Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 18 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Food Pipe & Gastro Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
જોરદાર ઊલટી (Boerhaave syndrome) પછી, અથવા નળી પહોળી કરવી કે ગળાઈ ગયેલી વસ્તુ કાઢવી જેવી પ્રક્રિયા પછી અન્નનળીની આખી દીવાલ ફાટી શકે છે.
ઊલટી પછી છાતીમાં દુખાવો, સાથે તાવ, ઝડપી શ્વાસ કે ચામડી નીચે હવા લાગે તો તે કટોકટી છે. કશું ખાવું-પીવું નહીં અને સર્જન હોય તેવા દવાખાને જવું.
સારવારમાં લીક થયેલા ભાગનો નિકાલ, એન્ટિબાયોટિક અને ડ્રિપ, પછી સ્ટેન્ટ, ક્લિપ કે સાંધણી થાય છે. પસંદગી ફાટના કદ અને તે કેટલી વહેલી પકડાઈ તેના પર આધારિત છે.
કારણોથી સારવાર સુધીનું આખું ચિત્ર સમજવા અમારા oesophageal perforation અને Zenker diverticulum ની સારવાર પાનામાં વાંચો. આ લેખ અન્નનળી ફાટવાની બે સામાન્ય રીતો સમજાવે છે.
જોરદાર ઉબકામાં અન્નનળીના ઉપરના છેડે બંધ રહેતા સ્નાયુ સામે દબાણ વધે છે. પછી છાતીના નીચલા ભાગમાં અત્યંત નબળી જગ્યાએ દીવાલ ફાટી જાય છે.
ઊલટી વખતે અન્નનળીના ઉપરનો સ્નાયુ ઢીલો પડવો જોઈએ. કોઈક વાર એ સ્નાયુ ભીંસાયેલો રહે છે અને પેટ જોરથી ધકેલે છે. દબાણને જવાની જગ્યા મળતી નથી. દીવાલ ફાટે છે, ઘણી વાર ડાબી બાજુ, પેટથી થોડા સેન્ટિમીટર ઉપર. પછી પેટનો રસ અને ખોરાક છાતીમાં લીક થાય છે.
| તબક્કો | શું થાય છે |
|---|---|
| પહેલા કલાકો | એસિડ અને ખોરાક હૃદય અને ફેફસાંની પાછળની જગ્યાને બળતરા કરે છે. દુખાવો અચાનક અને સખત હોય છે. |
| બીજા દિવસે | લીક થયેલા પદાર્થમાં જંતુ વધે છે. તાવ, ઝડપી ધબકારા અને શ્વાસ ચઢવો શરૂ થાય છે. |
| પછીથી | ફેફસાં કે હૃદયની આસપાસ પરુ ભરાઈ શકે છે. વ્યક્તિ ખૂબ બીમાર થઈ શકે છે. |
આ ફાટ રક્તસ્રાવ નથી. અસ્તરમાં નાની ફાટ, જેનાથી ઊલટીમાં લોહી આવે છે, તે જુદી તકલીફ છે અને તેને Mallory-Weiss tear કહે છે. Boerhaave syndrome માં આખી દીવાલ ફાટે છે અને ભય લોહીનો નહીં, લીકનો છે.
તે હાર્ટ એટેક, સ્વાદુપિંડની સૂજન કે ન્યુમોનિયા જેવી લાગે છે. સંકેત એ છે કે પહેલાં ઊલટી, પછી સખત છાતીનો દુખાવો, અને ઘણી વાર ચામડી નીચે હવાનો અહેસાસ.
ઘણા લોકોમાં પાઠ્યપુસ્તકના બધા ચિહ્નો હોતા નથી. કદાચ ફક્ત દુખાવો અને શ્વાસ ચઢવો હોય. એટલે વાત કહેવી મહત્ત્વની છે. દુખાવો શરૂ થયા પહેલાં તમે જોરથી ઊલટી કરી હતી તે ડૉક્ટરને શરૂઆતમાં જ કહો.
| જેવી લાગે | શું સરખું છે | ફાટ તરફ ઇશારો કરતો સંકેત |
|---|---|---|
| હાર્ટ એટેક | છાતીની વચ્ચે દુખાવો, પરસેવો | દુખાવો ઊલટી પછી શરૂ થયો; હૃદયનો આલેખ બંધબેસતો નથી |
| સ્વાદુપિંડની સૂજન | પેટના ઉપલા ભાગમાં દુખાવો, ઊલટી | સ્કેનમાં છાતીમાં પ્રવાહી અને હવા |
| ન્યુમોનિયા કે ફેફસાંના પડદાની સૂજન | શ્વાસ લેતાં છાતીમાં દુખાવો, તાવ | ઊલટી પછી તરત ડાબી છાતીમાં પ્રવાહી |
| ફાટી ગયેલું ચાંદું | અચાનક સખત દુખાવો, પેટ પથ્થર જેવું કઠણ | હૃદયની આસપાસ હવા, ફક્ત ડાયાફ્રામ નીચે નહીં |
કોન્ટ્રાસ્ટ પીધા પછી છાતી અને પેટનો સ્કેન લીક બતાવે છે. ડૉક્ટર ફેફસાંની આસપાસના પ્રવાહીની તપાસ પણ કરી શકે છે, જેમાં ખોરાક અને amylase નું ઊંચું પ્રમાણ મળી શકે. તપાસનો ક્રમ અમારા મુખ્ય પાનામાં આપ્યો છે.
દૂરબીન કે સાધનથી થયેલી ફાટ ઘણી વાર તરત ધ્યાનમાં આવે છે, અને તે સામાન્ય રીતે સ્વસ્થ અન્નનળીમાં થાય છે. એ વહેલું પકડાવું જ તેનો ફાયદો છે.
અન્નનળીને ફાડી શકે એવી પ્રક્રિયાઓમાં સાંકડો ભાગ પહોળો કરવો, ગળાઈ ગયેલું માછલીનું કાંટું, સિક્કો કે ચોકઠું કાઢવું, સ્ટેન્ટ મૂકવો, અને દૂરબીનથી ગાંઠ કે સ્નાયુ કાપવો સામેલ છે. નાક કે મોંમાંથી આંધળી રીતે નાખેલી નળી પણ નુકસાન કરી શકે, ખાસ કરીને જ્યારે અન્નનળીના ઉપરના છેડે અજાણી કોથળી હોય. અમારા લેખ achalasia માં balloon dilation અને અન્નનળી સાંકડી થવાનાં સામાન્ય કારણો બે એવી સ્થિતિ સમજાવે છે જ્યાં પહોળી કરવાની રીત વપરાય છે.
| જોરદાર ઊલટી પછી | પ્રક્રિયા દરમિયાન | |
|---|---|---|
| ક્યારે પકડાય છે | ઘણી વાર મોડું, કલાકો કે દિવસો પછી | ઘણી વાર તરત કે થોડા કલાકોમાં |
| છાતીમાં લીક | સામાન્ય રીતે ઘણું | શરૂઆતમાં સામાન્ય રીતે થોડું |
| ફાટનું કદ | લાંબી, અન્નનળીની લંબાઈ સાથે | ઘણી વાર નાની અને સ્વચ્છ |
| વ્યક્તિ કેટલી બીમાર | ઘણી વાર ચેપ સાથે ખૂબ બીમાર | ઘણી વાર સ્થિર |
| સામાન્ય પહેલું પગલું | છાતીનો નિકાલ, પછી સાંધણી કે સ્ટેન્ટ | ક્લિપ કે સ્ટેન્ટ, અથવા નજીકથી દેખરેખ |
મોં વાટે કશું નહીં, ડ્રિપ, મજબૂત એન્ટિબાયોટિક અને એસિડ ઘટાડતી દવા તરત શરૂ થાય છે. પ્રવાહી કે પરુનો દરેક ભરાવો કાઢી નખાય છે.
કારણ ગમે તે હોય, પહેલા કલાકો સરખા છે. તે અન્નનળીને રૂઝાવાની તક આપે છે અને સાચો નિર્ણય લેવા સમય આપે છે.
સર્જન, એન્ડોસ્કોપી કરનાર ડૉક્ટર અને સઘન સંભાળની ટીમ શરૂઆતથી સાથે કામ કરે છે. લીકની સારવાર એટલે કશું ન કરવું એવું નથી. નિકાલ પોતે જ સારવાર છે.
ત્રણ બાબતો નક્કી કરે છે: ફાટ કેટલી વહેલી પકડાઈ, કેટલી મોટી છે, અને વ્યક્તિ કેટલી બીમાર છે. ધ્યેય ફાટ બંધ કરવી અને ચેપ દૂર કરવાનો છે.
| વિકલ્પ | ક્યાં બંધબેસે | સાવચેતી |
|---|---|---|
| દૂરબીનથી ક્લિપ કે ઢંકાયેલો સ્ટેન્ટ | વહેલી પકડાયેલી નાની, સ્વચ્છ ફાટ | લીકનો નિકાલ પણ કરવો પડે; સ્ટેન્ટ સરકી શકે |
| ટાંકાથી સાંધણી, જીવંત પેશીના પડદાથી ઢાંકેલી | વહેલી પકડાયેલી ફાટ, જ્યાં દીવાલ હજી સ્વસ્થ છે | છાતીનું ખુલ્લું કે દૂરબીનનું ઓપરેશન |
| નિકાલ સાથે સ્ટેન્ટ કે વેક્યુમ સ્પંજ | મોડી પકડાયેલી ફાટ, કે સાંધણી માટે ખૂબ બીમાર વ્યક્તિ | વારંવાર તપાસ અને ધીરજ જોઈએ |
| અન્નનળી કાઢવી અને અસ્થાયી સ્ટોમા | મરી ગયેલી અન્નનળી, કે કાબૂ ન થતો ચેપ | ભાગ્યે જ જરૂર પડે; પછી ફરી બનાવાય |
સમય મહત્ત્વનો છે, પણ મોડા આવવાથી દરવાજો બંધ થઈ જતો નથી. વિલંબ પછી પણ નિકાલ અને સ્ટેન્ટથી ઘણા લોકોમાં લીક કાબૂમાં આવી શકે છે. Dr Harsh Shah સામે બેઠેલી વ્યક્તિ માટે જે વધુ સલામત હોય તે રીતે, દૂરબીનથી કે ખુલ્લું ઓપરેશન કરે છે. જો ફાટની સારવાર પછી ગળવામાં તકલીફ રહે, તો પછીથી સાંકડા ભાગની તપાસ વિશે પૂછો.
ઊલટી કે પ્રક્રિયા પછી છાતી કે પેટના ઉપલા ભાગમાં સખત દુખાવો થાય, ખાસ કરીને તાવ, ઝડપી શ્વાસ કે ચામડી નીચે કડકડાટ લાગે, તો હમણાં જ જાઓ.
દુખાવો શમે છે કે નહીં તે જોવા રાહ ન જુઓ. ખાવું, પીવું કે જાતે ઊલટી કરાવવી નહીં. મુસાફરી સહન કરવા દુખાવાની ગોળી ન લો, કારણ કે તેનાથી મુલાકાત મોડી પડે છે. તાજેતરના દૂરબીન કે પહોળી કરવાની પ્રક્રિયાના રિપોર્ટ સાથે રાખો. સ્ટાફને સ્પષ્ટ કહો કે તમે જોરથી ઊલટી કરી હતી, અથવા નળી નાખવામાં આવી હતી.
જોરદાર ઊલટી કે ઉબકાથી અન્નનળીની આખી દીવાલ ફાટી જાય તેને કહે છે. પછી પેટનું લીક છાતીમાં જાય છે. તેને તાત્કાલિક દવાખાનાની સંભાળ જોઈએ.
ના. જોરથી ઊલટી કરનારા મોટા ભાગના લોકોની અન્નનળી ફાટતી નથી. આ ભાગ્યે જ થાય છે. ઊલટી પછી સખત છાતીનો દુખાવો, તાવ કે શ્વાસ ચઢવો હોય તો તરત પગલું લો.
ભાગ્યે જ, હા. સાંકડો ભાગ પહોળો કરવો, ગળાઈ ગયેલી વસ્તુ કાઢવી અને સ્ટેન્ટ મૂકવામાં આ જોખમ છે. મોટા ભાગની ફાટ પ્રક્રિયા દરમિયાન કે થોડી વારમાં ધ્યાનમાં આવે છે.
ક્યારેક. વહેલી પકડાયેલી નાની, સ્વચ્છ ફાટ નિકાલ અને એન્ટિબાયોટિક સાથે સ્ટેન્ટ, ક્લિપ કે નજીકની દેખરેખથી રૂઝાઈ શકે. આ નિર્ણય દવાખાનામાં દરેક કિસ્સા પ્રમાણે લેવાય છે.
ગળેલું બધું ફાટમાંથી છાતીમાં લીક થઈને ચેપ કરી શકે. ફાટ બંધ કે સાંધાય ત્યાં સુધી પ્રવાહી અને દવા લોહીની નળી વાટે અપાય છે.
ના. વિલંબથી સારવાર અઘરી બને છે, પણ મોડા કિસ્સામાં પણ ઘણી વાર નિકાલ, સ્ટેન્ટ કે સાંધણી થાય છે. દુખાવો શમે તેની ઘરે રાહ ન જુઓ.
ના. નીચલા છેડે અસ્તરમાં નાની ફાટ (Mallory-Weiss) થી લોહી વહે છે. આખી દીવાલની ફાટ (Boerhaave) થી લીક અને ચેપ થાય છે. બંનેની સંભાળ જુદી છે.
બીમારી અને તેની સારવારનું આખું ચિત્ર જોવા oesophageal perforation અને Zenker diverticulum ની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. આવતા પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
જોરદાર ઊલટી પછી, અથવા દૂરબીન કે નળી પહોળી કરવાની પ્રક્રિયા પછી છાતીમાં સખત દુખાવો થાય અને અન્નનળી ફાટી ગઈ હોવાનો ડર લાગે છે? અમદાવાદના પેટના સર્જન Dr Harsh Shah સમજાવે છે કે આવી ફાટ કેવી રીતે થાય છે, તે કેમ ચૂકી જવાય છે અને દવાખાનામાં પહેલા કલાકોમાં શું થાય છે. આ લેખ કટોકટીની મુલાકાતની જગ્યા લેતો નથી. તમે અમને ફોન કે WhatsApp સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.