Skip to main contentછેલ્લે સુધાર્યું: 8 નવેમ્બર 2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, વાસણા, અમદાવાદ · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
અલ્સરેટિવ કોલાઇટિસની દવા તબક્કાવાર ચાલે છે. હળવા કે મધ્યમ રોગમાં 5-ASA ગોળી, ઘણી વાર સપોઝિટરી કે એનિમા સાથે, સામાન્ય રીતે પહેલું પગલું છે.
સ્ટેરૉઇડ ઊથલાને કાબૂમાં લાવે છે, પણ લાંબા સમય માટે નથી. ઊથલા વારંવાર આવે ત્યારે બાયોલૉજિક જેવી મજબૂત દવા ઉમેરાય છે.
મજબૂત દવા પહેલાં અમુક ટેસ્ટ કરવા જરૂરી છે, અને દવા આંતરડાનો સોજો સંભાળી ન શકે ત્યારે ઓપરેશન એક વિકલ્પ બને છે.
આ લેખ દવાઓ વિશે છે. લક્ષણોથી ઓપરેશન સુધીની આખી વાત માટે અમારું અલ્સરેટિવ કોલાઇટિસની સારવાર પાનું જુઓ.
5-ASA દવા, જેને મેસાલેમાઇન કે મેસાલાઝીન પણ કહે છે, મોટા ભાગે પહેલી પસંદગી છે. તે આંતરડાના અસ્તરનો સોજો શાંત કરે છે અને પછી પણ રોગને શાંત રાખવામાં મદદ કરે છે.
તે ગોળી, સપોઝિટરી અને એનિમા કે ફોમ તરીકે મળે છે. કયું સ્વરૂપ જોઈએ તે સોજો કેટલે સુધી પહોંચ્યો છે તેના પર આધાર રાખે છે. ફક્ત મળાશય સુધી સીમિત સોજા માટે સપોઝિટરી યોગ્ય છે. એનિમા કે ફોમ ડાબી બાજુએ વધુ ઉપર સુધી પહોંચે છે. ગોળી આખા મોટા આંતરડામાં કામ કરે છે.
ઘણા લોકોમાં ગોળી અને સાથે સપોઝિટરી કે એનિમા, બંનેમાંથી કોઈ એક કરતાં વધુ સારું કામ કરે છે. છતાં સ્થાનિક સ્વરૂપ ઘણી વાર છોડી દેવાય છે, કારણ કે લોકોને તે અઘરું લાગે છે. દવા નિષ્ફળ લાગે ત્યારે અમે પહેલા બે વાત પૂછીએ છીએ. દવા રોગવાળા ભાગ સુધી પહોંચી હતી? અને રોજ લેવાઈ હતી?
| તબક્કો | દવાઓ | શા માટે વપરાય |
|---|---|---|
| 5-ASA | મેસાલેમાઇન ગોળી, સપોઝિટરી, એનિમા; સલ્ફાસાલાઝીન | હળવો કે મધ્યમ રોગ, અને રોગને શાંત રાખવો |
| સ્ટેરૉઇડ | પ્રેડનિસોલોન ગોળી; બ્યુડેસોનાઇડ; સ્ટેરૉઇડ એનિમા | ઊથલો કાબૂમાં લાવવો, થોડા સમય માટે |
| રોગપ્રતિકારક શક્તિ શાંત કરતી ગોળી | એઝાથાયોપ્રિન, મર્કેપ્ટોપ્યુરિન | રોગ શાંત રાખવો જેથી સ્ટેરૉઇડ બંધ થઈ શકે |
| બાયોલૉજિક | ઇન્ફ્લિક્સિમેબ, એડાલિમુમેબ, ગોલિમુમેબ, વેડોલિઝુમેબ, ઉસ્ટેકિનુમેબ અને બીજી | મધ્યમથી ગંભીર રોગ જે શાંત થયો નથી |
| નવી ગોળીઓ | ટોફાસિટિનિબ, ઉપાડાસિટિનિબ, ઓઝાનિમોડ, એટ્રાસિમોડ | મધ્યમથી ગંભીર રોગ, જ્યારે ગોળી પસંદ હોય |
સ્ટેરૉઇડ થોડા અઠવાડિયા માટે ઊથલાને નીચે લાવવા છે. રોગને લાંબા સમય સુધી શાંત રાખવા માટે તે નથી.
5-ASA થી ઊથલો શાંત ન થયો હોય એવા મધ્યમ ઊથલા માટે પ્રેડનિસોલોન ગોળી વપરાય છે. બ્યુડેસોનાઇડ ગોળી મુખ્યત્વે આંતરડામાં અસર કરે છે. શરીરના બાકીના ભાગ પર તેની અસર ઓછી છે, પણ તે હળવી પણ છે. રોગ આંતરડાના નીચેના ભાગમાં હોય ત્યારે સ્ટેરૉઇડ એનિમા મદદ કરે છે.
માત્રા અઠવાડિયાં સુધી ધીમે ધીમે ઘટાડાય છે, એકદમ બંધ કરાતી નથી. મહિનાઓ સુધી સ્ટેરૉઇડ લેવાથી હાડકાં નબળાં પડે, સુગર વધે, વજન વધે, ચેપ લાગે અને આંખની તકલીફ થાય. એટલે બે સ્થિતિ ચેતવણીરૂપ છે:
બેમાંથી કોઈ પણ સંકેત કહે છે કે રોગને વધુ મજબૂત plan જોઈએ. સ્ટેરૉઇડ વારંવાર લેતા રહેવાનું તે કારણ નથી.
રોગ વારંવાર ઊથલો મારે અથવા સ્ટેરૉઇડ બંધ ન થઈ શકે ત્યારે એઝાથાયોપ્રિન કે મર્કેપ્ટોપ્યુરિન ઉમેરાય છે. આ ગોળીઓ ધીમી છે અને અસર દેખાતાં બેથી ત્રણ મહિના લાગે છે.
તે રોગને શાંત રાખવા માટે છે, ઊથલો શાંત કરવા માટે નહીં. એટલે સામાન્ય રીતે સ્ટેરૉઇડ ઘટાડાતું હોય ત્યારે જ તે શરૂ થાય છે, અને સ્ટેરૉઇડ પછી બંધ કરાય છે.
શરૂ કરતાં પહેલાં ડૉક્ટર NUDT15 અને TPMT જનીનોનો લોહીનો ટેસ્ટ કરાવે છે. આ જનીનો નક્કી કરે છે કે શરીર દવાને કેવી રીતે સંભાળે છે. કેટલાક લોકોમાં સામાન્ય માત્રામાં પણ લોહીના કોષો તીવ્ર રીતે ઘટી જાય છે. ભારતીય દર્દીઓમાં NUDT15 ફેરફાર વધુ જોવા મળે છે. ત્યાર પછી લોહીના ટેસ્ટ નિયમિત અંતરે ફરી કરાય છે. ચેપનું નાનું પણ સાચું જોખમ અને લોહી કે ચામડીની અમુક ગાંઠોની શક્યતા પણ અમે સમજાવીએ છીએ. પછી તમે બધું જાણીને નિર્ણય લો છો.
5-ASA અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ શાંત કરતી ગોળી પૂરતી ન હોય ત્યારે. સ્ટેરૉઇડ બંધ ન થઈ શકે, કે શરૂઆતથી જ રોગ મધ્યમથી ગંભીર હોય, ત્યારે પણ તે વપરાય છે.
બાયોલૉજિક દવાઓ બનાવેલાં પ્રોટીન છે, જે ડ્રિપ કે ઇન્જેક્શનથી અપાય છે. ઇન્ફ્લિક્સિમેબ અને એડાલિમુમેબ જેવી કેટલીક TNF નામના શારીરિક રસાયણને અટકાવે છે. વેડોલિઝુમેબ મુખ્યત્વે આંતરડામાં અસર કરે છે. ઉસ્ટેકિનુમેબ અને નવી દવાઓ સોજાના બીજા સંદેશવાહકોને અટકાવે છે. JAK બ્લૉકર અને S1P મોડ્યુલેટર નામની નવી ગોળીઓ મોં વાટે લેવાય છે.
બધા માટે એક જ દવા યોગ્ય નથી. પસંદગી ઘણી બાબતો પર આધાર રાખે છે: રાહત કેટલી ઝડપથી જોઈએ, અત્યાર સુધી કઈ દવા લીધી, ઉંમર અને બીજી બીમારીઓ. ગોળી કે ઇન્જેક્શન વિશેની તમારી પસંદગી અને ખર્ચ પણ ગણાય છે. ઇન્ફ્લિક્સિમેબ અને એડાલિમુમેબના બાયોસિમિલર સ્વરૂપોથી ભારતમાં ખર્ચ ઓછો થયો છે.
દવા છોડી દેતાં પહેલાં ડૉક્ટર તેનો ઉપયોગ ગોઠવી પણ જુએ છે. વધુ માત્રા કે બે ડોઝ વચ્ચે ઓછું અંતર ક્યારેક રોગને ફરી કાબૂમાં લાવે છે. દવા ખરેખર કામ કરતી બંધ થાય તો આગલી દવા બીજા જૂથમાંથી પસંદ કરાય છે. રોગની પાયાની વાત માટે અમારો લેખ ulcerative colitis in adults જુઓ.
ટીબીની તપાસ, હેપેટાઇટિસ B અને C નો લોહીનો ટેસ્ટ, અને અગાઉ થયેલા ચિકનપૉક્સ-શિંગલ્સ સામેના રક્ષણની તપાસ પહેલાં થાય છે. આ ટેસ્ટ દવાથી તમારું રક્ષણ કરે છે.
બાયોલૉજિક અને JAK ગોળીઓ શરીરની સુરક્ષા ઘટાડે છે. ભારતમાં જૂનો ટીબી તેમની નીચે જાગી શકે છે, અને હેપેટાઇટિસ B પણ. એટલે આ તપાસ વૈકલ્પિક નથી.
કોઈ પણ મજબૂત દવા પહેલાં ડૉક્ટર કોલાઇટિસ જેવા દેખાતા ચેપ, જેમ કે અમીબાનો ચેપ અને આંતરડાનો ટીબી, પણ બાકાત કરે છે. મળના ટેસ્ટ અને દૂરબીનની તપાસ તેમાં મદદ કરે છે. ખોટા નિદાન પર રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઘટાડતી દવા શરૂ કરવાથી નુકસાન થઈ શકે.
ઘણી દવાઓ નિષ્ફળ જાય, સ્ટેરૉઇડ બંધ ન થઈ શકે, કે કોલાઇટિસ ખૂબ ગંભીર હોય ત્યારે મોટા આંતરડાને કાઢવાના ઓપરેશન વિશે વાત થાય છે. તે નિષ્ફળતાની નિશાની નથી.
ઓપરેશન દરેક માટે છેલ્લો રસ્તો નથી, પણ તે સાચો વિકલ્પ છે. વર્ષો સુધી સ્ટેરૉઇડ પર રહેવાનું પોતાનું નુકસાન છે. ઓપરેશન વ્યક્તિને દવાઓ અને ઊથલાથી મુક્ત કરી શકે છે. સામાન્ય ઓપરેશનમાં મોટું આંતરડું અને મળાશય કઢાય છે. નાના આંતરડામાંથી અંદર નવી કોથળી બનાવાય છે, જેથી મળ સામાન્ય રીતે નીકળી શકે.
Dr Harsh Shah સર્જન છે અને તમારા પોતાના ગૅસ્ટ્રોએન્ટેરોલૉજિસ્ટ સાથે મળીને કામ કરે છે. અમે દવાઓ પોતાના હાથમાં લેતા નથી. દવા રોગને સંભાળી ન શકતી હોય, કે ઓપરેશનનો અર્થ શું છે તે જાણવું હોય, ત્યારે અમે મળીએ છીએ. પછી સમય સાથે મળીને નક્કી કરીએ છીએ. ઓપરેશન વિશે અમદાવાદમાં અલ્સરેટિવ કોલાઇટિસની સારવાર પાનામાં સમજાવ્યું છે.
મુલાકાતે આ સાથે લાવો:
5-ASA દવા, જેને મેસાલેમાઇન કહે છે, મોટા ભાગે પહેલી પસંદગી છે. સોજો કેટલે સુધી પહોંચ્યો છે તે પ્રમાણે ગોળી, સપોઝિટરી કે એનિમા અપાય છે.
ના. સ્ટેરૉઇડ ઊથલો નીચે લાવે છે, પણ લાંબા સમય માટે નથી. મહિનાઓના સ્ટેરૉઇડથી હાડકાં નબળાં પડે, સુગર વધે અને ચેપ લાગે, એટલે બીજી દવા ઉમેરાય છે.
ગોળી આખા મોટા આંતરડા સુધી પહોંચે છે, પણ નીચલા ભાગને સ્થાનિક સ્વરૂપથી વધુ માત્રા મળે છે. બંને સાથે ઘણી વાર એકલા કરતાં વધુ સારું કામ કરે છે.
બાયોલૉજિક દવા શરીરના સોજાના સંકેતોમાંથી એકને અટકાવે છે. 5-ASA અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ શાંત કરતી ગોળી પૂરતી ન હોય ત્યારે તે ડ્રિપ કે ઇન્જેક્શનથી અપાય છે.
ટીબીની તપાસ, હેપેટાઇટિસ B અને C નો લોહીનો ટેસ્ટ અને રસીઓની સમીક્ષા પહેલાં થાય છે. કેટલીક નવી ગોળીઓ પહેલાં હૃદય કે આંખની તપાસ પણ જોઈએ.
ઇન્ફ્લિક્સિમેબ અને એડાલિમુમેબનાં બાયોસિમિલર સ્વરૂપો મૂળ બ્રાન્ડ કરતાં સસ્તાં છે. તમારા કિસ્સા અને બજેટ માટે કયું યોગ્ય છે તે તમારા ડૉક્ટર કહી શકે.
કૃપા કરીને જાતે બંધ ન કરશો. 5-ASA કે બીજી જાળવણીની દવા બંધ કરતાં ઘણા લોકોમાં રોગ ફરી ઊથલો મારે છે. કોઈ પણ ફેરફાર ડૉક્ટર સાથે ગોઠવીને કરો.
ઘણી દવાઓ નિષ્ફળ જાય કે સ્ટેરૉઇડ બંધ ન થઈ શકે ત્યારે સર્જનને મળો. ઓપરેશનનો અર્થ શું છે તે જાણવા માટે પણ આવી શકો છો.
મુસાફરી પહેલાં કોઈ પ્રશ્ન હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો. આગળની માહિતી નીચેનાં પાનાંમાં છે.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
અલ્સરેટિવ કોલાઇટિસ સાથે જીવો છો અને દવા બરાબર છે કે નહીં તેની ખાતરી નથી? કે હવે આગલું પગલું લેવાનો સમય આવ્યો છે? જવાબ એ પર આધાર રાખે છે કે સોજો આંતરડામાં કેટલે સુધી ફેલાયો છે, ઊથલા કેટલા તીવ્ર છે અને અત્યાર સુધી કઈ દવા લીધી છે. Dr Harsh Shah તમારા રિપોર્ટ અને દવાનો ઇતિહાસ તમારી સાથે જુએ છે. ગોળીઓ કામ ન કરે ત્યારે ઓપરેશન ક્યાં આવે છે તે પણ સમજાવે છે. ફોન કરો, કે WhatsApp પર સંદેશ મોકલો. અપોઇન્ટમેન્ટ માટે કૉલ કરો WhatsApp પર બુક કરો Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.
