Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 4 નવેમ્બર 2026
Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
મળાશયના કેન્સરની સારવાર પછી લગભગ પાંચ વર્ષ સુધી મુલાકાત, લોહીની તપાસ અને સ્કૅનનો નક્કી કરેલો ક્રમ જોઈએ. તે પહેલા દિવસે જ લખી લેવાય, જેથી કશું યાદશક્તિ પર ન રહે.
ઓપરેશન પછી ઘણા લોકોને આંતરડાની તકલીફ રહે છે: અચાનક હાજત, વારંવાર જવું અને લીક થવું. તેનું નામ LARS છે. તે સામાન્ય છે, તેની સારવાર થાય છે, અને તેની વાત ઓપરેશન પહેલાં જ કરી લેવી જોઈએ.
ફૉલો-અપ સારી રીતે જીવવા માટે પણ છે: પેશાબ, જાતીય સ્વાસ્થ્ય, મન, કસરત અને ખોરાક માટે પણ plan જોઈએ.
તપાસથી ઓપરેશન સુધીનો પૂરો plan મધ્ય મળાશયના કેન્સરની સર્જરી પાના પર છે. આ લેખ સારવાર પછી શું આવે છે તે સમજાવે છે.
ફૉલો-અપનાં બે કામ છે: કેન્સર પાછું આવે તો વહેલું પકડવું, અને રોજિંદું જીવન ફરી ગોઠવવામાં મદદ કરવી. બંને માટે સમયપત્રક અને ટીમ જોઈએ.
સારું લાગવા માંડે એટલે ઘણા લોકો આવવાનું બંધ કરી દે છે. ખરેખર તો એ જ સમય છે plan પાળવાનો. મુલાકાતમાં કુટુંબના સભ્યને સાથે લાવો, કારણ કે તેમને એવા ફેરફાર દેખાય છે જે તમને ન દેખાય.
પૂરા ઓપરેશન પછી મોટા ભાગના લોકોમાં બે વર્ષ સુધી દર ત્રણ મહિને CEA લોહીની તપાસ સાથે મુલાકાત, પછી પાંચમા વર્ષ સુધી દર છ મહિને.
| તપાસ | ક્યારે | શા માટે |
|---|---|---|
| ક્લિનિકમાં તપાસ અને CEA લોહીની તપાસ | 2 વર્ષ સુધી દર 3 મહિને, પછી 5મા વર્ષ સુધી દર 6 મહિને | તકલીફ પૂછવા, ઘા અને મળત્યાગની ટેવ જોવા, અને CEA નો વલણ-ક્રમ જોવા |
| છાતી, પેટ અને પેડુનું CT સ્કૅન | 3 વર્ષ સુધી દર 6 થી 12 મહિને, પછી 5મા વર્ષ સુધી વર્ષે એક વાર | લિવર, ફેફસાં કે પેડુમાં ફેલાવો જોવા |
| કોલોનોસ્કોપી (દૂરબીન) | 1 વર્ષે, પછી બધું સ્પષ્ટ હોય તો 3 અને 5 વર્ષે | આંતરડાના જોડાણની તપાસ અને નવા પૉલિપ શોધવા |
| મળાશયનો MRI અને દૂરબીન તપાસ | પૂરા ઓપરેશન પછી નિયમિત નહીં. તકલીફ કે ઊંચો CEA હોય ત્યારે | કારણ હોય ત્યારે પેડુને વિગતે જોવા |
નાના ઓપરેશનથી સારવાર થયેલા બહુ શરૂઆતના કેન્સરમાં સ્કૅન ઓછા જોઈએ, પણ ડાઘને દૂરબીનથી વધારે નજીકથી જોવો પડે. લિવર કે ફેફસાંમાં ફેલાઈને કાઢી નખાયેલા કેન્સરમાં સમયપત્રક વધારે ચુસ્ત રહે છે. તમારો plan તમારા સ્ટેજ પ્રમાણે લખાય છે.
કીમોથેરાપી અને રેડિયેશન પછી ગાંઠ ગાયબ થઈ હોય અને મળાશય બચાવ્યું હોય, તો ફૉલો-અપ ઘણું નજીકનું રહે છે. અંગ બચાવવાની એ કિંમત છે.
આ માર્ગનું મુખ્ય જોખમ મુલાકાતો ચૂકી જવું છે. વધુ વિગત અમારા લેખ મળાશય બચાવતી સારવાર માં વાંચો.
નજીકથી જોવાથી ઉથલો વહેલો પકડાય છે, પણ તેનાથી બધા લાંબું જીવે છે એવું અભ્યાસોમાં સાબિત થયું નથી. એટલે plan ફાયદો, ખર્ચ અને ચિંતાનું સંતુલન રાખે છે.
કોઈ પણ સમયપત્રક કરતાં નવી તકલીફ વધારે મહત્ત્વની છે. લોહી પડવું, મળત્યાગની ટેવમાં ફેરફાર જે સ્થિર ન થાય, પેડુ કે કમરમાં દુખાવો અથવા વજન ઘટવું હોય તો વહેલા મળો. આગળ શું કરવું તે અમારા લેખ કેન્સર આંતરડું બંધ કરે, લોહી વહાવે કે પાછું આવે ત્યારે માં સમજાવ્યું છે.
મળાશય કાઢીને આંતરડું નીચે જોડ્યા પછી થતી આંતરડાની તકલીફોના સમૂહને LARS કહે છે. ઘણા લોકોને થોડે અંશે થાય છે, અને કેટલાકને ગંભીર રૂપે.
ડૉક્ટર LARS સ્કોરથી અસર માપે છે, જે થોડા પ્રશ્નોની યાદી છે. તે તકલીફને કંઈ નહીં, હળવી અને ગંભીર એમ ત્રણ ભાગમાં વહેંચે છે. દરેક મુલાકાતે સ્કોર ફરી લેવાય છે, જેથી સારવાર તેને અનુરૂપ રહે.
ગંભીર LARS થવાની શક્યતા આ બાબતોથી વધે છે:
મળાશય બચ્યું એટલે નિયંત્રણ સામાન્ય રહેશે એવું નથી. આ વિશે ઓપરેશન પછી નહીં, પહેલાં જ પૂછી લો.
LARS સામાન્ય રીતે છ થી બાર મહિનામાં સુધરે છે અને એક-બે વર્ષ સુધી સુધરતું રહે છે. પહેલાં સરળ પગલાં મદદ કરે છે. મજબૂત પગલાં જેમને હજી તકલીફ છે તેમના માટે રાખવામાં આવે છે.
| પગલું | તેમાં શું થાય | કોને ઉપયોગી |
|---|---|---|
| ખોરાકની સલાહ | નાનું જમણ, તકલીફ વધારતી વાનગીઓ ઓછી, નિયમિત રેસા, પૂરતું પાણી | બધાને, પહેલા પગલા તરીકે |
| રેસાનો પૂરક | ઇસબગુલ જેવો દ્રાવ્ય રેસો, જે મળને ઘટ્ટ કરે છે | પાતળો કે તૂટક મળ |
| આંતરડાની ગતિ ધીમી કરતી દવા | ડૉક્ટરની સલાહ પ્રમાણે લોપેરામાઇડ જેવી ગોળી | વારંવાર પાતળો મળ અને અચાનક હાજત |
| પેડુના સ્નાયુની કસરત, biofeedback સાથે | તાલીમ પામેલા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ સ્નાયુને વધારે સારી રીતે પકડતા શીખવે છે | અચાનક હાજત અને લીક. ઘણી વાર ખૂબ ઉપયોગી |
| ગુદાનો પ્લગ | થોડા કલાક પહેરવાનો નરમ પ્લગ | અજાણતાં થતું લીક |
| આંતરડાની સફાઈ (irrigation) | ગુદામાર્ગે પાણી આપીને નક્કી કરેલા સમયે આંતરડું ખાલી કરાય છે | વારંવાર જવું અને અધૂરું ખાલી થવું |
| ચેતાનું ઉત્તેજન | આંતરડાની ચેતાને ઉત્તેજિત કરતું નાનું સાધન | જેમને ઉપાયોથી ફેર ન પડ્યો હોય તેવા ગંભીર LARS, નિષ્ણાત કેન્દ્રમાં |
| કાયમી કોલોસ્ટોમી | આયોજનપૂર્વક બનાવેલો સ્ટોમા | થોડા લોકો, જેમનું જીવન હજી ખૂબ ખોરવાયેલું રહે |
પેડુના સ્નાયુની ફિઝિયોથેરાપી અને ખોરાકની સલાહથી મહેનતના પ્રમાણમાં ઘણી મદદ મળે છે, છતાં ભારતમાં તે ઘણી વાર છૂટી જાય છે. તેને નામ લઈને માંગો.
સ્ટોમા અસ્થાયી હોય કે કાયમી, ઓપરેશન પહેલાં જગ્યા ચિહ્નિત થાય ત્યારથી ઘરે ગયા પછી લાંબા સમય સુધી તાલીમ પામેલી નર્સની મદદ જોઈએ.
હા. પેડુનું ઓપરેશન અને રેડિયેશન જાતીય જીવન અને પેશાબ માટેની ચેતા અને પેશીઓને અસર કરી શકે છે. આવા ફેરફારોની સારવાર ઘણી વાર થઈ શકે છે, પણ ડૉક્ટરને કહો તો જ.
ઓપરેશન પહેલાંની તમારી સ્થિતિ નોંધાયેલી હોવી જોઈએ, જેથી પછી થયેલો ફેરફાર માપી શકાય અને તેની સારવાર થાય.
આંતરડાના કેન્સરની સારવાર પછી નિયમિત કસરત એવી એક ટેવ છે જેના માટે પુરાવા ખાસ મજબૂત છે. કોઈ ખાસ આહાર કે પૂરક કરતાં કસરત પહેલાં આવે.
બે વર્ષ પછી ઘણા લોકો ફૉલો-અપમાંથી છૂટી જાય છે. થોડી સરળ માંગણીઓ, દૂર રહેતા હો તો પણ, તમને ટ્રેક પર રાખે છે.
મોટા ભાગના લોકોને પાંચ વર્ષ સુધી ફૉલો-અપમાં રાખવામાં આવે છે. પહેલાં બે વર્ષ દર ત્રણ મહિને મુલાકાત, પછી દર છ મહિને. પાંચ વર્ષ પછી વર્ષે એક વાર મળવું સામાન્ય છે. તમારો plan તમારા સ્ટેજ પ્રમાણે લખાય છે.
LARS એટલે લો એન્ટિરિયર રિસેક્શન સિન્ડ્રોમ. મળાશય કાઢીને આંતરડું નીચે જોડ્યા પછી વારંવાર જવું, અચાનક હાજત, મળ ટુકડે ટુકડે આવવો, લીક થવું કે પેટ ખાલી ન થયાનો અનુભવ થાય છે. તે સામાન્ય રીતે એક-બે વર્ષમાં સુધરે છે અને તેની સારવાર થઈ શકે છે.
ટેવ ઘણી વાર કાયમ માટે થોડી બદલાય છે, પણ સમય અને મદદથી તે સામાન્ય રીતે સુધરે છે. ખોરાકની સલાહ, રેસા, દવાઓ અને biofeedback સાથે પેડુના સ્નાયુની કસરતથી ઘણો ફરક પડે છે. જેમને હજી તકલીફ છે તેમના માટે મજબૂત વિકલ્પો રાખવામાં આવે છે.
હા. તાલીમ પામેલા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ ગુદાની આસપાસના સ્નાયુને વધારે સારી રીતે પકડતા શીખવે છે. biofeedback સાથે તે અચાનક હાજત અને લીકમાં મદદ કરે છે, અને ઘણું ઉપયોગી પગલું છે. તે છેલ્લા વિકલ્પ તરીકે નહીં, વહેલી તકે માંગો.
ઘણી વાર સુધારો થઈ શકે છે, પણ પેડુના ઓપરેશન અને રેડિયેશન પછી ફેરફાર સામાન્ય છે. ઉત્થાન માટેની ગોળીઓ, વૅક્યુમ સાધન, લુબ્રિકન્ટ, ડાઇલેટર, સ્થાનિક ઇસ્ટ્રોજન ક્રીમ, પેડુના સ્નાયુની કાળજી અને કાઉન્સેલિંગ મદદ કરે છે. ડૉક્ટરને કહો, કારણ કે આ તકલીફોની સારવાર થાય છે.
ના. CT નક્કી કરેલા અંતરે થાય છે: પહેલાં ત્રણ વર્ષ દર છ થી બાર મહિને, પછી પાંચમા વર્ષ સુધી વર્ષે એક વાર. CEA લોહીની તપાસ અને ક્લિનિકમાં તપાસ દરેક મુલાકાતે થાય છે. નવી તકલીફ હોય તો સ્કૅન વહેલું કરાવી શકાય.
મળાશયના કેન્સરની પૂરી સારવારની શરૂઆત મધ્ય મળાશયના કેન્સર પાનાથી થાય છે. આવતા પહેલાં પ્રશ્ન હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
મળાશયના કેન્સરની સારવાર પૂરી થઈ છે, પણ હવે કઈ તપાસ ક્યારે કરાવવી અને આંતરડાની ટેવ કેમ બદલાઈ ગઈ, તે સમજાતું નથી? રિપોર્ટ સાથે લાવો. Dr Harsh Shah ફૉલો-અપનું લખેલું સમયપત્રક આપશે અને આંતરડા, પેશાબ તથા જાતીય જીવનના ફેરફારો સરળ ભાષામાં સમજાવશે. ફોન કરો, કે WhatsApp પર સંદેશ મોકલો. Call +91-63555-64601 WhatsApp પર સલાહ માંગો
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.