WhatsApp Skip to main content

Dr. Harsh J Shah

પેટમાં પાણી અને મોટું લીવર: Budd-Chiari હોઈ શકે?

છેલ્લે સુધાર્યું: 21 નવેમ્બર 2026

Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah, લીવર અને પેટના સર્જન, અમદાવાદ

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Liver & Gastro Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ

ટૂંકમાં

Budd-Chiari syndrome એટલે લીવરનું લોહી બહાર લઈ જતી નસોમાં અવરોધ. તેમાં પેટમાં પાણી, દુખતું મોટું લીવર થાય છે, અને ઘણી વાર cirrhosis સમજી લેવાય છે.

Doppler ultrasound પહેલો ટેસ્ટ છે અને ઘણી વાર પૂરતો થાય છે. પછી CT કે MR સ્કેન અવરોધનો નકશો બનાવી સારવાર નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે.

Liver biopsy ભાગ્યે જ જોઈએ. અચાનક ગૂંચવણ, પીળી આંખો કે ઝડપથી બગડતી તબિયત તાત્કાલિક સ્થિતિ છે.

આ રોગની પૂરી માહિતી માટે, કારણોથી લઈને સારવારની દરેક પસંદગી સુધી, અમારું Budd-Chiari syndrome ની સારવાર પાનું વાંચો. આ લેખ એક જ પ્રશ્ન સમજાવે છે: રોગ કેવી રીતે દેખાય છે અને કેવી રીતે ઓળખાય છે.

લીવરની નસ બંધ થાય તો શું થાય?

લીવરમાંથી લોહી ત્રણ મોટી નસો વાટે બહાર જાય છે. તે બંધ થાય તો લોહી લીવરમાં જ અટકે છે, દબાણ વધે છે અને પેટમાં પાણી ભરાય છે.

રસોડાના સિંકની બંધ નળી વિચારો. નળ ચાલે છે, પણ પાણી બહાર જઈ શકતું નથી. લીવરમાં પણ આવું જ પાછું ધકેલાતું દબાણ અંગને ફુલાવે છે અને પાણીને પેટમાં ધકેલે છે. આ છે Budd-Chiari syndrome.

રોગ કેવો દેખાય તે બે બાબત પર આધાર રાખે છે: નસ કેટલી ઝડપથી બંધ થઈ, અને શરીરને અવરોધની આસપાસ બાજુના રસ્તા બનાવવાનો સમય મળ્યો કે નહીં. ધીમો અવરોધ શરીરને ગોઠવાવાનો સમય આપે છે. અચાનક અવરોધ નથી આપતો.

Budd-Chiari syndrome દેખાવાના ચાર પ્રકાર
પ્રકારકેટલી ઝડપશું અનુભવાયતેનો અર્થ
અચાનક (fulminant)થોડા દિવસગૂંચવણ, પીળી આંખો, લોહી વહેવાનું વલણ, પેટ ઝડપથી ફૂલવુંતાત્કાલિક સ્થિતિ; તરત transplant કેન્દ્ર જોઈએ
તીવ્ર (acute)થોડા અઠવાડિયાંદુખતું, અડતાં દુખે એવું લીવર અને ઝડપથી તંગ પેટનું પાણીલીવરમાં લોહી ભરાયું છે પણ હજી ડાઘ પડ્યા નથી
સબએક્યુટઅઠવાડિયાંથી મહિનાઓધીમે વધતું પેટનું પાણી અને ઉપલા જમણા પેટમાં હળવો દુખાવોઆ સામાન્ય પ્રકાર છે; બાજુના રસ્તા બની રહ્યા છે
લાંબા ગાળાનો (chronic)મહિનાઓથી વર્ષોમોટું બરોળ, અન્નનળીની ફૂલેલી નસો, cirrhosis જેવું દેખાતું લીવરડાઘ શરૂ થયા છે; cirrhosis સમજી લેવાની ભૂલ સહેલી છે

Budd-Chiari ના લક્ષણો કયાં કયાં?

પેટમાં પાણી, અડતાં દુખતું મોટું લીવર અને ઉપલા જમણા પેટનો દુખાવો જાણીતાં ચિહ્નો છે. પણ ત્રણેય ભાગ્યે જ સાથે મળે, એટલે રોગ ચૂકી જવાય છે.

પેટનો દુખાવો, પાણી અને મોટું લીવર, આ પાઠ્યપુસ્તકની ત્રિપુટી બધામાં જોવા મળતી નથી અને માત્ર આ રોગમાં જ નથી હોતી. દરેક ચિહ્નને એક સંકેત તરીકે વાંચવું વધુ કામનું છે.

  • દુખતું, અડતાં દુખે એવું લીવર: લોહી ભરાવાથી લીવરનું આવરણ તણાય છે, એટલે સમસ્યા તાજી છે.
  • તંગ પેટનું પાણી જે ઝડપથી પાછું આવે: લોહી લીવરની અંદર જ અટકી રહ્યું છે.
  • બંને પગમાં સોજો: અવરોધ પગનું લોહી લઈ જતી મોટી નસમાં હોઈ શકે.
  • પેટની દીવાલ કે પીઠ પર ફૂલેલી નસો: લોહી બંધ નસને બદલે બાજુના રસ્તા શોધી રહ્યું છે.
  • લક્ષણો ઓછાં કે બિલકુલ નહીં: ધીમો અવરોધ ફક્ત લીવરના લોહીના ટેસ્ટ બગડેલા આવવાથી પકડાય એવું બને.

પેટની દીવાલની નસો કઈ દિશામાં જાય છે તે પલંગ પાસેની તપાસમાં કામનો સંકેત છે. નાભિમાંથી ફેલાતી નસો લીવરની પોતાની નસમાં દબાણ બતાવે છે. પડખાં અને પીઠ પર ઉપર તરફ લોહી લઈ જતી મોટી નસો શરીરની મોટી નસ (IVC) માં અવરોધ સૂચવે છે. તે ક્યારેક ટૂંકી જાળી હોય છે, જેને ઘણી વાર બલૂનથી ખોલી શકાય.

ભારતમાં મોટી નસમાં ધીમે વધતો અવરોધ, પગમાં સોજો અને પીઠ પર દેખાતી નસો, આ ઘણી વાર જોવા મળતું ચિત્ર છે. તે નસને સીધી તપાસવી જરૂરી છે.

Cirrhosis ની ભૂલ કેમ થાય છે?

બંનેમાં પેટનું પાણી અને કઠણ, મોટું લીવર હોય છે. ભૂલ ત્યારે થાય છે જ્યારે લીવરની નસો કેમ બંધ છે તે કોઈ પૂછતું નથી.

લાંબા ગાળાનો અવરોધ લીવરમાં ડાઘ પાડે છે, એટલે સ્કેન cirrhosis જેવો દેખાય છે. નસો તપાસ્યા વગર “cirrhosis” નામ સ્વીકારી લેવાય તો સારવાર થઈ શકે એવી સમસ્યા ચૂકી જવાય છે. લીવરને નુકસાનનું કોઈ સ્પષ્ટ કારણ ન હોય એવી નાની ઉંમરની વ્યક્તિમાં આ ખાસ મહત્ત્વનું છે.

બે સંકેતો જોઈને ડૉક્ટરે અટકીને પ્રશ્ન પૂછવો જોઈએ.

  • પેટના પાણીમાં પ્રોટીન વધુ અને લોહી તથા પાણી વચ્ચે albumin નો તફાવત વધુ. આ ચિત્ર cirrhosis નહીં, લોહી બહાર જવાના માર્ગના અવરોધ તરફ ઇશારો કરે છે.
  • ફૂલેલો caudate lobe. લીવરનો આ નાનો ભાગ સીધો મોટી નસમાં ખાલી થાય છે, એટલે અવરોધથી બચી જાય છે અને બાકીનું લીવર ભરાયેલું હોય ત્યારે મોટો થાય છે.

છુપાયેલી લોહીની બીમારી કારણ હોય ત્યારે પણ લોહીની ગણતરી સામાન્ય દેખાઈ શકે છે. સામાન્ય ગણતરી લોહી ગંઠાવાના વલણને નકારતી નથી.

પહેલો ટેસ્ટ કયો કરાવવો?

લીવર અને તેની નસોનો Doppler ultrasound. તે સસ્તો, સલામત, ફરી કરી શકાય એવો છે અને ઘણી વાર નિદાન માટે પૂરતો હોય છે.

અનુભવી તપાસનાર ચાર બાબતો જુએ છે.

  • લીવરની નસોમાં વહેણ. વહેણ ન હોવું, ઊલટું, સપાટ કે ગૂંચવાયેલું હોવું તે બહાર જવાના માર્ગનો અવરોધ બતાવે છે.
  • અવરોધ પોતે. લીવરની નસ કે મોટી નસમાં ગઠ્ઠો કે પાતળી જાળી.
  • લીવરની અંદર બાજુના રસ્તા. અલ્પવિરામ જેવી કે જાળી જેવી નળીઓ લાંબા સમયના અવરોધની ચોક્કસ નિશાની છે.
  • Caudate lobe. તેનું મોટું થવું જાણીતો સંકેત છે.

આ ultrasound હૃદયને ધ્યાનમાં રાખીને પણ વાંચવો જોઈએ. આવું ચિત્ર ઊભું કરતી હૃદયની બીમારીઓ બાકાત કરવા હૃદયનો ultrasound તપાસનો ભાગ છે.

Doppler ultrasound શું બતાવે છે
Doppler તારણતેનો અર્થ
લીવરની નસો દેખાતી નથી, અથવા વહેણ ન હોય, ઊલટું કે સપાટ હોયબહાર જવાના માર્ગનો અવરોધ, મુખ્ય તારણ
લીવરની નસ કે મોટી નસમાં ગઠ્ઠો કે જાળીઅવરોધ સીધો દેખાય છે
અલ્પવિરામ જેવા કે જાળી જેવા બાજુના રસ્તાલાંબા સમયનો અવરોધ, બાજુના માર્ગો સાથે
ફૂલેલો caudate lobeલીવર ભરપાઈ કરી રહ્યું છે
સાંકડી મોટી નસ અને અસામાન્ય વહેણઅવરોધ મોટી નસના સ્તરે છે

CT અને MR venography શું બતાવે?

તેઓ અવરોધનો નકશો બનાવે છે. અવરોધ ક્યાં છે, કેટલો લાંબો છે અને અટકાવનાર ગઠ્ઠો છે કે બીજું કંઈ, તે બતાવે છે.

Ultrasound Budd-Chiari તરફ ઇશારો કરે પછી CT કે MR venography તે પ્રશ્નોના જવાબ આપે છે જે સારવાર નક્કી કરે છે. નિદાન ફરી કરવા માટે તે કરાતા નથી.

સ્કેને સર્જનને શું કહેવું જોઈએ
પ્રશ્નકેમ મહત્ત્વનું
અવરોધ ક્યાં છે: નાની લીવર નસો, મોટી લીવર નસો કે મોટી નસ?કઈ સારવાર શક્ય છે તે નક્કી થાય છે
અવરોધ ટૂંકો છે કે લાંબો?ટૂંકી જાળી બલૂનથી ખુલે; લાંબા અવરોધમાં bypass જોઈએ
અટકાવનાર ગઠ્ઠો છે કે ગાંઠ?ગાંઠ જુદી સમસ્યા છે, જુદા રસ્તા સાથે
પોર્ટલ નસમાં પણ ગઠ્ઠો છે?તેનાથી bypass નું plan બદલાય છે
લીવર કેવું દેખાય છે?સોજો, સંકોચન અને નુકસાન વગરની ગાંઠો દેખાય છે

સ્કેનમાં ઘણી વાર લીવર ટુકડા જેવું, અસમાન અને caudate lobe ફૂલેલો દેખાય છે. લાંબા સમયના અવરોધમાં મોટી, નુકસાન વગરની ગાંઠો સામાન્ય છે. સ્કેનમાં તે લીવરની ગાંઠ જેવી દેખાઈ શકે, એટલે ઉતાવળે નામ આપવાને બદલે ધ્યાનથી વાંચન, લોહીનો ટેસ્ટ અને ફોલો-અપ જોઈએ.

MR venography નસોને સારી રીતે બતાવે છે અને CT માં વપરાતી આયોડિન ડાઈ ટાળે છે. કિડનીની તકલીફ કે ડાઈની એલર્જી હોય તેમના માટે તે અનુકૂળ છે.

Catheter venography, જેમાં નસોમાં નળી નાખીને દબાણ મપાય છે, તે નિયમિત ટેસ્ટ નથી. સારવાર એ જ બેઠકમાં થવાની હોય, જેમ કે બલૂનથી જાળી ખોલવી, ત્યારે જ તે કરાય છે.

લીવર biopsy જોઈએ?

સામાન્ય રીતે નહીં. નિદાન નસોના સ્કેનથી થાય છે. પસંદ કરેલા થોડા લોકોમાં biopsy ની નાની ભૂમિકા છે.

બીજા કારણે biopsy થાય તો તે નાની મધ્ય નસોની આસપાસ લોહી ભરાવું અને લીવરની નળીઓ ફૂલેલી બતાવે છે. પછીથી નસોની આસપાસ ડાઘ દેખાય છે.

Biopsy બે સ્થિતિમાં કામ આવે. પહેલી, જ્યારે સ્કેનમાં મોટી નસો ખુલ્લી દેખાય પણ લીવર હજી ભરાયેલું હોય; ત્યારે નાની નસોની સમસ્યા હોઈ શકે. બીજી, જ્યારે ડાઘનું પ્રમાણ સારવારની પસંદગી બદલે. Biopsy માં કંઈ ન દેખાય તો પણ રોગ નકારી શકાતો નથી, કારણ કે લોહી ભરાવું ટુકડા જેવું હોય છે.

નિદાન ક્યારે તાત્કાલિક બને?

જ્યારે તબિયત ઝડપથી બગડે: ગૂંચવણ, પીળી આંખો, લોહી વહેવાનું વલણ કે લીવરનું કામ ઝડપથી ઘટવું. તે જ દિવસે transplant કેન્દ્ર જોઈએ.

પહેલી મુલાકાતમાં ત્રણ પ્રશ્નો પૂછાય છે.

  • લીવર અત્યારે નિષ્ફળ થઈ રહ્યું છે? ગૂંચવણ, પીળી આંખો અને લોહી ઓછું ગંઠાવું એટલે અચાનક લીવર નિષ્ફળતા. કારણની પૂરી તપાસની રાહ જોઈ શકાતી નથી, તરત મોકલવું પડે.
  • લીવરનો કેટલો અનામત બાકી છે? Bilirubin, લોહી ગંઠાવું, albumin અને કિડનીના ટેસ્ટ શરૂઆતનું સ્તર નક્કી કરે છે.
  • અત્યારે કોઈ ગૂંચ છે? લોહીની ઊલટી, ચેપવાળું પેટનું પાણી કે કિડની નિષ્ફળતા, દરેકમાં મુખ્ય સારવાર સાથે તરત પગલાં જોઈએ.

પહેલી મુલાકાતમાં પેટના પાણીનો નમૂનો કામનો છે. તે પ્રોટીન તપાસે છે, ચેપ બાકાત કરે છે અને કોઈ સારવાર પહેલાં સ્તર નક્કી કરે છે.

કેટલીક સ્થિતિમાં વધુ કાળજી જોઈએ. ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન કે પ્રસૂતિ પછી અચાનક પેટ ફૂલે અને લીવરના ટેસ્ટ બગડે તેવી યુવાન સ્ત્રીઓની લીવરની નસો તપાસવી જોઈએ, તેને ગર્ભાવસ્થાની તકલીફ કહીને ટાળવી ન જોઈએ. અવરોધ પાછળ લોહી ગંઠાવાની બીમારી હોય તો તે પછીથી શોધવી પડે.

બીજા કયા રોગ આવા લાગે?

Cirrhosis, હૃદયની નિષ્ફળતા, હૃદયની આસપાસની થેલીનું કઠણ થવું અને પોર્ટલ નસમાં ગઠ્ઠો, આ બધામાં પેટમાં પાણી અને મોટું લીવર થાય છે.

Budd-Chiari જેવા દેખાતા રોગો અને ફરક કેવી રીતે પડે
મળતો આવતો રોગફરક કેવી રીતે પડે
બીજા કારણનો cirrhosisDoppler માં લીવરની નસો ખુલ્લી હોય; પાણીમાં સામાન્ય રીતે પ્રોટીન ઓછું
હૃદયની નિષ્ફળતા કે હૃદયની આસપાસની કઠણ થેલીલીવરની નસો અને મોટી નસ પહોળી અને ખુલ્લી હોય; હૃદયનો ultrasound કારણ બતાવે છે
પોર્ટલ નસમાં ગઠ્ઠોઅંદર આવતી નસ બંધ હોય છે, બહાર જતી નહીં; બંને સાથે પણ હોઈ શકે
કેટલીક દવાઓ કે જડીબુટ્ટીની ચા પછી નાની નસોનો અવરોધમોટી લીવર નસો ખુલ્લી હોય; લીધેલા પદાર્થનો ઇતિહાસ મદદ કરે છે

હૃદયના બે મળતા રોગ જૂની જાળ છે. તેમાં પણ લીવર ફૂલે છે અને પેટ ભરાય છે, પણ નસો અવરોધાયેલી નથી, પહોળી હોય છે. Budd-Chiari થી તેમને અલગ પાડવાનો ઝડપી રસ્તો હૃદયનો ultrasound છે.

શંકા હોય તો શું કરવું?

Cirrhosis નું નામ સ્વીકારતાં પહેલાં લીવરની નસોનો Doppler ultrasound કરાવો. અવરોધ દેખાય તો નકશો બનાવવા લીવર સર્જનને મળો.

  • બધા સ્કેન, રિપોર્ટ અને પેટના પાણીના પરિણામ એક ફાઇલમાં ભેગા કરો.
  • સીધું પૂછો: “મારી લીવરની નસો તપાસાઈ છે?”
  • ગર્ભાવસ્થા, હોર્મોનની ગોળીઓ, લોહીની બીમારી કે પહેલાં થયેલા ગઠ્ઠા વિશે ડૉક્ટરને જણાવો.
  • ગૂંચવણ, લોહીની ઊલટી કે ઝડપથી પીળાશ થાય તો રાહ ન જુઓ. તે જ દિવસે દવાખાને જાઓ.

અવરોધનો નકશો બન્યા પછી શું થાય તે જાણવા અમારું Budd-Chiari syndrome ની સારવાર પાનું વાંચો. જો સાચું કારણ પોર્ટલ નસમાં ઊંચું દબાણ હોય, તો અમારું પોર્ટલ હાઇપરટેન્શનની સારવાર પાનું જુઓ.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

Budd-Chiari syndrome ના પહેલાં ચિહ્નો કયાં?

પેટમાં પાણીથી સોજો, દુખતું કે મોટું લીવર અને ઉપલા જમણા પેટનો દુખાવો સામાન્ય પહેલાં ચિહ્નો છે. કેટલાકને હળવી તકલીફ જ હોય છે અને કેટલાકને પગમાં સોજો પણ આવે છે.

Budd-Chiari કયો ટેસ્ટ પકડે છે?

લીવરની નસોનો Doppler ultrasound પહેલો ટેસ્ટ છે. તે બતાવે છે કે નસોમાં લોહી વહે છે કે નહીં, અને ઘણી વાર નિદાન માટે પૂરતો હોય છે.

Budd-Chiari ને cirrhosis સમજી કેમ લેવાય છે?

બંનેમાં પેટમાં પાણી અને કઠણ, મોટું લીવર હોય છે. લીવરની નસો ખુલ્લી છે કે નહીં તે કોઈ ન તપાસે, તો તેને cirrhosis કહેવાય છે અને સાચું કારણ ચૂકી જવાય છે.

નિદાન પાકું કરવા liver biopsy જોઈએ?

સામાન્ય રીતે નહીં. નિદાન નસોના સ્કેન પર આધાર રાખે છે. Biopsy ખાસ સ્થિતિ માટે રખાય છે, જેમ કે મોટી નસો સામાન્ય દેખાય પણ લીવર હજી ભરાયેલું હોય.

અલ્ટ્રાસાઉન્ડ પછી CT કે MR venography કેમ?

આ સ્કેન અવરોધ ક્યાં અને કેટલો લાંબો છે તેનો નકશો બનાવે છે. તેનાથી નક્કી થાય કે સાદું બલૂનથી ખોલવું શક્ય છે કે બીજી સારવાર જોઈએ.

શું Budd-Chiari અચાનક શરૂ થઈ શકે?

હા. ભાગ્યે જ તે ગૂંચવણ અને પીળી આંખો સાથે અચાનક લીવર નિષ્ફળતા કરે છે. તે તાત્કાલિક સ્થિતિ છે અને તરત transplant કેન્દ્ર જોઈએ.

હૃદયની તકલીફ Budd-Chiari જેવી દેખાઈ શકે?

હા. હૃદયનું નબળું પમ્પિંગ કે હૃદયની આસપાસની કઠણ થેલી લીવર અને પેટને એ જ રીતે ફુલાવી શકે. તેમને બાકાત કરવા હૃદયનો ultrasound તપાસનો ભાગ છે.

સંબંધિત પાનાં

કારણો અને સારવારના દરેક તબક્કા માટે Budd-Chiari syndrome ની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. લીવરની નસોના બીજા દબાણની સમસ્યા માટે પોર્ટલ હાઇપરટેન્શન વાંચો. મુસાફરી પહેલાંના પ્રશ્નો માટે +91-63555-64601 પર ફોન કરો.

Dr Harsh Shah ક્યાં તપાસે છે

ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601

પેટમાં વારંવાર પાણી ભરાય છે અને લીવર મોટું છે એમ કહેવાયું, પણ કારણ સ્પષ્ટ નથી? અમદાવાદના લીવર અને પેટના સર્જન Dr Harsh Shah સૌ પહેલાં જુએ છે કે લીવરમાંથી લોહી બહાર લઈ જતી નસો ખુલ્લી છે કે નહીં. નસ બંધ હોય તો યોગ્ય સ્કેન બતાવી શકે કે અવરોધ ક્યાં છે અને કેટલો લાંબો છે. બધા રિપોર્ટ, સ્કેન અને પેટના પાણીના ટેસ્ટ સાથે લાવો. ફોન કે WhatsApp પર સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Get health updates from Dr Harsh Shah on WhatsApp

Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.

Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.

Dr. Harsh J Shah
Dr Harsh Shah, Gastro, Cancer & Laparoscopic Surgeon, Ahmedabad
Privacy Overview

This website uses cookies so that we can provide you with the best user experience possible. Cookie information is stored in your browser and performs functions such as recognising you when you return to our website and helping our team to understand which sections of the website you find most interesting and useful.