Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 9 નવેમ્બર 2026
Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Pancreas Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
યુરોપ કે અમેરિકા કરતાં ભારતમાં સ્વાદુપિંડનું કેન્સર ઓછું જોવા મળે છે, પણ અહીં તે વધી રહ્યું છે. મોટા ભાગે 60 વર્ષ પછીની ઉંમરે થાય છે.
ધૂમ્રપાન, લાંબા સમયની ડાયાબિટીસ, 50 પછી શરૂ થયેલી નવી ડાયાબિટીસ, સ્વાદુપિંડનો જૂનો સોજો અને કુટુંબમાં મજબૂત ઇતિહાસ જોખમ વધારે છે. આ જોખમ ધરાવતા મોટા ભાગના લોકોને કેન્સર થતું નથી.
શરૂઆતનાં ચિહ્નો અસ્પષ્ટ હોવાથી રોગ ઘણી વાર મોડો પકડાય છે. એટલે નવી પીળી આંખો, કે ડાયાબિટીસ સાથે વજન ઘટવું, રાહ જોવા જેવું નથી.
આ લેખમાં રોગ કેટલો સામાન્ય છે અને કોને થાય છે તેની વાત છે. સ્ટેન્ટથી ઓપરેશન સુધીની પૂરી સારવાર માટે અમારા સ્વાદુપિંડના કેન્સરની સારવાર પાનાં જુઓ.
આ મુખ્યત્વે મોટી ઉંમરનો રોગ છે. મોટા ભાગના લોકોનું નિદાન સાઠ કે સિત્તેરની ઉંમરે થાય છે, અને પુરુષોમાં સ્ત્રીઓ કરતાં થોડું વધારે જોવા મળે છે.
દર દાયકે ઉંમર સાથે જોખમ ધીમે ધીમે વધે છે. 40 વર્ષથી નાની ઉંમરે આ રોગ ભાગ્યે જ થાય છે, અને થાય ત્યારે કુટુંબ કે જનીનનું કારણ હોવાની શક્યતા વધારે છે. ધૂમ્રપાન, ડાયાબિટીસ અને જૂનો સોજો ઉંમરના જોખમમાં ઉમેરો કરે છે.
આમાંનું એક જોખમ હોવાનો અર્થ એ નથી કે તમને કેન્સર થશે જ. ધૂમ્રપાન કરતા કે ડાયાબિટીસવાળા મોટા ભાગના લોકોને તે થતું નથી. નીચેની યાદી તમને અને ડૉક્ટરને એ નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે કે કોના પર વધારે ધ્યાન રાખવું.
ભારતમાં આ રોગ યુરોપ કે ઉત્તર અમેરિકા કરતાં ઓછો જોવા મળે છે. રાષ્ટ્રીય કેન્સર રજિસ્ટ્રીના અહેવાલ મુજબ તે વધી રહ્યો છે, ખાસ કરીને શહેરોમાં.
લોકો હવે વધુ જીવે છે, અને ડાયાબિટીસ, સ્થૂળતા અને ધૂમ્રપાન પણ વધ્યાં છે, એટલે ડૉક્ટરોને વધુ કિસ્સા દેખાય છે. સારા સ્કેનને કારણે એવા કિસ્સા પણ સાચા નામથી ઓળખાય છે જે પહેલાં ચૂકી જવાતા કે બીજા નામે ગણાતા.
આંકડો વધે એનો અર્થ એ નથી કે તમને થવાની શક્યતા વધારે છે. એનો અર્થ એ છે કે ચેતવણીનાં ચિહ્નો જાણીને તે દેખાય ત્યારે વહેલા પગલાં લેવાં જોઈએ.
ધૂમ્રપાન, ડાયાબિટીસ, સ્વાદુપિંડનો જૂનો સોજો અને વારસાગત જનીનફેરફાર મુખ્ય જોખમ છે. 50 પછી શરૂ થયેલી ડાયાબિટીસ ખાસ ચેતવણી છે.
| જોખમ | જોખમ કેટલું વધે છે | તમારા માટે અર્થ |
|---|---|---|
| 60 પછીની ઉંમર | દર દાયકે ધીમે ધીમે વધે | નવાં લક્ષણો પર વધુ ધ્યાન જોઈએ |
| ધૂમ્રપાન, હાલનું કે જૂનું | સ્પષ્ટ વધારે; છોડ્યા પછી ધીમે ધીમે ઘટે | છોડી દો; બદલી શકાય એવું મુખ્ય જોખમ આ છે |
| 50 પછી નવી ડાયાબિટીસ | પહેલા બે વર્ષમાં ઘણું વધારે | વજન ઘટતું હોય તો સ્કેન માટે કહો |
| લાંબા સમયની ડાયાબિટીસ | થોડું વધારે | સુગર કાબૂમાં રાખો |
| સ્વાદુપિંડનો જૂનો સોજો | વધારે; વારસાગત પ્રકારમાં બહુ વધારે | સ્વાદુપિંડના નિષ્ણાત પાસે નિયમિત તપાસ |
| માતા-પિતા, ભાઈ કે બહેનને રોગ | બે થી ત્રણ ગણું વધારે | ડૉક્ટરને જણાવો; જનીન સલાહ કામ લાગે |
| વારસાગત જનીનફેરફાર (BRCA, PALB2, Lynch) | જનીન પ્રમાણે વધારે | કુટુંબ માટે જનીન કાઉન્સેલિંગ |
| સ્થૂળતા, વધુ દારૂ, પ્રોસેસ્ડ માંસ | થોડું વધારે | નાનો ફાયદો; વજન સારું રાખવું મદદરૂપ |
સ્વાદુપિંડનાં મોટા ભાગનાં કેન્સર એવા લોકોમાં થાય છે જેમના કુટુંબમાં મજબૂત ઇતિહાસ નથી. જોખમ શક્યતા વધારે છે, પરિણામ નક્કી કરતું નથી.
સ્વાદુપિંડનાં મોટા ભાગનાં કેન્સર ડક્ટલ ઍડિનોકાર્સિનોમા હોય છે. તેમાંનાં ઘણાં સ્વાદુપિંડના માથાથી, એટલે પિત્તનળી પાસેના ભાગથી, શરૂ થાય છે.
માથું ત્યાં આવેલું છે જ્યાં પિત્તનળી આંતરડામાં ખૂલે છે. અહીંની ગાંઠ ઘણી વાર નળીને વહેલી બંધ કરી દે છે, એટલે આંખો પીળી થાય છે. શરીર કે પૂંછડીની ગાંઠમાં આવો વહેલો સંકેત હોતો નથી, એટલે તે ઘણી વાર મોડી પકડાય છે.
ચોક્કસ પ્રકાર મહત્ત્વનો છે, કારણ કે તેના પરથી સારવાર નક્કી થાય છે. એટલે જ્યારે સારવાર તેના પર આધારિત હોય ત્યારે પેશીનો નમૂનો લેવાય છે.
શરૂઆતનું સ્વાદુપિંડનું કેન્સર ભાગ્યે જ દુખે છે. થાક, હળવો પીઠનો દુખાવો કે નવી ડાયાબિટીસ જેવાં પહેલાં ચિહ્નો સામાન્ય તકલીફો જેવાં લાગે છે.
સ્વાદુપિંડ પેટમાં જઠરની પાછળ ઊંડે આવેલું છે. ત્યાંની નાની ગાંઠ હાથથી અનુભવાતી નથી, અને રૂટિન લોહીની તપાસમાં પકડાતી નથી. દુખાવો કે પીળી આંખો દેખાય ત્યાં સુધીમાં ગાંઠ ઘણી વાર મોટી લોહીની નળીઓ પાસે પહોંચી ગઈ હોય છે અથવા ફેલાઈ ગઈ હોય છે.
રોગ પકડાય ત્યારે ડૉક્ટરો દર્દીઓને ત્રણ મોટાં જૂથમાં વહેંચે છે:
પહેલી વાર આવે ત્યારે થોડા જ દર્દીઓ પહેલા જૂથમાં હોય છે. દરેક જૂથનો માર્ગ અલગ છે, અને આ સાઇટ પર દરેકનું અલગ પાનું છે.
હા, ધીમે ધીમે. સારી કીમોથેરાપી, પસંદગીના દર્દીઓમાં ઓપરેશન પહેલાં કીમોથેરાપી, અને વધુ કેસ સંભાળતાં કેન્દ્રોમાં સારવારથી મદદ મળી છે.
સ્વાદુપિંડનું કેન્સર હજી પણ સારવારમાં અઘરા કેન્સરમાંનું એક છે, અને અમે તે સ્પષ્ટ કહીએ છીએ. પણ ચિત્ર વીસ વર્ષ પહેલાં જેવું નથી. સારા સ્કેન સાથે વહેલા નિષ્ણાત સુધી પહોંચનાર દર્દી પાસે પહેલાં કરતાં વધુ વિકલ્પ હોય છે.
Whipple જેવાં ઓપરેશન એવી જગ્યાએ વધુ સલામત છે જ્યાં ટીમ દર વર્ષે ઘણાં કરે છે. ઓપરેશન થિયેટરની કુશળતા, સારું ICU અને અનુભવી ફૉલો-અપ, બધું સલામતી પર અસર કરે છે.
સામાન્ય લોકો માટે નિયમિત સ્ક્રીનિંગ તપાસ નથી. કુટુંબમાં મજબૂત ઇતિહાસ કે ચેતવણીનું ચિહ્ન હોય તો સર્જનને મળો અને યોગ્ય સ્કેન કરાવો.
ધૂમ્રપાન છોડો, વજન સારું રાખો અને સુગર કાબૂમાં રાખો. તમારું જોખમ ગમે તેટલું હોય, આ પગલાં મદદ કરે છે. સ્કેનમાં ગાંઠ દેખાઈ ચૂકી હોય તો હવે પછીની તપાસો વિશે વાંચો.
60 પછીની ઉંમરના લોકોને જોખમ વધુ છે. ધૂમ્રપાન, 50 પછી શરૂ થયેલી ડાયાબિટીસ, સ્વાદુપિંડનો જૂનો સોજો અને કુટુંબનો મજબૂત ઇતિહાસ તેમાં ઉમેરો કરે છે. આ જોખમ ધરાવતા મોટા ભાગના લોકોને કેન્સર થતું નથી.
યુરોપ કે અમેરિકા કરતાં તે ઓછું છે, પણ વધી રહ્યું છે, ખાસ કરીને શહેરોમાં. લાંબું આયુષ્ય, ડાયાબિટીસ, સ્થૂળતા અને ધૂમ્રપાન બધાં તેમાં ભાગ ભજવે છે.
લાંબા સમયની ડાયાબિટીસ જોખમ થોડું જ વધારે છે. 50 પછી શરૂ થયેલી નવી ડાયાબિટીસ, વજન ઘટવા સાથે, કેન્સરનું જ પહેલું ચિહ્ન હોઈ શકે છે, અને તેમાં સ્કેન કરાવવો જોઈએ.
ક્યારેક. માતા-પિતા, ભાઈ કે બહેનને આ રોગ હોય તો જોખમ વધે છે. કેટલાક વારસાગત જનીનફેરફાર જોખમ વધુ વધારે છે, અને જનીન કાઉન્સેલિંગ કુટુંબને મદદ કરી શકે છે.
40 પહેલાં તે ભાગ્યે જ થાય છે. થાય ત્યારે કુટુંબ કે જનીનનું કારણ હોવાની શક્યતા વધારે છે. સ્વાદુપિંડની કેટલીક બીજી ગાંઠો, જે સામાન્ય કેન્સર નથી, યુવાન સ્ત્રીઓમાં જોવા મળે છે.
સ્વાદુપિંડ પેટમાં ઊંડે છે અને શરૂઆતની ગાંઠ ભાગ્યે જ દુખે છે. પહેલાં ચિહ્નો સામાન્ય તકલીફો જેવાં લાગે છે, એટલે ઘણા લોકો મહિનાઓ પછી નિષ્ણાત પાસે પહોંચે છે.
સામાન્ય લોકો માટે નિયમિત સ્ક્રીનિંગ તપાસ નથી. કુટુંબમાં મજબૂત ઇતિહાસ કે જાણીતો જનીનફેરફાર ધરાવનારને ખાસ સ્કેનની સલાહ મળી શકે છે. સ્વાદુપિંડના નિષ્ણાતને પૂછો.
અમુક અંશે, હા. ધૂમ્રપાન છોડો, વજન સારું રાખો, દારૂ મર્યાદામાં રાખો અને સુગર કાબૂમાં રાખો. જોખમ સંપૂર્ણ દૂર ન થાય તો પણ આ પગલાં તમારા સ્વાસ્થ્યને ફાયદો કરે છે.
આખી સારવારના માર્ગ માટે સ્વાદુપિંડના કેન્સરની સારવાર પાનું જુઓ. મુસાફરી પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
ઉંમર, નવી ડાયાબિટીસ કે કુટુંબના ઇતિહાસને કારણે સ્વાદુપિંડના કેન્સરની ચિંતા છે? Dr Harsh Shah તમારું જોખમ તમારી સાથે સમજે છે અને કહે છે કે કયાં લક્ષણો માટે સ્કેન જોઈએ. તમારી પાસે જે સ્કેન અને રિપોર્ટ હોય તે સાથે લાવો. ફોન પણ કરી શકો, કે WhatsApp પર સંદેશ મોકલી શકો. અપોઇન્ટમેન્ટ માટે કૉલ કરો WhatsApp પર બુક કરો Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.