Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 19 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
પહેલા બે દિવસમાં સારવાર એટલે માપસર પ્રવાહીનું ટીપું, દુખાવાની દવા અને સતત નજર. ઝડપથી ઘણું પ્રવાહી ચડાવવાથી સ્વાદુપિંડ બચતું નથી.
દુખાવાની દવા વહેલી અને પૂરતી અપાય છે. એન્ટિબાયોટિક રોજિંદી નથી, અને દુખાવો સહન થાય કે તરત મોં વાટે ખાવાનું શરૂ થાય છે.
પિત્તની નળી બંધ કે ચેપવાળી હોય તો જ મોં વાટે સ્કોપ તપાસ વહેલી જોઈએ. કારણની સારવાર પછી થાય છે.
હુમલાની શરૂઆતથી સાજા થવા સુધીની આખી વાત અમારા તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર પાનામાં છે. આ લેખ પરિવારનો પહેલો સવાલ સમજાવે છે: પહેલા બે દિવસમાં શું કરવામાં આવે છે?
તમને દાખલ કરી પ્રવાહી અને દુખાવાની દવા શરૂ થાય છે, અને વારંવાર તપાસ થાય છે. ટીમ કારણ શોધે છે અને નક્કી કરે છે કે વોર્ડ ચાલશે કે ICU જોઈએ.
પહેલા કલાકો ખૂબ અગત્યના છે. સોજો આવેલું સ્વાદુપિંડ લોહીની નળીઓમાંથી પ્રવાહી બહાર પેશીઓમાં ઝરવા દે છે. શરીરમાં પાણી વધારે હોવા છતાં લોહીની નળીઓ ખાલી પડે છે. એટલે ટીપાંની ઝડપ સંભાળીને નક્કી કરવી પડે છે.
| પગલું | શું કરાય છે | કેમ |
|---|---|---|
| ટીપું | સંતુલિત ક્ષારવાળું પ્રવાહી, માપસરની ઝડપે | ફેફસાંમાં ભરાવો કર્યા વિના લોહીની નળીઓ ભરે છે |
| દુખાવાની દવા | ઇન્જેક્શનથી દવા, વહેલી શરૂ | દુખાવો તીવ્ર હોય છે અને સહન કરવાનો નથી |
| લોહીની તપાસ | બ્લડ કાઉન્ટ, કિડની, સુગર, કેલ્શિયમ, લોહીની ચરબી, લિવર | કેટલી ગંભીર સ્થિતિ છે અને કારણ શું છે તે દેખાય છે |
| સોનોગ્રાફી | પેટનો સ્કેન, પથરી માટે | પથરી સામાન્ય કારણ છે અને તેનો ઉપાય થઈ શકે છે |
| નજર રાખવી | નાડી, દબાણ, શ્વાસ અને પેશાબ | કોઈ અંગ મુશ્કેલીમાં હોય તો વહેલી ખબર પડે |
કારણ કે મોટા અભ્યાસમાં જણાયું કે બહુ ઝડપી પ્રવાહીથી ફાયદા કરતાં નુકસાન વધારે થયું. ઝડપી રીતવાળાને ફેફસાંમાં પ્રવાહી વધારે ભરાયું, અને સાજા થવામાં કોઈ ફાયદો ન થયો.
વર્ષો સુધી ઘણા દવાખાનાંમાં બને તેટલું પ્રવાહી અપાતું. માન્યતા એવી હતી કે લોહીનું ભ્રમણ ભરેલું રહે તો સ્વાદુપિંડ મૃત થતું અટકશે. બરાબર ચકાસણી થઈ ત્યારે આ માન્યતા ટકી નહીં.
ધ્યેય અંગો ચાલતાં રહે એટલું પ્રવાહી છે, બને તેટલું વધારે નહીં. ટીમ દર થોડા કલાકે ઝડપ તપાસે છે, અને તમે સારા થતા હો ત્યારે ઘટાડે છે.
સામાન્ય રીતે સાદા ખારા પાણીને બદલે Ringer’s lactate જેવું સંતુલિત પ્રવાહી પસંદ થાય છે. પછી થોડાં સાદાં ચિહ્નો જોઈને ખાતરી થાય છે કે તે કામ કરે છે.
| ચિહ્ન | સારી દિશા કેવી હોય | સુધારો ન દેખાય તો |
|---|---|---|
| પેશાબ | નિયમિત અને પૂરતો | વધુ પ્રવાહીની જરૂર પડી શકે |
| નાડી અને બ્લડ પ્રેશર | નાડી શાંત થાય, દબાણ ટકે | પાણીની ઊણપ કે લોહી વહેવાની તપાસ |
| કિડનીની તપાસ (યુરિયા) | ઘટતી જાય | વધે તો શરીરમાં હજી પ્રવાહી ઓછું છે |
| શ્વાસ અને ઓક્સિજન | આરામથી શ્વાસ, ઓક્સિજન સામાન્ય | ટીપું ધીમું કરો અને ફેફસાંમાં પ્રવાહી જુઓ |
| પેટનું કદ | નરમ, તણાયેલું નહીં | તણાયેલા પેટની તાત્કાલિક તપાસ જોઈએ |
હા. દુખાવો દૂર કરવો સારવારનો ભાગ છે, અને આ સ્થિતિમાં ઇન્જેક્શનની મજબૂત દવા સલામત છે. તપાસની રાહમાં તમને દુખાવામાં રાખવા ન જોઈએ.
કેટલાકને ડર હોય છે કે દુખાવાની દવા સ્વાદુપિંડને નુકસાન કરશે. આ ડર જૂનો છે અને દવા રોકી રાખવાનું કારણ નથી. દુખાવો કાબૂમાં આવે ત્યાં સુધી નાની નાની માત્રામાં ફરી ફરી દવા અપાય છે. દુખાવો ખૂબ હોય તો દર્દી પોતે દબાવી શકે એવું પંપ પણ વપરાય છે.
આપોઆપ નહીં. પેન્ક્રિયાટાઇટિસ સોજો છે, ચેપ નથી, એટલે એન્ટિબાયોટિક તેની સારવાર નથી. ચેપ મળે કે તેની પાકી શંકા હોય ત્યારે જ અપાય છે.
બધાને એન્ટિબાયોટિક આપવાથી મૃત પેશીમાં ચેપ લાગતો અટકતો નથી. ઉલટું, દવાને ગાંઠે નહીં એવા જંતુ થઈ શકે છે. પિત્તની નળીમાં ચેપ કે ચેપવાળો ભરાવો જેવું સ્પષ્ટ કારણ હોય ત્યારે એન્ટિબાયોટિક શરૂ થાય છે.
ઊલટી અને દુખાવો પરવાનગી આપે કે તરત, સામાન્ય રીતે એક-બે દિવસમાં. વહેલું ખાવાથી આંતરડું સારું રહે છે અને સ્વાદુપિંડને નુકસાન થતું નથી.
ઘણા દિવસ આંતરડાને આરામ આપવાની સલાહ હવે અપાતી નથી. પહેલા મોં વાટે હળવો ખોરાક અજમાવાય છે. ખાઈ ન શકાય તો નાકમાંથી પાતળી નળી પેટ કે આંતરડા સુધી મૂકી સીધો ખોરાક અપાય છે. હેતુ આંતરડાની અંદરની દીવાલ સ્વસ્થ રાખવાનો અને ચેપનું જોખમ ઘટાડવાનો છે.
પિત્તની નળીમાં પથરી અટકી હોય અને તાવ, પીળી આંખ કે બંધ રહેતી નળી હોય ત્યારે જ. આ ચિહ્નો વિના વહેલી સ્કોપ તપાસથી ફાયદો થતો નથી.
આ તપાસ ERCP કહેવાય છે. મોં વાટે પાતળું સ્કોપ નાખી પિત્તની નળી ખુલ્લી કરાય છે. તેના પોતાના જોખમ છે, એટલે જરૂર હોય ત્યારે જ કરાય છે. પિત્તાશયની પથરીનો ઉપાય હુમલો શાંત થયા પછી થાય છે. પથરીથી થતો પેન્ક્રિયાટાઇટિસ અને પિત્તાશય ક્યારે કાઢવું લેખમાં સમય સમજાવ્યો છે.
શ્વાસ ચડવો, પેશાબ બહુ ઓછો થવો, તણાયેલું ફૂલેલું પેટ, તાવ કે મૂંઝવણ એટલે હુમલો ગંભીર બની રહ્યો હોઈ શકે. તરત નર્સ કે ડૉક્ટરને કહો.
ગંભીર હુમલાવાળાને ICU માં લઈ જવાય છે, જ્યાં અંગોને ટેકો મળી શકે. હળવા હુમલાવાળા મોટા ભાગના લોકો અહીં કહેલી સાદી સારવારથી થોડા દિવસમાં સ્થિર થાય છે. હળવો, મધ્યમ અને ગંભીર હુમલો કેવી રીતે ઓળખાય લેખમાં વર્ગીકરણ સમજાવ્યું છે.
કારણની. પથરી, દારૂ અને લોહીની ઊંચી ચરબી દરેકનો પોતાનો plan છે, અને તેની સારવારથી જ બીજો હુમલો અટકે છે.
કારણ લોહીની ઊંચી ચરબી હોય તો ખોરાક અને દવાથી તેને નીચી લાવી કાયમ નીચી રાખવી પડે છે. કારણ દારૂ હોય તો તે સંપૂર્ણ બંધ કરવો જ પડે. કારણ પથરી હોય તો નક્કી કરેલા સમયે દૂરબીનથી પિત્તાશય કાઢવામાં આવે છે. ગંભીર હુમલા પછીની મોડી અસરો લેખમાં પછીનાં અઠવાડિયાંમાં શું જોવું તે છે.
ઝડપી પ્રવાહીથી સ્વાદુપિંડ બચતું નથી અને ફેફસાંમાં પાણી ભરાઈ શકે. દર થોડા કલાકે પેશાબ, નાડી અને લોહીની તપાસ મુજબ ગોઠવાતી સ્થિર ઝડપ વધુ સલામત છે.
હા. ઇન્જેક્શનની દુખાવાની દવા સારવારનો ભાગ છે અને વહેલી અપાય છે. તે સ્વાદુપિંડને નુકસાન કરે એવો જૂનો ડર તેને રોકવાનું કારણ નથી.
પેન્ક્રિયાટાઇટિસ સોજો છે, ચેપ નથી. પિત્તની નળીના ચેપ જેવા સાબિત કે પાકી શંકાવાળા ચેપ માટે જ એન્ટિબાયોટિક રખાય છે.
ના. ઊલટી અને દુખાવો પરવાનગી આપે કે તરત, ઘણી વાર એક-બે દિવસમાં, મોં વાટે ખાવાનું શરૂ થાય છે. ખાઈ ન શકાય તો પાતળી ખોરાકની નળી વપરાય છે.
પથરી પિત્તની નળી બંધ કરે અને તાવ, પીળી આંખ કે નળી બંધ રહેતી હોય ત્યારે. આ વિના વહેલી તપાસની જરૂર નથી.
કોઈ અંગ મુશ્કેલીમાં હોય, જેમ કે શ્વાસ કે કિડનીની તકલીફ, ત્યારે જ. હળવો હુમલો સામાન્ય રીતે વોર્ડમાં સંભાળાય છે.
પેન્ક્રિયાટાઇટિસના હુમલાનું આખું ચિત્ર જોવા તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. આવતા પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસને કારણે દવાખાનામાં દાખલ થયા છો, કે ઘરના કોઈ દાખલ છે? અમદાવાદના પેટ અને સ્વાદુપિંડના સર્જન Dr Harsh Shah સમજાવે છે કે પહેલા દિવસોમાં દવાખાનાની ટીમ શું કરે છે અને કેમ. તમે અમને ફોન કે WhatsApp સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.