Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 9 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Pancreas Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
બધા માટે કોઈ એક તપાસ સૂચવાતી નથી. સ્વસ્થ લોકોને સ્કેન કરવાથી ઓછું મળે છે અને ઘણા ખોટા એલાર્મ થાય છે, એટલે નિયમિત સ્ક્રીનિંગની ભલામણ નથી.
નાના વધુ જોખમવાળા જૂથની નિષ્ણાત કેન્દ્રમાં દર વર્ષે MRI અને એન્ડોસ્કોપિક અલ્ટ્રાસાઉન્ડથી તપાસ થાય છે. આ જૂથ જનીન અને કુટુંબના ઇતિહાસથી નક્કી થાય છે.
બાકીના લોકો માટે સલામત રસ્તો લક્ષણો વહેલા પકડવાનો છે: આંખો પીળી થવી, પીઠનો દુખાવો, વજન ઘટવું, કે 50 વર્ષ પછી અચાનક ડાયાબિટીસ.
આ લેખ હજી કેન્સર ન હોય તેવા લોકોની તપાસ વિશે છે. નિદાન થઈ ગયું હોય કે ગાંઠ મળી હોય તો અમારા સ્વાદુપિંડના કેન્સરની સારવાર પાનાં જુઓ.
કોઈ એક સ્વસ્થ વ્યક્તિમાં સ્વાદુપિંડનું કેન્સર ઓછું જોવા મળે છે, અને સ્વાદુપિંડ પેટમાં ઊંડે હોય છે. બધાને તપાસો તો બહુ ઓછું મળે અને ઘણાને નાહક ચિંતા થાય.
સારી સ્ક્રીનિંગ તપાસ કેન્સરને વહેલું પકડે, અને વહેલું પકડાવાથી પરિણામ બદલાય એ જરૂરી છે. સ્વાદુપિંડ માટે હજી કોઈ સાદી તપાસ આ કસોટીએ ખરી ઊતરતી નથી. અમેરિકાની નિવારક સેવા સમિતિ અને યુરોપના કેન્સર નિષ્ણાતોની સંસ્થા સહિતનાં મોટાં જૂથો સ્વસ્થ પુખ્ત લોકોની સ્ક્રીનિંગ સૂચવતાં નથી.
એટલે સલાહના બે ભાગ છે: ખરેખર વધુ જોખમવાળા લોકોની કાળજીપૂર્વક તપાસ, અને લક્ષણો આવે ત્યારે સ્કેન માટે ખચકાટ વિના આગળ વધવું.
વધુ જોખમ એટલે કુટુંબના ઇતિહાસ સાથે જાણીતો વારસાગત જનીન ફેરફાર, અથવા ફક્ત કુટુંબની મજબૂત પેટર્ન. ડાયાબિટીસ, ધૂમ્રપાન કે એક સગાંને કેન્સર હોવાથી તમે આ જૂથમાં આવતા નથી.
| પરિસ્થિતિ | દર વર્ષે તપાસ? | કારણ |
|---|---|---|
| BRCA1, BRCA2 કે PALB2 જનીન ફેરફાર, અને માતા-પિતા, ભાઈ, બહેન કે બાળકને સ્વાદુપિંડનું કેન્સર | હા | જનીન ફેરફાર અને કુટુંબનો ઇતિહાસ સાથે મળીને જોખમ વધારે છે |
| CDKN2A જનીન ફેરફાર (કુટુંબગત મેલેનોમા) | હા | આ કેન્સરનો કુટુંબમાં ઇતિહાસ ન હોય તો પણ જોખમ વધે છે |
| લિંચ સિન્ડ્રોમ અને નજીકના સગાંને સ્વાદુપિંડનું કેન્સર | હા | બંને હોય ત્યારે જોખમ વધે છે |
| પ્યૂટ્ઝ-જેગર્સ સિન્ડ્રોમ | હા, નાની ઉંમરથી | જોખમ શરૂઆતના જીવનથી વધે છે |
| વારસાગત સ્વાદુપિંડનો સોજો (PRSS1) | હા, નાની ઉંમરથી | વર્ષોનો સોજો જીવનભર જોખમ વધારે છે |
| નજીકનાં બે કે વધુ સગાંને સ્વાદુપિંડનું કેન્સર, જનીન જાણીતું નથી | હા | કુટુંબગત સ્વાદુપિંડના કેન્સરમાં જોખમ વધેલું હોય છે |
| BRCA જનીન ફેરફાર, પણ સ્વાદુપિંડના કેન્સરવાળું કોઈ સગું નહીં | મોટા ભાગની માર્ગદર્શિકામાં ના | વધારાનું જોખમ દર વર્ષે સ્કેન કરાવવા જેટલું મોટું નથી |
| સામાન્ય ડાયાબિટીસ, કે બીજા જોખમ વગરનો લાંબા સમયનો સ્વાદુપિંડનો સોજો | ના | લાભ કરતાં નુકસાન વધુ થાય |
જનીન તપાસ અને કાળજીપૂર્વકનું કુટુંબ-વૃક્ષ નક્કી કરે છે કે તમે કઈ હરોળમાં બેસો છો. કુટુંબમાં સ્વાદુપિંડનું કેન્સર અને જનીન તપાસ વિશેનો અમારો લેખ તે સમજાવે છે.
સામાન્ય plan MRCP સાથેનો MRI અને એન્ડોસ્કોપિક અલ્ટ્રાસાઉન્ડ છે, ઘણી વાર વારાફરતી, વર્ષમાં એક વાર. બંને સ્વાદુપિંડને નજીકથી જુએ છે અને વધુ રેડિયેશન નથી.
તપાસ સામાન્ય રીતે લગભગ 50 વર્ષે, કે જે સગાંને કેન્સર થયું તેના નિદાનથી થોડાં વર્ષ પહેલાં શરૂ થાય છે. પ્યૂટ્ઝ-જેગર્સ સિન્ડ્રોમ અને વારસાગત સ્વાદુપિંડના સોજામાં તે 30 કે 40 વર્ષની વયે વહેલી શરૂ થાય છે.
હેતુ એ છે કે નાની ગાંઠ ઓપરેશનથી કાઢી શકાય ત્યારે જ મળી જાય. તપાસ એ વચન નથી. તે ગાંઠ ચૂકી પણ શકે, અને એવું પણ શોધી શકે જેની સારવારની જરૂર ક્યારેય ન પડે. નિર્ણય લેતાં પહેલાં અમે બંને બાજુ સમજાવીએ છીએ.
ખર્ચ પણ મહત્ત્વનું છે. સ્કેન દર વર્ષે થાય છે, અને લક્ષણ વગરની વ્યક્તિ માટે વીમો તે ન ચૂકવે એવું બની શકે, એટલે શરૂ કરતાં પહેલાં ખર્ચ વિશે પૂછી લો.
સ્વાદુપિંડની મોટા ભાગની નાની સિસ્ટ નુકસાન વગરની હોય છે અને ફરી સ્કેન કરીને જોવાય છે. ઘન ડાઘને વધુ ગંભીર ગણાય છે અને તરત એન્ડોસ્કોપિક અલ્ટ્રાસાઉન્ડ તથા ટીમની સમીક્ષા થાય છે.
| શું મળ્યું | સામાન્ય આગળનું પગલું |
|---|---|
| નાની સિસ્ટ, લગભગ 1 સેમીથી નાની, ચિંતાજનક લક્ષણ વગર | લગભગ છ મહિને ફરી MRI, સ્થિર હોય તો પછી દર વર્ષે |
| મોટી સિસ્ટ, કે ઘન ભાગ અથવા પહોળી નળીવાળી | વધુ નજીકથી MRI અને એન્ડોસ્કોપિક અલ્ટ્રાસાઉન્ડ, ક્યારેક સોયથી નમૂનો |
| સ્વાદુપિંડમાં કોઈ પણ ઘન ડાઘ | તરત એન્ડોસ્કોપિક અલ્ટ્રાસાઉન્ડ, સોયથી નમૂનો અને ટીમની સમીક્ષા |
| કંઈ ન મળ્યું | દર વર્ષની તપાસ ચાલુ રાખો |
તપાસ કરાવનારા મોટા ભાગના લોકોનું પરિણામ સામાન્ય હોય છે કે નુકસાન વગરનું કંઈક મળે છે. રાહ જોવાનું જોખમ ઓપરેશનના જોખમથી વધારે હોય ત્યારે જ સર્જરી સૂચવાય છે.
50 વર્ષ પછી અચાનક શરૂ થયેલા ડાયાબિટીસને, ખાસ કરીને વજન ઘટે તો, નજીકથી જોવો જોઈએ. આવા મોટા ભાગના કિસ્સા સામાન્ય ડાયાબિટીસ હોય છે, પણ થોડા સ્વાદુપિંડની ગાંઠનો શરૂઆતનો સંકેત હોય છે.
ડૉક્ટર ક્યારેક તેને હળવો સ્ક્રીનિંગ સંકેત કહે છે. ડાયાબિટીસ ધરાવતા દરેકને સ્કેન કરાવવું એ તેનો અર્થ નથી. ચિત્ર બંધબેસે ત્યારે વધુ તપાસ કરવાનું એ કારણ છે.
આમાંથી બે કે વધુ બંધબેસે તો ડૉક્ટરને કહો અને સ્વાદુપિંડના સ્કેન વિશે પૂછો. ઘણાં વર્ષોથી ડાયાબિટીસ હોય અને તે સ્થિર હોય તો આ સંકેત તમને લાગુ પડતો નથી.
સ્ક્રીનિંગ તરીકે નહીં. કોઈ લોહીની તપાસ સ્વાદુપિંડના વહેલા કેન્સરને ભરોસાપાત્ર રીતે શોધી શકતી નથી, અને બહુ-કેન્સર લોહીની તપાસ તથા આખા શરીરના પૅકેજ આ કેન્સર માટે સાબિત થયાં નથી.
CA 19-9 લોહીનું જાણીતું માર્કર છે, પણ તે કેન્સર હોય ત્યારે સામાન્ય અને ન હોય ત્યારે વધેલું હોઈ શકે, એટલે તે ફક્ત જાણીતા કેન્સરને અનુસરવામાં કામ આવે છે. ગાંઠના DNA વાંચતી નવી લોહીની તપાસ હજી સંશોધનમાં છે અને સ્વાદુપિંડના ઘણા શરૂઆતના કેન્સર ચૂકી જાય છે.
વધુ કામ આવે તે આ છે: તમાકુ છોડો, વજન યોગ્ય રાખો, લક્ષણો વહેલા જણાવો, અને કુટુંબમાં કેન્સર ચાલતું હોય તો જનીન તપાસ કરાવો. લક્ષણો અત્યારે હોય તો નિદાન સાથે આવતી તપાસો વિશે વાંચો.
સામાન્ય લોકો માટે નથી. સ્વસ્થ લોકોમાં સ્કેન અને લોહીની તપાસથી ખોટા એલાર્મ વધે છે અને જીવ બચતા નથી, એટલે નિયમિત સ્ક્રીનિંગ સૂચવાતું નથી. તપાસ ફક્ત નાના વધુ જોખમવાળા જૂથ માટે રખાય છે.
ના. શરૂઆતના કેન્સરમાં CA 19-9 સામાન્ય હોઈ શકે, અને પથરી, પિત્તનળીનો અવરોધ કે સ્વાદુપિંડના સોજામાં વધી શકે. તે જાણીતા કેન્સરને અનુસરવામાં મદદ કરે છે, સ્ક્રીનિંગ માટે નથી.
જેમનામાં જાણીતો જનીન ફેરફાર અને નજીકના સગાંને કેન્સર હોય, પ્યૂટ્ઝ-જેગર્સ સિન્ડ્રોમ હોય, વારસાગત સ્વાદુપિંડનો સોજો હોય, કે નજીકનાં બે કે વધુ સગાંને આ કેન્સર થયું હોય. નિષ્ણાત ટીમ નક્કી કરે છે.
MRCP સાથેનો MRI અને એન્ડોસ્કોપિક અલ્ટ્રાસાઉન્ડ, ઘણી વાર વારાફરતી. બંનેમાં વધુ રેડિયેશન નથી. એન્ડોસ્કોપિક અલ્ટ્રાસાઉન્ડમાં હળવી બેભાનીની દવા જોઈએ.
સામાન્ય રીતે લગભગ 50 વર્ષે, કે જે સગાંને કેન્સર થયું તેનાથી થોડાં વર્ષ પહેલાં. પ્યૂટ્ઝ-જેગર્સ સિન્ડ્રોમ અને વારસાગત સ્વાદુપિંડના સોજામાં તે વહેલી શરૂ થાય છે.
મોટા ભાગે નહીં. સ્વાદુપિંડની નાની સિસ્ટ ઘણી વાર નુકસાન વગરની હોય છે અને ફરી સ્કેન કરીને જોવાય છે. અમુક લક્ષણોમાં એન્ડોસ્કોપિક અલ્ટ્રાસાઉન્ડ કે ઓપરેશન જોઈએ.
ફક્ત એક સગાંને હોય તો સામાન્ય રીતે દર વર્ષે સ્કેન જોઈતું નથી. જનીન તપાસ અને કુટુંબનું વૃક્ષ જોઈને નક્કી થાય છે, અને અમે બંને એક જ મુલાકાતમાં કરી શકીએ.
ભરોસાપાત્ર રીતે નહીં. સામાન્ય પૅકેજમાં સ્વાદુપિંડ ઘણી વાર સારી રીતે દેખાતું નથી, અને સામાન્ય રિપોર્ટ ખોટો ભરોસો આપી શકે. પૅકેજની રાહ જોવાને બદલે લક્ષણો ડૉક્ટરને જણાવો.
આખી સારવારના માર્ગ માટે સ્વાદુપિંડના કેન્સરની સારવાર પાનું જુઓ. મુસાફરી પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
કોઈ લક્ષણ ન હોય છતાં સ્વાદુપિંડના કેન્સર માટે સ્કેન કરાવવું જોઈએ કે નહીં, એવું વિચારો છો? તમારી પોતાની પરિસ્થિતિમાં તપાસ જરૂરી છે કે નહીં અને કઈ, તે Dr Harsh Shah જણાવે છે. કુટુંબની વિગતો અને જૂના સ્કેનના રિપોર્ટ સાથે લાવો. ફોન પણ કરી શકો, કે WhatsApp પર સંદેશ મોકલી શકો. અપોઇન્ટમેન્ટ માટે કૉલ કરો WhatsApp પર બુક કરો Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.
