્સમાં સૂજન કેમ આવે છે અને કોને થવાની શક્યતા વધુ છે. તમે અમને ફોન કે WhatsApp સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.