Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 8 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
પાતળી કૅમેરા-નળી મોંમાંથી જઠર સુધી જાય છે. તેનાથી લોહી વહેતી જગ્યા મળે છે, અને ડૉક્ટર ઘણી વાર એ જ બેઠકમાં તેની સારવાર કરી શકે છે.
તમને સામાન્ય રીતે ઘેન આપવામાં આવે છે, એટલે બહુ ખબર પડતી નથી. તપાસ લગભગ અડધો કલાક ચાલે છે, અને પછી કેટલાક કલાક તમારા પર નજર રખાય છે.
દર્દી સ્થિર થાય પછી દૂરબીન કરાય છે, મોટા ભાગે એક દિવસની અંદર. વધારે લોહી ગયું હોય તો પહેલાં પ્રવાહી અને લોહી ચડાવાય છે.
આ લેખમાં ફક્ત દૂરબીનની તપાસ સમજાવી છે. કારણો, દવાઓ અને ઓપરેશનની પૂરી માહિતી અમારા ઉપલા પાચનમાર્ગના રક્તસ્રાવની સારવાર પાનામાં છે.
સ્કેન અને લોહીની તપાસથી ખબર પડે કે લોહી ગયું છે. ક્યાંથી, કેમ અને સારવાર થઈ શકે કે નહીં, એ ફક્ત દૂરબીનથી દેખાય છે.
ઉપલા પાચનમાર્ગના રક્તસ્રાવ એટલે અન્નનળી, જઠર કે નાના આંતરડાના પહેલા ભાગમાંથી લોહી જવું. તે લોહીની ઊલટી તરીકે દેખાય, અથવા કાળા, ચીકણા અને ખરાબ વાસવાળા મળ તરીકે.
દૂરબીન તપાસ પણ છે અને સારવાર પણ. ડૉક્ટર અંદરની અસ્તર જુએ છે, લોહીનું સ્થાન શોધે છે, અને એ જ નળી દ્વારા રક્તસ્રાવ બંધ કરી શકે છે. એટલે જ આ પહેલી પસંદગી છે, અને ઘણા દર્દીઓને ઓપરેશનની જરૂર પડતી નથી.
સામાન્ય રીતે દાખલ થયાના એક દિવસમાં, જ્યારે પ્રવાહી, જરૂર હોય તો લોહી અને એસિડ ઘટાડતી દવાથી તબિયત સંભળાઈ જાય.
લોહીનું દબાણ બહુ ઓછું હોય ત્યારે દૂરબીન કરવું જોખમી છે. એટલે પહેલાં આઘાતની સ્થિતિ સંભાળાય છે, બાટલા ચડે છે અને લોહીની ગણતરી તપાસાય છે. પછી દૂરબીન થાય છે, જેથી લોહી વહેતી જગ્યા હજી દેખાતી હોય ત્યારે જ તે પકડાય.
લોહી વધારે વહેતું હોય અને ઓછું ન થતું હોય તો દૂરબીન વહેલું કરાય છે. કેટલાક દર્દીઓને પહેલાં ICUમાં રાખીને સંભાળાય છે.
ખાવા-પીવાનું બંધ થાય છે, બાટલો ચડાવાય છે, અને તમારી દવાઓ, એલર્જી તથા હૃદય-ફેફસાંની તપાસ થાય છે.
લોહી પાતળું કરતી દવા જાતે બંધ ન કરો. કઈ રોકવી અને કઈ ચાલુ રાખવી, તે ડૉક્ટર નક્કી કરે છે.
તમે ડાબે પડખે સૂઓ છો, દાંત વચ્ચે ગાર્ડ મુકાય છે અને ઘેન આપાય છે. પછી ડૉક્ટર નળી નાખીને જુએ છે અને સારવાર કરે છે.
ગળું સુન્ન કરવા સ્પ્રે છંટાય શકે. નળી આંગળી જેટલી પાતળી હોય છે અને શ્વાસ રોકતી નથી.
ડૉક્ટર પાણીથી લોહી અને ગઠ્ઠા ધોઈ કાઢે છે. પછી અન્નનળી, જઠર અને નાના આંતરડાનો પહેલો ભાગ જુએ છે. સ્ત્રોત મળે કે તરત સારવાર થાય છે. તપાસ સામાન્ય રીતે 15 થી 30 મિનિટ ચાલે છે, અને રક્તસ્રાવ કાબૂમાં ન આવે તો વધારે.
આખા સમય દરમિયાન તમારા ઑક્સિજન અને ધબકારા પર નજર રખાય છે.
ક્લિપ, ગરમી, ઇન્જેક્શન કે રબર બૅન્ડથી લોહી વહેતી જગ્યા બંધ કરાય છે. કઈ રીત વાપરવી તે ડૉક્ટર જે જુએ તેના પર આધાર રાખે છે.
| શું દેખાય | સામાન્ય કારણ | દૂરબીન દ્વારા સામાન્ય સારવાર |
|---|---|---|
| ખુલ્લી લોહીની નળીવાળું અલ્સર | એસિડ, H. pylori, દુખાવાની ગોળીઓ | ક્લિપ, ગરમીની પ્રોબ કે ઇન્જેક્શન, પછી એસિડની દવા |
| અન્નનળીમાં ફૂલેલી લોહીની નળીઓ | લીવરની બીમારી | રબર બૅન્ડ લગાડવું |
| અન્નનળીના છેડે નાની ચીરી | જોરથી ઊલટી | ઘણી વાર જાતે મટે; લોહી વહે તો ક્લિપ |
| અસ્તરમાં છોલાયેલા ડાઘ | દારૂ, દુખાવાની ગોળીઓ, ગંભીર માંદગી | એસિડની દવા; કારણ બંધ કરવું |
| ગાંઠ કે અસામાન્ય ભાગ | બાયોપ્સી જોઈ શકે | હમણાં બાયોપ્સી; રિપોર્ટ પછી આગળનો નિર્ણય |
ગાંઠ દેખાય તો નાનો ટુકડો બાયોપ્સી માટે લેવાય છે. ગાંઠ મળવી એ સામાન્ય બાબત નથી, પણ તેને ચૂકી જવી ન જોઈએ. દરેક રીત કેવી રીતે કામ કરે છે તે અમારા દૂરબીનથી અલ્સરનું લોહી કેવી રીતે બંધ થાય લેખમાં છે.
તમે ધીમે ધીમે જાગો છો, ગળામાં ખરાશ કે પેટમાં ગૅસ લાગે, અને નજર હેઠળ રહો છો. બધું બરાબર હોય તો થોડા કલાકમાં પાણી પીવાય.
ઘેન લીધું હોય તે દિવસે વાહન ન ચલાવો અને કાગળો પર સહી ન કરો.
ગંભીર તકલીફ ઓછી થાય છે. તેમાં ઘેનની અસર, લોહી કે પ્રવાહી ફેફસાંમાં જવું, દીવાલમાં છિદ્ર અને ફરી લોહી વહેવું આવે છે.
ટીમ તમારા પર સતત નજર રાખીને આ જોખમ ઘટાડે છે. લોહીની ઘણી ઊલટી થઈ હોય તો શ્વાસનળી સુરક્ષિત રખાય છે. લોહી વહેતું જોયા વગર છોડી દેવાનું જોખમ તપાસના જોખમ કરતાં મોટું છે.
સારવાર પછી લોહી ફરી વહે તો દૂરબીન ફરી કરી શકાય છે. ઓપરેશન કે રેડિયોલૉજીની પ્રક્રિયા એવા થોડા દર્દીઓ માટે રખાય છે જેમનું લોહી હજી ચાલુ રહે.
ફરી દૂરબીન પછી પણ લોહી ચાલુ રહે કે પાછું આવે તો રેડિયોલૉજીની પ્રક્રિયા કે ઓપરેશન જોઈ શકે. એ નિર્ણય સર્જનનો છે.
અહીં સર્જિકલ ગેસ્ટ્રોએન્ટેરોલૉજિસ્ટ મદદ કરે છે. Dr Harsh Shah દૂરબીનનાં તારણો, તમારાં સ્કેન અને તમારી એકંદર હાલત જુએ છે. પછી નક્કી કરે છે કે ફરી પ્રયત્ન કરવો, રેડિયોલૉજીની પ્રક્રિયાથી લોહીની નળી બંધ કરવી, કે ઓપરેશન કરવું, દૂરબીનથી અથવા ખુલ્લું. પછીનાં અઠવાડિયાં વિશે અમારો અલ્સરના રક્તસ્રાવ કે છિદ્ર પછી શું થાય લેખ જુઓ.
કારણની સારવાર કરાવો, બિનજરૂરી દુખાવાની ગોળીઓ અને દારૂ ટાળો, અને દવાઓનો કોર્સ પૂરો કરો.
ઘેન આપવામાં આવે છે એટલે ઊંઘ જેવું લાગે અને મોટા ભાગના લોકોને બહુ યાદ રહેતું નથી. પછી એકાદ દિવસ ગળામાં ખરાશ કે પેટમાં ગૅસ લાગી શકે.
સામાન્ય રીતે એક દિવસની અંદર, જ્યારે લોહીનું દબાણ અને લોહીની ગણતરી સ્થિર થાય. રક્તસ્રાવ વધારે હોય તો તે વહેલું કરાય છે.
ઘણી વાર હા. ક્લિપ, ગરમી, ઇન્જેક્શન કે રબર બૅન્ડથી જગ્યા બંધ કરાય છે, એટલે ઘણા લોકોને ઓપરેશન કરાવવું પડતું નથી.
મોટા ભાગે હા, થોડા દિવસ. ફરી લોહી વહે છે કે નહીં અને લોહીની ગણતરી કેવી છે, તે ટીમ તપાસતી રહે છે.
હા, થઈ શકે. પણ તમારી બધી દવાઓની માહિતી ડૉક્ટરને હોવી જોઈએ. દવા ક્યારેય જાતે બંધ ન કરો.
દૂરબીન ફરી કરી શકાય, અને CT સ્કેન કે કૅપ્સ્યૂલ તપાસ જેવા બીજા પરીક્ષણો થાય છે. કારણ મળે ત્યાં સુધી શોધ ચાલુ રહે છે.
ક્યારેક. અલ્સરની ધાર કે અસામાન્ય ભાગમાંથી નાનો ટુકડો લેવાય છે, અને H. pylori જોવા માટે પણ લેવાય છે.
લોહી ફરી વહે, દૂરબીનથી બંધ ન થાય, કે રિપોર્ટ અંગે બીજો અભિપ્રાય જોઈએ ત્યારે સર્જનને મળો.
ઉપલા પાચનમાર્ગના રક્તસ્રાવની પૂરી સમજ માટે ઉપલા પાચનમાર્ગના રક્તસ્રાવની સારવાર પાનું જુઓ. મુસાફરી પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
લોહીની ઊલટી થઈ છે, કાળો મળ આવ્યો છે, કે દૂરબીનની તપાસ તરત કરાવવાનું કહેવાયું છે? Dr Harsh Shah તમારો રિપોર્ટ અને દૂરબીનમાં દેખાયેલી વાત તમારી સાથે જુએ છે. શું દેખાયું અને હવે આગળ શું થશે, તે સરળ ભાષામાં સમજાવે છે. જો અત્યારે લોહી વહેતું હોય તો પહેલાં નજીકના ઇમરજન્સી વિભાગમાં પહોંચો. પછીના પ્રશ્નો માટે ફોન કરો કે WhatsApp પર સંદેશ મોકલો. Call +91-63555-64601 WhatsApp પર પૂછો
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.
