Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 21 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
ક્રોનિક પેન્ક્રિયાટાઇટિસ ધીમે ધીમે પડતા ડાઘનો રોગ છે. વારંવારની ઈજાથી ગ્રંથિ સૂજે છે અને રૂઝ આવતાં કામ કરતા કોષોની જગ્યાએ ડાઘ રહી જાય છે.
ડાઘથી નળી સાંકડી થાય છે અને પથરી બને છે. ગ્રંથિમાં દબાણ વધે છે, અને દબાણ તથા ચેતાઓ મળીને દુખાવો કરે છે.
ઘણાં વર્ષો પછી પહેલાં પાચન અને પછી ઇન્સ્યુલિન ઘટે છે. વહેલી સારવારથી નુકસાન ધીમું પડે છે, પણ ડાઘ પાછા સારા થતા નથી.
દુખાવો, એન્ઝાઇમની ગોળીઓ, દૂરબીન અને ઓપરેશનની સારવાર અમારા ક્રોનિક પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર પાનામાં છે. આ લેખ સમજાવે છે કે ગ્રંથિની અંદર શું બગડે છે અને રોગ વર્ષો દરમિયાન કેવી રીતે આગળ વધે છે.
શરૂઆત એવી ઈજાથી થાય છે જેમાંથી ગ્રંથિ બહાર આવી શકતી નથી, જેમ કે દારૂ, તમાકુ, જનીનમાં ફેરફાર કે વારંવારના તીવ્ર હુમલા.
સ્વાદુપિંડ તીવ્ર પાચક રસ બનાવે છે. આ રસ આંતરડા સુધી પહોંચે ત્યાં સુધી બંધ રહેવા જોઈએ. જો કોઈ ઈજાથી તે વહેલા ચાલુ થઈ જાય, તો ગ્રંથિ પોતાને જ પચાવવા લાગે છે. તેનાથી સોજો અને બળતરા થાય છે.
તંદુરસ્ત ગ્રંથિ આ નુકસાન ભરપાઈ કરીને પાછી સામાન્ય થઈ જાય છે. કેટલાક લોકોમાં રૂઝ પૂરી થતી નથી. કારણ ચાલુ રહે છે, અથવા જનીનમાં ફેરફારથી ગ્રંથિ નબળી હોય છે. બળતરા ચાલતી રહે છે અને ગ્રંથિ નવા કામ કરતા કોષોને બદલે ડાઘથી રૂઝાવા લાગે છે. કારણો વિગતે અમારા ક્રોનિક પેન્ક્રિયાટાઇટિસ શાથી થાય છે લેખમાં છે.
બળતરા ડાઘ બનાવતા તારા જેવા કોષોને જગાડે છે, એટલે દરેક હુમલો થોડો વધુ ડાઘ પાછળ છોડી જાય છે.
ડૉક્ટરો આ પ્રવાસને નેક્રોસિસથી ફાઇબ્રોસિસ સુધીનો માર્ગ કહે છે. નેક્રોસિસ એટલે ઈજાગ્રસ્ત ગ્રંથિમાં કોષોનું મૃત્યુ. ફાઇબ્રોસિસ એટલે ડાઘ. પહેલા ગંભીર હુમલા પછી ગ્રંથિમાં સ્ટેલેટ કોષો નામના ખાસ કોષો જાગે છે. તેમનું કામ રૂઝ લાવવાનું છે, પણ બળતરા ક્યારેય શાંત ન થાય તો તેઓ ડાઘ બનાવતા જ રહે છે.
પહેલો હુમલો મહત્ત્વનો છે, પણ આખી વાત નથી. દરેક નવો હુમલો ગ્રંથિને એ જ માર્ગ પર એક પગલું આગળ ધકેલે છે. એટલે સ્પષ્ટ કારણ વિનાનો બીજો હુમલો થાય તો કારણ શોધવું જોઈએ.
| પગલું | ગ્રંથિમાં શું થાય છે |
|---|---|
| ઈજા | પાચક રસ વહેલા ચાલુ થઈ કોષોને નુકસાન કરે છે |
| બળતરા | રક્ષક કોષો આવે છે અને ગ્રંથિ સૂજે છે |
| રૂઝ | સ્ટેલેટ કોષો જાગીને ડાઘ બનાવવા લાગે છે |
| પુનરાવર્તન | દરેક નવો હુમલો ડાઘ ઉમેરે છે અને કામ કરતા કોષો ઘટાડે છે |
| ડાઘ | ગ્રંથિ સંકોચાય છે, કડક થાય છે અને ઘણી વાર કૅલ્શિયમથી ભરાય છે |
નળી કેટલીક જગ્યાએ સાંકડી થાય છે અને તેની પાછળ પહોળી થાય છે. પ્રોટીનની ગાંઠ અને પથરી બને છે, અને નળી અવરોધોની હારમાળા બની જાય છે.
સ્વાદુપિંડની નળી રસને આંતરડા સુધી પહોંચાડે છે. ક્રોનિક પેન્ક્રિયાટાઇટિસમાં રસ ઘટ્ટ બને છે અને પ્રોટીનથી ભરપૂર થાય છે. પ્રોટીન જામીને ગાંઠ બનાવે છે અને તેના પર કૅલ્શિયમ બેસીને પથરી બને છે. ભારતમાં, ખાસ કરીને યુવાન દર્દીઓમાં, મોટી પથરી ઘણી વાર જોવા મળે છે.
મોટા ભાગની સારવારનું નિશાન આ અવરોધાયેલી નળી હોય છે. દૂરબીન અને ઓપરેશનનો હેતુ માર્ગ ખોલવાનો અને દબાણ ઘટાડવાનો છે. અમારા સ્વાદુપિંડની પથરી માટે દૂરબીન અને લિથોટ્રિપ્સી લેખ અને Frey અને Puestow ઓપરેશન લેખ જુઓ.
દુખાવાનાં એક કરતાં વધુ કારણ છે: નળીમાં દબાણ, ગ્રંથિની અંદરની સૂજેલી ચેતાઓ, અને દુખાવો મોકલવાનું શીખી ગયેલું ચેતાતંત્ર.
રોગની શરૂઆતમાં દુખાવો ઘણી વાર હુમલા રૂપે આવે છે. તે પેટના ઉપરના ભાગમાં થાય છે અને પીઠ સુધી જાય છે. જમ્યા પછી કે દારૂ પછી તે વધી શકે. હુમલા વચ્ચે વ્યક્તિ સારી લાગે છે.
પાછળથી ચિત્ર બદલાય છે. ગ્રંથિની અંદરની ચેતાઓ જાડી અને સૂજેલી થાય છે, અને દુખાવો સતત બની શકે. લાંબા સમયના રોગમાં મગજ પણ દુખાવો શીખી લે છે, એટલે નળી સાફ થયા પછી પણ તે ચાલુ રહી શકે. એટલે રાહ જોવા કરતાં વહેલી સારવાર ઘણી વાર વધારે કામ આપે છે. વધુ સમજ માટે દુખાવાનાં કારણો અને દવાઓ લેખ જુઓ.
કેટલાક લોકોને ઘણાં વર્ષો પછી દુખાવો ઓછો થતો લાગે છે. આ હંમેશાં સારા સમાચાર નથી. તેનો અર્થ એટલો પણ હોઈ શકે કે કામ કરતી ગ્રંથિ બહુ ઓછી બચી છે.
રોગ હુમલાવાળા શરૂઆતના તબક્કાથી નળીના નુકસાનવાળા સ્થિર તબક્કે, અને પછી ગ્રંથિ નિષ્ફળ થતા આગળના તબક્કે પહોંચે છે.
ગતિ દરેકમાં અલગ હોય છે. જે દારૂ કે ધૂમ્રપાન ચાલુ રાખે તે સામાન્ય રીતે ઝડપથી આગળ વધે છે. જે કારણ દૂર કરે અને અવરોધાયેલી નળીની વહેલી સારવાર કરાવે તેનો રોગ ઘણી વાર ધીમે ચાલે છે.
| તબક્કો | સામાન્ય ચિત્ર |
|---|---|
| શરૂઆતનો | દુખાવાના હુમલા અને સામાન્ય પાચન. સ્કેન લગભગ સામાન્ય હોઈ શકે. |
| સ્થિર | સ્કેનમાં નળીના ફેરફાર અને પથરી. દુખાવો વારંવાર. પાચન બગડવા લાગે છે. |
| આગળનો | સંકોચાયેલી, કૅલ્શિયમવાળી ગ્રંથિ. ચીકણો મળ, વજન ઘટવું અને ડાયાબિટીસ સામાન્ય. |
જ્યારે દુખાવો શાંત થઈ ગયો હોય પણ ગ્રંથિએ કામ કરવાનું બંધ કર્યું હોય, ત્યારે ડૉક્ટરો છેલ્લા તબક્કાને “બળી ગયેલો” તબક્કો કહે છે. ત્યારે પણ બીજી તકલીફોની સંભાળ જરૂરી બની શકે.
સ્વાદુપિંડ પાસે મોટો અનામત ભંડાર છે, એટલે મોટા ભાગની ગ્રંથિ ગયા પછી જ પાચન બગડે છે. પહેલાં ચરબીનું પાચન અને પછી ઇન્સ્યુલિન ઘટે છે.
ગ્રંથિનાં બે કામ છે. તે ખોરાક પચાવતા એન્ઝાઇમ બનાવે છે, અને સુગર કાબૂમાં રાખતું ઇન્સ્યુલિન બનાવે છે. બંને ઘણાં વર્ષોમાં ધીમે ધીમે ઘટે છે.
જમવા સાથે લેવાતી એન્ઝાઇમની ગોળીઓ પહેલી તકલીફમાં મદદ કરે છે. બીજી તકલીફમાં સુગરનું કાળજીભર્યું નિયંત્રણ જોઈએ, કારણ કે સ્વાદુપિંડના ડાયાબિટીસમાં સુગર ઘટી જવાનું ખરું જોખમ રહે છે. સંભાળની વિગત અમારા ક્રોનિક પેન્ક્રિયાટાઇટિસમાં પાચન અને ડાયાબિટીસ લેખમાં છે.
ડાઘ અને સોજાથી પ્રવાહીની ગાંઠ, સાંકડી પિત્તનળી, આંતરડાના મુખમાં અવરોધ કે બરોળની લોહીની નળીમાં ગઠ્ઠો થઈ શકે.
લાંબા સમયના રોગમાં આ તકલીફો અસામાન્ય નથી. દરેકની પોતાની ચેતવણી હોય છે, અને વહેલી ખબર પડે તો મોટા ભાગે તેની સારવાર થઈ શકે છે.
| તકલીફ | ચેતવણીનું ચિહ્ન |
|---|---|
| સ્યુડોસિસ્ટ (પ્રવાહીની ગાંઠ) | પેટના ઉપરના ભાગમાં ગાંઠ કે ભરાવ, અથવા નવો દુખાવો |
| સાંકડી પિત્તનળી | આંખ અને ચામડી પીળી, ઘેરો પેશાબ, ખંજવાળ |
| આંતરડાનું સાંકડું મુખ | જમ્યા પછી ઊલટી, જલદી પેટ ભરાઈ જવું |
| બરોળની લોહીની નળીમાં ગઠ્ઠો | અન્નનળી કે જઠરની સૂજેલી નળીઓમાંથી લોહી વહેવું |
| સ્વાદુપિંડનું કેન્સર | નવું વજન ઘટવું, દુખાવામાં ફેરફાર, કે કમળો |
લાંબા સમયના રોગમાં, ધૂમ્રપાન કરનારાઓમાં અને વારસાગત પ્રકારમાં સ્વાદુપિંડના કેન્સરનું જોખમ સામાન્ય કરતાં વધારે છે. સામાન્ય રીતથી અચાનક ફેરફાર થાય તો ફક્ત આશ્વાસન નહીં, તરત સ્કેન કરાવવું જોઈએ. શું ધ્યાનમાં રાખવું તે અમારા ક્રોનિક પેન્ક્રિયાટાઇટિસની તકલીફો લેખમાં છે.
ડાઘ પાછા સારા થતા નથી, પણ કારણ દૂર કરીને અને અવરોધાયેલી નળી વહેલી ખોલીને ગતિ ધીમી પાડી શકાય છે.
જે નુકસાન થઈ ગયું તે રહે છે. આપણે એ બદલી શકીએ કે હજી કેટલું નુકસાન થાય. ચાર પગલાં ખાસ મહત્ત્વનાં છે.
પરામર્શમાં બધા સ્કેન અને રિપોર્ટ સાથે લાવો. Dr Harsh Shah તમારી સાથે તે જોશે, રોગ કયા તબક્કે છે તે સમજાવશે અને આગળનું પગલું નક્કી કરશે.
વારંવારની ઈજાથી ગ્રંથિ સૂજે છે, ડાઘથી રૂઝાય છે અને કામ કરતા કોષો ગુમાવે છે. નળીઓ સાંકડી થાય છે કે પથરીથી ભરાય છે, અને ધીમે ધીમે એન્ઝાઇમ તથા ઇન્સ્યુલિન બનવાનું ઘટે છે.
મોટા ભાગે હા. ડાઘ પાછા કામ કરતી ગ્રંથિ બનતા નથી. દારૂ અને તમાકુ બંધ કરવાથી અને અવરોધાયેલી નળી ખોલવાથી વધુ નુકસાન ધીમું પડી શકે.
ક્યારેક. છેલ્લા તબક્કામાં કામ કરતી ગ્રંથિ ઓછી બચે ત્યારે દુખાવો ઘટી શકે, પણ ઘણી વાર ચાલુ રહે છે. દુખાવો ઘટવાનો અર્થ રોગ ગયો એવો નથી.
સામાન્ય રીતે ઘણાં વર્ષો લાગે છે. મોટા ભાગના લોકોમાં પહેલાં ચરબીનું પાચન બગડે છે અને ડાયાબિટીસ ઘણી વાર પાછળથી આવે છે.
તે એક જ દિશામાં આગળ વધવાનું વલણ ધરાવે છે, પણ ગતિ અલગ હોય છે. કારણ દૂર કરવાથી અને અવરોધની વહેલી સારવારથી ગતિ ધીમી રાખી શકાય.
સ્વાદુપિંડના કેન્સરનું જોખમ સામાન્ય કરતાં વધારે છે, ખાસ કરીને લાંબા સમયના રોગમાં, ધૂમ્રપાન કરનારાઓમાં અને વારસાગત પ્રકારમાં. લક્ષણોમાં નવો તીવ્ર ફેરફાર થાય તો તરત સ્કેન કરાવવું જોઈએ.
પેટ અને સ્વાદુપિંડના સર્જન, દૂરબીનના નિષ્ણાત, આહાર નિષ્ણાત અને ડાયાબિટીસના ડૉક્ટરની ટીમ સારી રીતે કામ કરે છે, કારણ કે રોગ દુખાવો, પાચન અને સુગર ત્રણેયને અસર કરે છે.
દુખાવો, એન્ઝાઇમની ગોળીઓ, દૂરબીનની સારવાર અને ઓપરેશન માટે ક્રોનિક પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. આવતા પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
તમને કહેવાયું છે કે સ્વાદુપિંડમાં ડાઘ પડ્યા છે, અને આવનારાં વર્ષોમાં શું થશે તેની ચિંતા છે? અમદાવાદના પેટ અને સ્વાદુપિંડના સર્જન Dr Harsh Shah સમજાવે છે કે રોગ કેવી રીતે આગળ વધે છે અને ક્યારે પગલું લેવું. તમે અમને ફોન કે WhatsApp સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.