Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 20 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Liver & Gastro Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
લીવરની મોટા ભાગની ગાંઠનું નામ તેમાં લોહી કેવી રીતે ભરાય છે તેની ઢબ પરથી પડે છે. પહેલાં સારી સોનોગ્રાફી, પછી contrast સાથે multiphase CT અથવા MRI.
liver-specific dye વાળો ખાસ MRI એક જ અઘરા સવાલ માટે રખાય છે: ડાઘ જેવી નુકસાન વગરની ગાંઠ (FNH) અને adenoma વચ્ચેનો ભેદ, કારણ કે adenoma માં ઓપરેશન જોઈએ.
સોયથી ટેસ્ટ છેલ્લું પગલું છે, પહેલું નથી. સ્કેન પછી પણ સ્પષ્ટતા ન થાય અને જવાબથી સારવાર બદલાય તેમ હોય ત્યારે જ તે થાય છે.
લીવરની સાદી ગાંઠો વિશેની પૂરી માહિતી માટે, પ્રકારોથી લઈને સારવારની પસંદગી સુધી, અમારું લીવરની સાદી ગાંઠની સારવાર પાનું વાંચો. આ લેખ ફક્ત એક વાત સમજાવે છે: ગાંઠ શું છે તે કયો ટેસ્ટ કહે છે.
કારણ કે આગળનો દરેક નિર્ણય ગાંઠના નામ પર ટકેલો છે. નુકસાન વગરની ગાંઠને કશાની જરૂર નથી, જ્યારે અમુક પ્રકારને સર્જન જોઈએ. સ્કેનને બે સવાલના જવાબ ક્રમમાં આપવા પડે.
પહેલો સવાલ: ગાંઠ નુકસાન વગરની છે કે નહીં. બીજો સવાલ: નુકસાન વગરની હોય તો કઈ. Haemangioma (લોહીની નળીઓનો ગૂંચળો) અને focal nodular hyperplasia એટલે FNH (ડાઘ જેવો વધારો) ને સામાન્ય રીતે એમ જ રહેવા દેવાય છે. Adenoma માંથી લોહી નીકળી શકે. ગાંઠવાળી દીવાલની cyst કોઈ વાર વધતી ગાંઠ પણ હોઈ શકે. એટલે નામ જ આગળનો રસ્તો નક્કી કરે છે.
એક જ ટેસ્ટ દરેક ગાંઠ માટે બંને સવાલના જવાબ આપી શકતો નથી. એટલે ડૉક્ટરો ટૂંકા, એક પછી એક પગલાં લે છે. દરેક પગલું એવું પસંદ થાય છે જે આગળના પગલાથી ન ઉકેલાયેલી વાત ઉકેલે.
| ટેસ્ટ | શામાં સારો છે | ક્યાં ઓછો પડે છે |
|---|---|---|
| સોનોગ્રાફી | ગાંઠ શોધે છે, માપે છે અને સામાન્ય haemangioma કે સાદી cyst પકડી પાડે છે | મોટા ભાગની ઘન ગાંઠનું પાક્કું નામ આપી શકતી નથી |
| contrast સોનોગ્રાફી | લોહીનો પ્રવાહ તરત દેખાડે છે, રેડિયેશન નહીં અને કિડની પર ભાર નહીં | એક સમયે એક જ ગાંઠ જુએ છે અને કરનારની આવડત પર આધાર રાખે છે |
| contrast સાથે CT સ્કેન | સહેલાઈથી મળે છે અને haemangioma નું ભરાવું સારી રીતે દેખાડે છે | રેડિયેશન હોય છે અને FNH તથા adenoma ને જુદાં પાડવામાં નબળો છે |
| MRI સ્કેન | નરમ પેશીની ખૂબ બારીક વિગત, ચરબી અને પ્રવાહીની તપાસ સાથે | ખર્ચ વધુ છે અને FNH તથા adenoma હજી પણ નજીકના લાગી શકે |
| liver-specific dye સાથે MRI | FNH અને adenoma વચ્ચે નક્કી કરનારો ટેસ્ટ | ખર્ચ વધુ, વધુ સમય લે છે અને બીમાર લીવરમાં ઓછો કામ આપે છે |
ગાંઠ શોધે છે, માપે છે અને બાકીના લીવરને જુએ છે. ચમકતી, ગોળ, સાફ કિનારીવાળી જગ્યા ઘણી વાર haemangioma હોય છે, અને પ્રવાહીથી ભરેલી સ્વચ્છ કોથળી સાદી cyst હોય છે.
સોનોગ્રાફી સસ્તી છે અને તેમાં ઇન્જેક્શન જોઈતું નથી, એટલે પહેલો ટેસ્ટ તે જ યોગ્ય છે. ગાંઠની આસપાસનું લીવર સ્વસ્થ છે, ચરબીવાળું છે કે ડાઘવાળું છે તે પણ તેમાં દેખાય છે. આ પૃષ્ઠભૂમિ પછીના પગલા માટે બહુ મહત્ત્વની છે.
મર્યાદા એ છે કે એકલી સોનોગ્રાફી ઘન ગાંઠનું નામ આપી શકતી નથી. રિપોર્ટમાં “lesion, વધુ imaging સૂચવાય છે” લખ્યું હોય તો એ ખરાબ નિશાની નથી. તેનો અર્થ ફક્ત એટલો કે હવે પછીનો ટેસ્ટ જોઈએ.
જ્યારે એક ગાંઠનો સ્પષ્ટ જવાબ જોઈએ અને CT કે MRI યોગ્ય ન હોય. નસ વાટે બુદબુદાવાળા contrast નો નાનો ડોઝ અપાય છે અને ગાંઠને તરત જોવાય છે.
બુદબુદા લોહીની નળીઓની અંદર જ રહે છે. તે કિડની પર ભાર નાખતા નથી અને રેડિયેશન નથી, એટલે ટેસ્ટ ફરી કરી શકાય. Haemangioma કિનારીથી અંદર તરફ ભરાય છે અને ભરેલી રહે છે. ડાઘ જેવી FNH વચ્ચેથી બહાર તરફ ઝડપથી ભરાય છે. નુકસાનકારક ગાંઠમાંથી contrast વહેલો ખાલી થઈ જાય છે.
એક ફસામણી છે. કેટલીક નુકસાન વગરની ગાંઠ, ખાસ કરીને adenoma, પણ મોડેથી ખાલી થઈ શકે. એટલે આ ટેસ્ટમાં મોડો wash-out દેખાય તો તે કશાનો પુરાવો નથી. તેને બીજા સ્કેન સાથે મળાવીને વાંચવામાં આવે છે.
તેઓ contrast ગાંઠમાંથી કયા તબક્કે કેવી રીતે પસાર થાય છે તે જુએ છે. દરેક ગાંઠનો પોતાનો ઢાંચો હોય છે, આંગળીના નિશાન જેવો. કદ કરતાં તબક્કાનો ક્રમ વધુ મહત્ત્વનો છે.
MRI માં ચરબીની તપાસ પણ થાય છે. ગાંઠની અંદર ચરબી હોય તો તે adenoma ના એક પ્રકાર તરફ ઇશારો કરે છે. એટલે સારો MRI ઘણી વાર બીજું કંઈ કર્યા વગર જ સવાલ ઉકેલી દે છે.
કારણ કે FNH અને adenoma સાદાં ચિત્રોમાં એકસરખાં લાગી શકે, પણ એકને ધરપત જોઈએ અને બીજીને કદાચ ઓપરેશન. liver-specific dye બંનેને જુદાં પાડે છે.
આ dye કામ કરતા લીવરના કોષો ખેંચી લે છે અને લગભગ વીસ મિનિટ સુધી પકડી રાખે છે. FNH માં કામ કરતા લીવરના કોષો હોય છે, એટલે તે dye રાખે છે અને મોડાં ચિત્રમાં ચમકતી રહે છે. Adenoma dye રાખતી નથી અને કાળી પડી જાય છે. આ સાદો ફરક ગાંઠને જોતા રહેવી કે નક્કી કરેલું ઓપરેશન કરવું, તે તરફ દોરે છે.
આ dye વાળો સ્કેન મોંઘો છે અને દરેક ગાંઠ માટે જોઈતો નથી. જે એક સવાલનો જવાબ સાદા સ્કેન આપી શકતા નથી, તેના માટે જ તે રખાય છે.
તેની દીવાલ અને અંદરનું જોઈને. સાદી cyst ની દીવાલ પાતળી અને પ્રવાહી સ્વચ્છ હોય છે. જાડી દીવાલ, વચ્ચે પડદા કે અંદર ગાંઠ હોય તો વધુ ધ્યાન જોઈએ.
ચૂનાવાળી દીવાલ, તેની અંદર નાની cyst અથવા તરતો પડદો દેખાય તો તે hydatid cyst હોઈ શકે. આ પરોપજીવીની cyst છે અને તેમાં સોય ક્યારેય નાખવી ન જોઈએ. પડદાવાળી અને દીવાલ પર ગાંઠવાળી cyst mucinous ગાંઠ હોઈ શકે, જેને કાઢી નાખવામાં આવે છે, પાણી કાઢવામાં નહીં. અમારો લેખ લીવરનો abscess કે hydatid cyst: સ્કેનથી ભેદ કેવી રીતે પડે ડૉક્ટરો તેમને કેવી રીતે જુદાં પાડે છે તે સમજાવે છે.
ફક્ત ત્યારે જ્યારે સારા સ્કેન પછી પણ સ્પષ્ટતા ન થાય અને પરિણામથી સારવાર બદલાય. સામાન્ય haemangioma, FNH કે સાદી cyst માં સોયથી નમૂનો ક્યારેય લેવાતો નથી.
લોહીથી ભરેલી ગાંઠમાં સોય નાખવાથી લોહી નીકળી શકે. Adenoma માંથી નમૂનો લો તો જોખમી ભાગ ચૂકી પણ જવાય. એટલે ડૉક્ટરો તે ટાળવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
જ્યારે તે કરવામાં આવે ત્યારે પેશીને થોડા marker માટે રંગવામાં આવે છે. તેનાથી adenoma નો પ્રકાર નક્કી થાય છે, અને દરેક પ્રકારનું જોખમ અલગ છે. જે ગાંઠ શંકાસ્પદ રહે કે જોખમી જગ્યાએ હોય તેને કોઈ વાર પૂરો જવાબ મેળવવા કાઢી નાખવામાં આવે છે.
હા. ડાઘવાળા લીવર (cirrhosis) માં નવી ઘન ગાંઠ કડક નિયમોથી વંચાય છે. “કદાચ નુકસાન વગરની જ હશે” એવું આરામદાયક અનુમાન ત્યાં લાગુ પડતું નથી.
FNH અને adenoma મોટા ભાગે બીજી રીતે સ્વસ્થ લીવરમાં થાય છે. તમારું લીવર પહેલેથી ડાઘવાળું હોય તો નવી ગાંઠ માટે આખું ચિત્ર નિષ્ણાતે વાંચવું જોઈએ. ફક્ત સામાન્ય રિપોર્ટ પર આધાર ન રાખો. ચરબીવાળા લીવરમાં મુખ્યત્વે સોનોગ્રાફી વાંચવી અઘરી બને છે. ત્યારે MRI ઘણી વાર સારી પસંદગી હોય છે.
બધા સ્કેનના રિપોર્ટ અને બની શકે તો સ્કેનની અસલ ડિસ્ક લાવો. સર્જન ચિત્રો જાતે જોઈ શકે છે, અને ફક્ત શબ્દો વાંચવા કરતાં તે વધુ સારું છે.
દરેક ગાંઠ માટે એક જ સ્કેન ચાલતો નથી. ડૉક્ટરો સોનોગ્રાફીથી શરૂ કરે છે, પછી contrast ગાંઠમાંથી કેવી રીતે પસાર થાય છે તે બતાવતો CT કે MRI કરે છે. ખાસ MRI ફક્ત અઘરા સવાલ માટે ઉમેરાય છે.
તેનો અર્થ એ કે પહેલા ટેસ્ટમાં ગાંઠ દેખાઈ પણ તેનું નામ ન પડ્યું. આ સામાન્ય છે અને ખરાબ નિશાની નથી. પહેલા સ્કેનથી જે ન ઉકેલાયું તે ઉકેલે તેવો પછીનો સ્કેન પસંદ થાય છે.
નસ વાટે બુદબુદાવાળા contrast નો નાનો ડોઝ આપીને કરાતી સોનોગ્રાફી. બુદબુદા ગાંઠમાં લોહીનો પ્રવાહ તરત દેખાડે છે. તેમાં રેડિયેશન નથી અને કિડની પર ભાર પડતો નથી.
liver-specific dye વડે. FNH dye પકડી રાખે છે અને મોડાં ચિત્રમાં ચમકતી રહે છે. Adenoma તે પકડતી નથી અને કાળી પડે છે. આના પરથી જોતા રહેવું કે ઓપરેશન, તે નક્કી થાય છે.
ના. સામાન્ય haemangioma, FNH કે સાદી cyst માં સોયથી નમૂનો ક્યારેય લેવાતો નથી. સ્કેન પછી પણ સ્પષ્ટતા ન થાય અને પરિણામથી સારવાર બદલાય, ત્યારે જ biopsy થાય છે.
તપાસ્યા પહેલાં નહીં. જાડી કે ચૂનાવાળી દીવાલની cyst પરોપજીવીની હોઈ શકે અને સોયથી તે ફેલાઈ શકે. પહેલાં સ્કેન અને લોહીનો ટેસ્ટ થાય છે.
હા. ડાઘવાળા લીવરમાં નવી ગાંઠ કડક નિયમોથી વંચાય છે અને નિષ્ણાત જોઈએ. લીવરની મોટા ભાગની ગાંઠ નુકસાન વગરની હોય છે એવા સામાન્ય વિચાર પર આધાર ન રાખશો.
લીવરની સાદી ગાંઠ અને તેની સારવારની પૂરી માહિતી માટે લીવરની સાદી ગાંઠની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. આવી ગાંઠ ક્યારે કઢાય છે તે જાણવા સાદી ગાંઠને ઓપરેશન ક્યારે જોઈએ વાંચો. મુસાફરી પહેલાંના પ્રશ્નો માટે +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
સ્કેનમાં લીવરમાં ગાંઠ દેખાઈ છે અને દરેક રિપોર્ટ અલગ વાત કહે છે? અમદાવાદના લીવર અને પેટના સર્જન Dr Harsh Shah દર્દી સાથે બેસીને આ સ્કેન જુએ છે અને હવે કયો ટેસ્ટ કરાવવા જેવો છે તે નક્કી કરે છે. બધા રિપોર્ટ અને સ્કેનની ડિસ્ક સાથે લાવો. ગાંઠ કઈ હોઈ શકે અને હજી શું તપાસવું બાકી છે, તે તેઓ સમજાવશે. ફોન કે WhatsApp પર સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.