Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 18 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Food Pipe & Gastro Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
અન્નનળીની ફાટ કટોકટી છે. stent કે ઓપરેશન નક્કી થાય એ પહેલાં પ્રવાહી, antibiotics અને ખાવા-પીવાનું બંધ કરવું પહેલું આવે છે.
stent, ડ્રેનેજ કે ઓપરેશન ફાટ ક્યાં છે, કેટલા સમય પહેલાં થઈ, કેટલું લીક થયું અને દર્દી કેટલા બીમાર છે તેના પર આધાર રાખે છે.
સ્વચ્છ, તાજી અને મર્યાદિત લીકવાળી ફાટ માટે stent કે ક્લિપ ચાલે. મોડી, મોટી કે ખૂબ ગંદી ફાટ, અથવા રોગિષ્ઠ અન્નનળી માટે ઓપરેશન જોઈએ.
કારણોથી સારવાર સુધીનું આખું ચિત્ર સમજવા અમારા oesophageal perforation અને Zenker diverticulum ની સારવાર પાનામાં વાંચો. આ લેખ સારવારનો રસ્તો કેવી રીતે પસંદ થાય તે સમજાવે છે.
દરેક વખતે એક જ વિકલ્પ જીતતો નથી. ડૉક્ટર ફાટની જગ્યા, તેને થયેલો સમય, લીકનું પ્રમાણ અને દર્દીની તંદુરસ્તી ત્રાજવે તોલે છે.
અન્નનળી ફાટે ત્યારે હવા, થૂંક અને ખોરાક છાતી કે ગળામાં ફેલાઈ શકે છે. જેટલો વધુ સમય જાય તેટલો ચેપ વધુ ફેલાય. એટલે પહેલો સવાલ હંમેશાં એ હોય છે કે ફાટ કેટલી વહેલી પકડાઈ. બીજો સવાલ એ કે લીક એક નાના ખિસ્સામાં બંધાયેલું છે કે વ્યાપક ફેલાયું છે.
બીજી બાબતો પણ મહત્ત્વની છે. ગળામાંની ફાટ છાતી કે પેટ પાસેની ફાટથી જુદી રીતે વર્તે છે. ખાલી અન્નનળીમાં દૂરબીનથી થયેલી ફાટ અને ભરેલા પેટે જોરદાર ઊલટીથી થયેલી ફાટ એકસરખી નથી. અગાઉની બીમારીથી સાંકડી કે ડાઘવાળી થયેલી અન્નનળી ઓછી સારી રીતે રુઝાય છે.
| સવાલ | કેમ મહત્ત્વનો છે |
|---|---|
| ફાટ ક્યાં છે? | ગળું, છાતી અને નીચલી અન્નનળી દરેકમાં જુદો અભિગમ જોઈએ |
| કેટલા સમય પહેલાં થઈ? | તાજી ફાટની કિનારી સ્વચ્છ હોય છે અને ચેપ ઓછો હોય છે |
| લીક મર્યાદિત છે? | બંધાયેલું ખિસ્સું કાઢી શકાય, વ્યાપક ફેલાવા માટે વધુ કરવું પડે |
| દર્દી સ્થિર છે? | શોક અને ઝડપી ધબકારા શું સલામત છે તે બદલે છે |
| અન્નનળી બાકી સ્વસ્થ છે? | સાંકડી કે રોગિષ્ઠ નળી સાંધો ટકાવી ન શકે |
પછીથી કોઈ પણ રસ્તો પસંદ થાય, શરૂઆતનાં પગલાં એકસરખાં છે: મોં વાટે કંઈ નહીં, ડ્રિપ, મજબૂત antibiotics, એસિડ ઘટાડતી દવા અને નજીકથી દેખરેખ.
આ પગલાં તરત શરૂ થાય છે, ઘણી વાર ચોક્કસ સારવાર નક્કી થાય એ પહેલાં. ટીમ નિર્ણય લે ત્યાં સુધી શરીરને સમય મળે છે અને ચેપ ફેલાતો અટકે છે.
બીજી રીતે સ્વસ્થ વ્યક્તિમાં કેટલીક નાની, તાજી અને સારી રીતે બંધાયેલી ફાટ ફક્ત આ પગલાંથી પણ બેસી જાય છે. આ નિર્ણય સ્કેન પછી સર્જનનો છે, ઘરે અજમાવવાની વાત નથી.
સ્વચ્છ, તાજી અને મર્યાદિત લીકવાળી ફાટ માટે covered stent કે ક્લિપ યોગ્ય છે. દર્દી સ્થિર હોય અને અન્નનળી બાકી સ્વસ્થ હોવી જોઈએ.
Covered stent એટલે બારીક જાળીની અસ્તર સાથેની નળી. તે દૂરબીન વડે મોં વાટે મુકાય છે. તે ફાટને અંદરથી બંધ કરે છે, એટલે થૂંક અને ખોરાક તેની ઉપરથી પસાર થાય અને દીવાલ પાછળ રુઝાય. ક્લિપ નાની સ્વચ્છ કિનારીને જોડી શકે છે. કેટલાંક કેન્દ્રોમાં દૂરબીન વડે મુકાતો સ્પોન્જ ચેપને હળવેથી ખેંચી લે છે.
stent ફાટને બંધ ન કરે તો લીક ચાલુ રહે છે. ત્યારે વિલંબ વિના પ્લાન બદલાય છે. દરેક ફાટ stent ને અનુકૂળ નથી, અને સારી રીતે મુકાયેલી stent પણ ચેપવાળા પ્રવાહીના ડ્રેનેજની જગ્યા લેતી નથી.
મોડી કે મોટી ફાટ, ખૂબ ગંદકી અથવા નિષ્ફળ stent માટે ઓપરેશન સૂચવાય છે. અન્નનળી પોતે રોગિષ્ઠ હોય અને રુઝાય નહીં ત્યારે પણ.
ઓપરેશનનો હેતુ છાતી કે ગળું સાફ કરવાનો, છિદ્ર બંધ કરવાનો અને વિસ્તારનું ડ્રેનેજ કરવાનો છે. ફાટ તાજી હોય અને કિનારી સ્વસ્થ હોય તો સર્જન સીધા ટાંકા લઈ શકે છે. પછી સાંધા પર નજીકની પેશીનો પડદો ઢાંકવામાં આવે છે. આ વધારાનું સ્તર ટાંકાને ટેકો આપે છે અને લીકની શક્યતા ઘટાડે છે.
અન્નનળી ખૂબ બગડેલી કે ડાઘવાળી હોય, અથવા અંદરની સાંકડાશ રુઝાવા ન દે, ત્યારે સાદું સમારકામ નિષ્ફળ જઈ શકે. ત્યારે સર્જને લીકને બીજે વાળવું પડે, અથવા બગડેલો ભાગ કાઢીને માર્ગ તબક્કાવાર ફરી બનાવવો પડે. આ મોટાં ઓપરેશન છે, અને ટીમ તેનું ધ્યાનથી આયોજન કરે છે.
| પગલું | હેતુ |
|---|---|
| છાતી કે ગળું ધોવું | ચેપવાળું પ્રવાહી અને ખોરાક કાઢે છે |
| પડદા સાથે સીધું ટાંકા વડે સમારકામ | તાજી, સ્વચ્છ ફાટ બંધ કરે છે અને ટેકો આપે છે |
| ડ્રેઇન અને ફીડિંગ ટ્યૂબ | વિસ્તારને બેસવા દે છે અને પોષણ ચાલુ રાખે છે |
| લીક બીજે વાળવું કે કાઢીને ફરી બનાવવું | ખૂબ બગડેલી કે રોગિષ્ઠ અન્નનળી માટે |
તાજી, સ્વચ્છ અને મર્યાદિત ફાટ મોટા ભાગે stent કે ક્લિપ તરફ લઈ જાય છે. મોડી, મોટી કે ગંદી ફાટ મોટા ભાગે ઓપરેશન તરફ. સ્કેન પછી ટીમ નક્કી કરે છે.
| તમારી સ્થિતિ | સામાન્ય રીતે વિચારાતો રસ્તો | કારણ |
|---|---|---|
| નાની, તાજી, મર્યાદિત, સ્થિર | દવા, ડ્રેનેજ અને દેખરેખ, અથવા stent | ટેકા સાથે શરીર તેને બંધ કરી શકે |
| દૂરબીન પછી સ્વચ્છ ફાટ | stent કે ક્લિપ, અથવા વહેલું સમારકામ | સ્વસ્થ કિનારી સારી રીતે જોડાય છે |
| મોડી ફાટ અને ફેલાયેલો ચેપ | ધોવા અને ડ્રેઇન સાથે ઓપરેશન | પહેલાં ચેપ સાફ કરવો પડે |
| રોગિષ્ઠ કે ડાઘવાળી અન્નનળીમાં ફાટ | ઓપરેશન, ઘણી વાર વધુ મોટું | દીવાલ સાદું સમારકામ ટકાવી ન શકે |
| stent મુકાયું છતાં લીક ચાલુ | પ્લાન બદલવો, ઘણી વાર ઓપરેશન | પહેલો રસ્તો ફાટ બંધ કરી શક્યો નથી |
અગાઉની અન્નનળીની સર્જરી, લાંબા સમયનો રિફ્લક્સ, ગળવામાં તકલીફ કે લોહી પાતળું કરતી દવા વિશે ટીમને કહો. ફાટ જેટલું જ આ વિગતો પણ પ્લાન બદલે છે. રસ્તો સૂચવતા પહેલાં Dr Harsh Shah દરેક બાબત તમારી સાથે તપાસે છે.
દરેક રસ્તામાં જોખમ છે. સામાન્ય છે લીક ચાલુ રહેવું, ચેપ પાછો આવવો, stent સરકી જવું અને રુઝાતી વખતે સાંકડાશ થવી.
| રસ્તો | પૂછવા જેવાં જોખમો |
|---|---|
| દવા અને ડ્રેનેજ | ફાટ બંધ ન થાય, ચેપ ફેલાય |
| stent કે ક્લિપ | સરકી જવું, stent ની આસપાસ લીક, દુખાવો, પછીની સાંકડાશ, દૂરબીનથી કાઢવી |
| ઓપરેશન | ટાંકાની લાઇનમાંથી લીક, છાતીનો ચેપ, લાંબું રોકાણ, પછીની સાંકડાશ |
પીવાની છૂટ આપતા પહેલાં કોન્ટ્રાસ્ટ સાથે ગળવાની તપાસથી ખાતરી થાય છે કે ફાટ બંધ થઈ છે. પછી ખોરાક પ્રવાહીથી નરમ ખોરાક તરફ આગળ વધે છે. દીવાલને રુઝાવાનો સમય મળે પછી stent સામાન્ય રીતે કાઢી લેવાય છે. ફોલો-અપ દૂરબીન સાંકડાશ તપાસે છે, અને બની હોય તો તેને પહોળી કરી શકાય છે.
ફાટ કઈ તપાસથી પકડાય છે તે અમારા અન્નનળીની ફાટ કઈ તપાસથી પકડાય લેખમાં સમજાવ્યું છે. શંકાસ્પદ દુખાવા પછી વહેલા આવો, કારણ કે સમય વિકલ્પો બદલે છે.
હા. હવા, થૂંક અને ખોરાક છાતી કે ગળામાં લીક થઈને ગંભીર ચેપ કરી શકે. ઊલટી, દૂરબીન કે ગળી ગયેલી વસ્તુ પછી છાતી કે ગળામાં દુખાવો થાય તો તરત સારવાર લો.
ગળવાથી ફાટમાંથી વધુ પ્રવાહી બહાર નીકળે છે. અન્નનળીને આરામ મળે તો તે બંધ થવા લાગે છે. એ દરમિયાન ડ્રિપ કે પાતળી નળીથી ખોરાક અપાય છે.
બધા માટે એક સારું નથી. સ્વચ્છ, તાજી, મર્યાદિત ફાટ માટે stent ચાલે. મોડી, મોટી કે ગંદી ફાટ માટે ઓપરેશન. સ્કેન જોઈને સર્જન નક્કી કરે છે.
સામાન્ય રીતે હા. દીવાલને રુઝાવાનો સમય મળે પછી covered stent દૂરબીનથી કાઢી લેવાય છે. તમારી ટીમ ચેક સ્કેન અને કાઢવાની તારીખ ગોઠવશે.
બીજી રીતે સ્વસ્થ વ્યક્તિમાં નાની, તાજી અને બંધાયેલી ફાટ ક્યારેક આરામ, antibiotics અને ડ્રેનેજથી બેસી જાય છે. આ સર્જનનો નિર્ણય છે, નજીકની દેખરેખ સાથે.
લીક ચાલુ રહે કે stent સરકે તો પ્લાન ઝડપથી બદલાય છે. ઘણી વાર ડ્રેનેજ કે ઓપરેશન કરવું પડે. પહેલો રસ્તો નિષ્ફળ જાય તે ખોટા નિર્ણયની નિશાની નથી.
કોન્ટ્રાસ્ટ સાથેની ગળવાની તપાસમાં ફાટ બંધ દેખાય પછી પ્રવાહીથી નરમ ખોરાક શરૂ થાય છે. સામાન્ય ખોરાક પછી આવે છે. સમય રસ્તા અને તમારી રિકવરી પર આધાર રાખે છે.
બીમારી અને તેની સારવારનું આખું ચિત્ર જોવા oesophageal perforation અને Zenker diverticulum ની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. આવતા પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
ઊલટી, દૂરબીનની તપાસ કે ગળી ગયેલી વસ્તુ પછી અન્નનળીમાં ફાટ મળી છે? કદાચ તમને stent, ડ્રેઇન કે ઓપરેશન વિશે કહેવાયું હશે, પણ એ જ કેમ પસંદ થયું તે સમજાયું નહીં હોય. અમદાવાદના પેટના સર્જન Dr Harsh Shah આ પસંદગી કેવી રીતે થાય છે તે સાદી ભાષામાં સમજાવે છે. તમે અમને ફોન કે WhatsApp સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.