Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 19 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
ત્રણમાંથી બે વાત મળે તો તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસ પાકો ગણાય: ઉપલા પેટમાં લાક્ષણિક દુખાવો, લાઇપેઝ સામાન્ય કરતાં ત્રણ ગણાથી વધુ, અથવા સ્કેનમાં તેના ફેરફારો.
હુમલો હળવો, મધ્યમ કે ગંભીર ગણાય તે ફેફસાં, હૃદય કે કિડની જેવાં અંગો કામ કરતાં અટકે છે કે નહીં અને કેટલો સમય અટકે છે તેના પર આધારે છે. લોહીની તપાસનો આંકડો કેટલો મોટો છે તેના પર નહીં.
પહેલા દિવસનો સ્કેન ઘણી વાર વાસ્તવિક ચિત્ર કરતાં સારો દેખાય છે, એટલે નુકસાનનો તબક્કો બતાવતો CT સામાન્ય રીતે ત્રણ-ચાર દિવસ પછી કરાય છે.
હુમલાની શરૂઆતના પહેલા ટીપાથી સાજા થવા સુધીની આખી વાત અમારા તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર પાનામાં છે. આ લેખ એક જ સવાલનો જવાબ આપે છે: ડૉક્ટર હુમલો કેવી રીતે પાકો કરે છે અને તે કેટલો ગંભીર છે તે કેવી રીતે નક્કી કરે છે?
આ ત્રણમાંથી બે પૂરતાં છે: ઉપલા પેટમાં અચાનક તીવ્ર દુખાવો, લાઇપેઝ કે એમાઇલેઝ સામાન્ય કરતાં ત્રણ ગણાથી વધુ, અથવા સ્કેનમાં લાક્ષણિક ફેરફારો.
દુખાવો ઘણી વાર સતત રહે છે, ઉપલા પેટમાં હોય છે અને પીઠ સુધી જાય છે. ઘણા લોકોને આગળ ઝૂકીને બેસવાથી રાહત લાગે છે. ઉબકા અને ઉલટી સામાન્ય છે.
એટલે લાક્ષણિક દુખાવો અને ઊંચી લાઇપેઝ હોય તો નિદાન માટે સ્કેનની જરૂર નથી. પછીના દરેક પગલાંની ઘડિયાળ દુખાવો શરૂ થયો ત્યારથી ચાલે છે, તમે દવાખાને પહોંચ્યા ત્યારથી નહીં.
તે એટલું કહે છે કે સ્વાદુપિંડમાં સોજો છે. હુમલો કેટલો ગંભીર છે તે કહેતાં નથી, અને બહુ મોટો આંકડો એટલે વધુ ગંભીર હુમલો એવું નથી.
| તપાસ | દુખાવા પછી ક્યારે વધે | કેટલો સમય વધેલી રહે | શા માટે મહત્વની |
|---|---|---|---|
| લાઇપેઝ | થોડા કલાકમાં | લગભગ એકથી બે અઠવાડિયાં | વધુ ભરોસાપાત્ર તપાસ, મોડા આવો તો પણ પોઝિટિવ મળે |
| એમાઇલેઝ | કેટલાક કલાકમાં | થોડા દિવસ | તમે પહોંચો ત્યાં સુધી સામાન્ય થઈ ગઈ હોઈ શકે |
ગ્રેડ અંગોની નિષ્ફળતા પર આધારે છે. હળવો એટલે કોઈ અંગ નિષ્ફળ નહીં. મધ્યમ ગંભીર એટલે બે દિવસમાં સુધરી જતી નિષ્ફળતા કે સ્થાનિક તકલીફ. ગંભીર એટલે બે દિવસથી વધુ ચાલતી નિષ્ફળતા.
| ગ્રેડ | તેનો અર્થ | સામાન્ય કાળજી |
|---|---|---|
| હળવો | કોઈ અંગ નિષ્ફળ નહીં અને કોઈ સ્થાનિક તકલીફ નહીં | વોર્ડમાં કાળજી, વહેલું ખાવાનું, ટૂંકું રોકાણ |
| મધ્યમ ગંભીર | 48 કલાકમાં સુધરી જતી અંગ-નિષ્ફળતા, અથવા પ્રવાહીનો ભરાવો કે મૃત પેશી, અથવા જૂની બીમારીનું વધી જવું | નજીકથી દેખરેખ, ક્યારેક ખાસ સંભાળનો બિછાનો |
| ગંભીર | 48 કલાકથી વધુ ચાલતી અંગ-નિષ્ફળતા | ઇન્ટેન્સિવ કેર અને નિષ્ણાતોની ટીમ |
અંગ-નિષ્ફળતા ત્રણ તંત્ર પર જોવાય છે: ફેફસાં (ઓક્સિજનનું પ્રમાણ), લોહીનું પરિભ્રમણ (પ્રવાહી આપવા છતાં નીચું રહેતું બ્લડ પ્રેશર) અને કિડની (ક્રિએટિનિન). મૃત્યુનું જોખમ લગભગ આખું ગંભીર જૂથમાં છે, અને મૃત પેશીમાં ચેપ લાગે ત્યારે તે વધે છે.
એકલી સ્થાનિક તકલીફ પણ દર્દીને હળવા જૂથમાંથી બહાર કાઢવા પૂરતી છે. અંગ-નિષ્ફળતા ન હોય પણ સ્વાદુપિંડની આસપાસ પ્રવાહીનો ભરાવો હોય, તો તે હળવો નહીં, મધ્યમ ગંભીર ગણાય.
અંગ-નિષ્ફળતા સુધરશે કે ટકશે તે 48 કલાક પછી જ ખબર પડે. પહેલા દિવસે ડૉક્ટર અંદાજ મૂકે છે, 48 કલાકે ગ્રેડ આપે છે.
એટલે દાખલ થયા ત્યારે તમને કહેવાય કે હુમલો હળવો લાગે છે કે જોખમી લાગે છે, તો તે અંદાજ છે. બે દિવસ પછી, જ્યારે ખબર પડે કે ફેફસાં, પરિભ્રમણ અને કિડની સુધર્યાં કે નહીં, ત્યારે ગ્રેડ પાકો થાય છે અને plan તે મુજબ ગોઠવાય છે.
સામાન્ય રીતે પહેલા દિવસે નહીં. મૃત પેશી દેખાતાં ત્રણ-ચાર દિવસ લાગે છે, એટલે વહેલો સ્કેન વાસ્તવિક ચિત્ર કરતાં સારો દેખાય છે અને ભાગ્યે જ સારવાર બદલે છે.
| સવાલ | તપાસ | ક્યારે |
|---|---|---|
| શું આ પેન્ક્રિયાટાઇટિસ છે? | દુખાવો અને લાઇપેઝ | પહોંચતાં જ |
| શું પિત્તાશયની પથરી કારણ છે? | પેટની સોનોગ્રાફી | એક-બે દિવસમાં, પહેલા દરેક હુમલામાં |
| બીજી કોઈ કટોકટી તો નથી? | CT સ્કેન | પહોંચતાં જ, ફક્ત નિદાન શંકામાં હોય તો |
| કેટલી પેશી મૃત છે? | કોન્ટ્રાસ્ટ સાથે CT સ્કેન | લગભગ ત્રણ-ચાર દિવસ પછી, હુમલો શાંત ન થતો હોય તો |
| ભરાવાની અંદર શું છે? | MRI કે એન્ડોસ્કોપિક અલ્ટ્રાસાઉન્ડ | નિકાલ (drainage) નક્કી કરતી વખતે |
સોનોગ્રાફી પેન્ક્રિયાટાઇટિસ સાબિત કરવા માટે નથી. તે પિત્તાશયની પથરી શોધવા માટે છે, જે સુધારી શકાય એવું ઘણી વાર જોવા મળતું કારણ છે. પથરી કારણ નીકળે તો આગળ શું કરવું તે અમારા લેખ પથરીથી પેન્ક્રિયાટાઇટિસ અને પિત્તાશય ક્યારે કઢાય માં સમજાવ્યું છે.
હા, જો તમે મોડા પહોંચ્યા હો. એમાઇલેઝ થોડા દિવસમાં ઘટી જાય છે. લાઇપેઝ વધુ સમય ઊંચી રહે છે, એટલે મોડા આવનાર માટે તે સારી તપાસ છે.
દુખાવો અને લોહીની તપાસ પેન્ક્રિયાટાઇટિસ સાથે બંધબેસતાં હોય, તો પહેલા દિવસનો સ્કેન બહુ ઉમેરતો નથી અને વાસ્તવિકતા કરતાં સારો દેખાઈ શકે. તમે સુધરતા ન હો તો સામાન્ય રીતે ત્રણ-ચાર દિવસ પછી કરાય છે.
ના. આંકડાની મોટાઈથી ગંભીરતા નક્કી થતી નથી. અંગ કામ કરતાં અટકે છે કે નહીં અને કેટલો સમય અટકે છે તે ગ્રેડ નક્કી કરે છે.
એટલે ફેફસાં, લોહીનું પરિભ્રમણ કે કિડની બરાબર કામ કરતાં નથી: ઓક્સિજન ઓછો, પ્રવાહી આપવા છતાં બ્લડ પ્રેશર નીચું, અથવા ક્રિએટિનિન વધતું જવું. 48 કલાકથી વધુ ચાલે તો હુમલો ગંભીર ગણાય.
હા. એટલે પાકો ગ્રેડ 48 કલાકે અપાય છે, અને નાડી, પેશાબનું પ્રમાણ તથા લોહીની તપાસ વારંવાર જોવાય છે.
તે પિત્તાશયની પથરી શોધે છે, જે સુધારી શકાય એવું ઘણી વાર જોવા મળતું કારણ છે. વહેલી ખબર પડે તો પિત્તાશયના ઓપરેશનનું plan થઈ શકે અને બીજો હુમલો ટળે.
હુમલાનું આખું ચિત્ર જોવા તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. આવતા પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
તીવ્ર પેન્ક્રિયાટાઇટિસનું નિદાન થયું છે અને હુમલો કેટલો ગંભીર છે તે સમજવું છે? અમદાવાદના પેટ અને સ્વાદુપિંડના સર્જન Dr Harsh Shah સમજાવે છે કે નિદાન કેવી રીતે પાકું થાય અને હુમલાનો ગ્રેડ કેવી રીતે નક્કી થાય. તમે અમને ફોન કે WhatsApp સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.