Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 18 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Food Pipe & Gastro Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
ફાટેલી અન્નનળી સીટી સ્કેનથી પકડાય છે, જેમાં કોન્ટ્રાસ્ટનું પ્રવાહી પિવડાવાય છે. ઘણી વાર સાથે કોન્ટ્રાસ્ટ ગળવાનો એક્સ-રે પણ થાય છે. Zenker કોથળી બેરિયમ ગળવાના એક્સ-રેથી પકડાય છે.
ફાટ એક કટોકટી છે, એટલે તપાસ દિવસોમાં નહીં, કલાકોમાં થાય છે. કોથળી તાત્કાલિક નથી, એટલે તપાસ ગોઠવીને થાય છે.
દૂરબીન સાવચેતીથી વપરાય છે. ફાટમાં તે છિદ્રનું કદ બતાવે છે. કોથળીમાં તે ધીમેથી ઉતારાય છે, જેથી કોથળીને ઈજા ન થાય.
કારણોથી સારવાર સુધીનું આખું ચિત્ર સમજવા અમારા oesophageal perforation અને Zenker diverticulum ની સારવાર પાનામાં વાંચો. આ લેખ દરેક સમસ્યા કેવી રીતે પકડાય છે તે સમજાવે છે.
જોરદાર ઊલટી, દૂરબીન, પહોળી કરવાની પ્રક્રિયા કે ધારદાર વસ્તુ ગળ્યા પછી છાતી, ગળા કે પેટના ઉપરના ભાગમાં દુખાવો શરૂ થાય તો તરત તપાસ જોઈએ.
ફાટ પડે ત્યારે લાળ, ખોરાક અને પેટનો રસ છાતીમાં ઝરે છે. આ ઝરણ આસપાસની પેશીને ચીડવે છે અને જલદી ચેપ લાગે છે. નિશાનીઓ હાર્ટ એટેક, ફાટેલા ચાંદા કે ફેફસાની તકલીફ જેવી લાગી શકે, એટલે ડૉક્ટર ખુલ્લા મનથી વિચારે છે.
લોહીની તપાસ ચેપ બતાવે છે, પણ તે ક્યાંથી આવે છે તે કહી શકતી નથી. છાતીના સાદા એક્સ-રેમાં હૃદયની આસપાસ હવા કે ફેફસાના તળિયે પ્રવાહી દેખાઈ શકે, ઘણી વાર ડાબી બાજુ. શરૂઆતમાં એક્સ-રે સામાન્ય હોય તો પણ ફાટ નકારી શકાય નહીં. આગળનું પગલું સ્કેન છે.
કોન્ટ્રાસ્ટનું થોડું પ્રવાહી પીધા પછી છાતીનો સીટી સ્કેન મુખ્ય તપાસ છે. તેમાં હવા, પ્રવાહી અને ઝરણની જગ્યા દેખાય છે.
સીટી ઝડપી છે અને મોટા ભાગના દવાખાનાંમાં મળે છે. તેમાં અન્નનળીની બહાર હવા, પ્રવાહીનો ખિસ્સો, જાડી થયેલી દીવાલ અને ફેફસાની આસપાસનું પ્રવાહી દેખાય છે. દુખાવાનાં બીજાં કારણો, જેમ કે ફાટેલું ચાંદું કે લોહીની નળીની તકલીફ, પણ તપાસાય છે. પીધેલું કોન્ટ્રાસ્ટ અન્નનળીની બહાર દેખાય ત્યારે નિદાન સ્પષ્ટ થઈ જાય છે.
| તપાસ | શું બતાવી શકે | જાણવા જેવું |
|---|---|---|
| છાતીનો એક્સ-રે | હૃદય પાસે હવા, ફેફસાના તળિયે પ્રવાહી | શરૂઆતમાં સામાન્ય લાગી શકે |
| કોન્ટ્રાસ્ટ પીધા પછી સીટી | ઝરણની જગ્યા, હવા, પ્રવાહીના ખિસ્સા, બીજાં કારણો | મોટા ભાગના દર્દીમાં પહેલી તપાસ |
| કોન્ટ્રાસ્ટ ગળવાનો એક્સ-રે | અન્નનળીમાંથી બહાર નીકળતું કોન્ટ્રાસ્ટ | સીટી સ્પષ્ટ ન હોય ત્યારે વપરાય |
| દૂરબીન | છિદ્રનું કદ અને કિનારી, અસ્તરની સ્થિતિ | અનુભવી ટીમ કરે છે |
સ્કેનમાં ફાટ દેખાય તો આગળનો સવાલ સારવારનો છે. તે અમે ઊલટી કે પ્રક્રિયા પછી ફાટેલી અન્નનળી વિશેના લેખમાં સમજાવ્યો છે.
એક્સ-રેનાં ચિત્રો લેવાતાં હોય ત્યારે તમે પાણી જેવું કોન્ટ્રાસ્ટ ગળો છો. તે અન્નનળીની બહાર નીકળે તો ફાટ છે.
આ પ્રવાહી પાતળું છે અને થોડું છાતીમાં ઝરે તો પણ નુકસાન ઓછું કરે છે. એટલે ફાટની શક્યતા હોય ત્યારે જાડા બેરિયમને બદલે પાણી જેવું કોન્ટ્રાસ્ટ વપરાય છે. પહેલી તપાસ સામાન્ય હોય અને શંકા રહે તો બીજી વાર બેરિયમથી તપાસ થઈ શકે, કારણ કે તે નાનાં છિદ્રો વધુ સ્પષ્ટ બતાવે છે.
જે દર્દી સુરક્ષિત રીતે ગળી શકતો નથી, ઘેનમાં છે કે શ્વાસના યંત્ર પર છે, તે આ પ્રવાહી સામાન્ય રીતે પી શકતો નથી. ત્યારે મોટે ભાગે સીટી સ્કેન પસંદ થાય છે. ટીમ કોન્ટ્રાસ્ટ નીચે પહોંચાડવા પાતળી નળી પણ મૂકી શકે.
દૂરબીન પહેલું નહીં, બીજું પગલું છે. તે છિદ્રનું કદ અને દીવાલની સ્થિતિ બતાવે છે, જે સારવાર નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે.
દૂરબીન શરીર શોષી લે એવા ગેસના ધીમા ફુવારા સાથે ઉતારાય છે, જેથી છાતીમાં ઓછી હવા જાય. ઘણાં દવાખાનાંમાં જે ટીમ ફાટની સારવાર કરશે તે જ આ તપાસ કરે છે. તે આ બતાવી શકે:
બહુ બીમાર દર્દીમાં, ટીમ જે મળે તેના પર પગલું ભરવા તૈયાર ન હોય ત્યાં સુધી દૂરબીન વપરાતું નથી. ફાટ તરફ દોરી ગયેલી સાંકડી જગ્યા કે ગાંઠ છે કે નહીં તે પણ દૂરબીનથી જોવાય છે. આમાંના કોઈ પગલા વિશે શંકા હોય તો ટીમને plan સમજાવવા કહો.
બેરિયમ ગળવાનો એક્સ-રે મુખ્ય તપાસ છે. બાજુના દેખાવમાં કોથળી બેરિયમથી ભરાય છે અને તેનું કદ તથા પાછળનો સ્નાયુ દેખાય છે.
Zenker કોથળી ધીમે ધીમે વધે છે, એટલે plan કરવાનો સમય હોય છે. બાજુથી ચિત્રો લેવાતાં હોય ત્યારે તમે બેરિયમ ગળો છો. કોથળી ગળાની પાછળ, અન્નનળીની ઠીક ઉપર થેલી તરીકે દેખાય છે. તેનું કદ અને સહિયારી દીવાલની લંબાઈ સર્જનને ખુલ્લું ઓપરેશન, સ્ટેપ્લર કે દૂરબીનમાંથી રીત પસંદ કરવામાં મદદ કરે છે. તે અમે Zenker કોથળીની સારવાર કેવી થાય લેખમાં સમજાવ્યું છે.
| તપાસ | શું દેખાય | ક્યારે વપરાય |
|---|---|---|
| બેરિયમ ગળવાનો એક્સ-રે | કોથળીનું કદ, આકાર અને ભીંસાયેલો સ્નાયુ | લગભગ હંમેશાં, પહેલી તપાસ તરીકે |
| ગળવાનો વીડિયો એક્સ-રે | ખોરાક કેમ ચાલે છે અને શ્વાસનળીમાં જાય છે કે નહીં | ઉધરસ કે ગૂંગળામણની તકલીફ હોય ત્યારે |
| દૂરબીન | કોથળી અને અન્નનળીનું અસ્તર | બીજી તકલીફ બાકાત કરવા; સાવચેતીથી ઉતારાય |
| છાતીનું ચિત્ર | ફેફસામાં ખોરાક ગયાની નિશાનીઓ | ઉધરસ કે વારંવાર છાતીનો ચેપ હોય તો |
સાવચેતી વિના ઉતારેલું દૂરબીન કોથળીમાં જઈ તેની પાતળી દીવાલ ફાડી શકે. એટલે ડૉક્ટર તપાસ પહેલાં દૂરબીન કરનાર ટીમને કોથળી વિશે જણાવે છે. ઘણી વાર કોથળી પહેલાં બેરિયમના ચિત્રમાં દેખાય છે અને દૂરબીન ધીમેથી, કે સારવારના ભાગ રૂપે, થાય છે.
ફાટમાં તપાસ કલાકોમાં દવાખાનામાં થાય છે અને મોં વાટે કંઈ લેવાતું નથી. કોથળીમાં મોટા ભાગની તપાસ એક દિવસની મુલાકાતમાં પતે છે.
ફાટની શંકા હોય તો તમને દાખલ કરાય છે, નસ વાટે પ્રવાહી અને એન્ટિબાયોટિક અપાય છે, અને ખાવા-પીવાનું બંધ રખાય છે. પછી તપાસ વિલંબ વિના થાય છે. સર્જન અને ગેસ્ટ્રોએન્ટરોલોજિસ્ટ સામાન્ય રીતે સાથે તપાસે છે, જેથી plan એક વાર અને વહેલો બને.
કોથળીમાં બેરિયમ ગળવાની તપાસ થોડા સમયમાં પતે છે અને ઘેનની જરૂર પડતી નથી. ગોળી ગળવામાં તકલીફ, રાત્રે ઉધરસ કે ખોરાક પાછો આવતો હોય તો ટીમને જણાવો. જૂના રિપોર્ટ અને સ્કેન સાથે લાવો, જેથી નવા સાથે સરખાવી શકાય.
સીટી સ્કેનવાળા દવાખાનામાં નિદાન ઘણી વાર કલાકોમાં થઈ જાય છે. ઝડપ મહત્વની છે, કારણ કે દર કલાકના વિલંબ સાથે છાતીમાં ચેપનું જોખમ વધે છે. દુખાવો શમે તેની રાહ ઘરે બેસીને ન જુઓ.
ના. શરૂઆતમાં એક્સ-રે સામાન્ય દેખાઈ શકે. વાત અને નિશાનીઓ ફાટ સાથે બંધબેસતી હોય તો એક્સ-રે સ્પષ્ટ હોય તો પણ કોન્ટ્રાસ્ટ પીવડાવીને સીટી સ્કેન થાય છે.
હા. પાણી જેવું કોન્ટ્રાસ્ટ વપરાય છે, કારણ કે તે છાતીમાં ઝરે તો પણ ઓછું નુકસાન કરે છે. નાના છિદ્રની શંકા રહે ત્યારે બીજી તપાસ માટે જાડું બેરિયમ રાખવામાં આવે છે.
દૂરબીન છિદ્રમાંથી હવા ધકેલી શકે છે, અને બહુ બીમાર દર્દીમાં તે વિલંબ વધારે છે. સામાન્ય રીતે પહેલાં સીટી થાય છે. તેમાં જે દેખાય તેના પર પગલું લેવા ટીમ તૈયાર હોય ત્યારે દૂરબીન થાય છે.
બાજુના ચિત્રો સાથે બેરિયમ ગળવાનો એક્સ-રે મુખ્ય તપાસ છે. તેમાં કોથળી, તેનું કદ અને પાછળનો ભીંસાયેલો સ્નાયુ દેખાય છે. બીજી તકલીફ બાકાત કરવા દૂરબીન ઉમેરાઈ શકે.
સાવચેતી વિના ઉતારાય તો હા, કારણ કે દૂરબીન કોથળીમાં જઈ તેની પાતળી દીવાલને ઈજા કરી શકે. કોઈ પણ દૂરબીન પહેલાં ટીમને તમારી કોથળી વિશે જણાવો. તેઓ તેને ધીમેથી કે સારવારના ભાગ રૂપે ઉતારશે.
ના. તપાસ તમારી વાત અને નિશાનીઓ પ્રમાણે પસંદ થાય છે. ફાટની શંકામાં પહેલાં સીટી થાય છે. કોથળીની શંકામાં બેરિયમ ગળવાનો એક્સ-રે થાય છે. દરેક તપાસ શા માટે થાય છે તે તમારા સર્જન સમજાવશે.
બીમારી અને તેની સારવારનું આખું ચિત્ર જોવા oesophageal perforation અને Zenker diverticulum ની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. આવતા પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
ઊલટી કે દૂરબીનની તપાસ પછી છાતી કે ગળામાં તીવ્ર દુખાવો થાય છે? ખોરાક ગળામાં અટકે છે અને કલાકો પછી પાછો આવે છે? અન્નનળીમાં પડેલી ફાટ અને તેના ઉપરના છેડે બનેલી કોથળી જુદી જુદી રીતે પકડાય છે. અમદાવાદના પેટના સર્જન Dr Harsh Shah દરેક તપાસ સાદી ભાષામાં સમજાવે છે. તમે અમને ફોન કે WhatsApp સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.