ગૉલબ્લૅડર માં પથરી

પિત્તાશય એક નાની, નાસપતી જેવા આકારની થેલી છે. તે લીવરની નીચે, પેટના જમણા ઉપરના ભાગમાં હોય છે.

લીવર પિત્ત (bile) બનાવે છે. પિત્તાશય આ પિત્તને ભેગું કરી રાખે છે અને જમ્યા પછી, ખાસ કરીને ચરબીવાળું ખાધા પછી, તેને આંતરડામાં છોડે છે. પિત્ત ચરબી પચાવવામાં મદદ કરે છે.

પિત્તાશય કાઢી નાખ્યા પછી પણ લીવર પિત્ત બનાવતું રહે છે. એટલે મોટાભાગના લોકોનું પાચન સામાન્ય રીતે ચાલુ રહે છે.

પિત્તમાં કોલેસ્ટ્રોલ, પિત્તનો રંગ (bilirubin) અને ક્ષાર હોય છે. આ સંતુલન બગડે ત્યારે પિત્ત ઘટ્ટ થાય છે, નાના કણ બને છે, અને ધીમે ધીમે તે પથરી બની જાય છે.

પથરી રેતીના દાણા જેટલી નાની કે લખોટી જેટલી મોટી હોઈ શકે. એક જ પથરી હોય, કે ઘણી બધી પણ હોય.

આ લોકોમાં પથરી થવાની શક્યતા વધારે હોય છે:

• સ્ત્રીઓ, અને 40 વર્ષથી વધુ ઉંમર
• વધારે વજન, કે બહુ ઝડપથી વજન ઘટાડવું
• ડાયાબિટીસ, ગર્ભાવસ્થા
• પરિવારમાં કોઈને પથરી હોય

ઘણા લોકોને પથરી હોય છતાં કોઈ તકલીફ થતી નથી. બીજા કોઈ કારણે સોનોગ્રાફી કરાવે ત્યારે ખબર પડે છે.

તકલીફ થાય ત્યારે સામાન્ય રીતે આવું થાય છે:

• પેટના જમણા ઉપરના ભાગમાં, કે છાતીની નીચે વચ્ચે દુખાવો. તે ઘણીવાર જમ્યા પછી કે રાત્રે શરૂ થાય છે અને થોડા કલાક રહે છે.
• દુખાવો જમણા ખભા કે પીઠ તરફ જાય
• ઉબકા કે ઉલટી, પેટ ભારે લાગવું

તરત ડૉક્ટરને બતાવો જો: તાવ સાથે ધ્રુજારી આવે, આંખો કે ચામડી પીળી પડે (કમળો), પેશાબ ઘાટો થાય, કે દુખાવો 5–6 કલાકથી વધુ ચાલે અથવા પેટની વચ્ચેથી પીઠમાં જાય.

જે પથરીથી કોઈ તકલીફ નથી, તે મોટાભાગે નુકસાન કરતી નથી. ઘણા લોકોને તેના માટે ઓપરેશનની જરૂર પડતી નથી.

પણ એકવાર પથરીનો દુખાવો શરૂ થાય, પછી તે ફરી થવાની શક્યતા વધારે હોય છે. ત્યારે આવી ગૂંચવણો પણ થઈ શકે છે:

• પિત્તાશયમાં સોજો અને ઇન્ફેક્શન (cholecystitis)
• પથરી પિત્તનળીમાં સરકી જાય, જેનાથી કમળો કે ઇન્ફેક્શન (cholangitis) થાય
• સ્વાદુપિંડનો સોજો (pancreatitis)

એટલે દુખાવો થયો હોય તો સમયસર સર્જનની સલાહ લેવી.

• પેટની સોનોગ્રાફી (Ultrasound): પથરી જોવા માટેની મુખ્ય અને સરળ તપાસ. તપાસ પહેલાં લગભગ 6 કલાક ભૂખ્યા પેટે રહેવું.
• લોહીની તપાસ: લીવર ફંક્શન ટેસ્ટ (LFT) અને CBC. પેટની વચ્ચે દુખાવો હોય તો amylase/lipase.
• MRCP: પથરી પિત્તનળીમાં ઉતરી હોવાની શંકા હોય ત્યારે.
• જરૂર પડે તો CT scan કે EUS (endoscopic ultrasound).

• તકલીફ વગરની પથરી: મોટાભાગે ફક્ત ધ્યાન રાખવું પૂરતું છે. તમારા રિપોર્ટ જોઈને ડૉક્ટર કહેશે કે ઓપરેશન જરૂરી છે કે નહીં.
• દુખાવો કરતી પથરી: દૂરબીનથી પિત્તાશય કાઢવાનું ઓપરેશન (laparoscopic cholecystectomy) માન્ય સારવાર છે. 3–4 નાના કાપા થાય, સામાન્ય રીતે 1–2 દિવસ હોસ્પિટલમાં રહેવું પડે, અને લગભગ એક અઠવાડિયામાં રોજનું કામ શરૂ થઈ જાય.
• પિત્તનળીમાં પથરી: ઓપરેશન પહેલાં કે સાથે ERCP થી પથરી કાઢવામાં આવે છે.
• દવાથી પથરી ઓગાળવાનું ભાગ્યે જ કામ કરે છે, અને દવા બંધ કર્યા પછી પથરી પાછી બને છે. પિત્તાશય રાખીને ફક્ત પથરી કાઢવાથી પણ પથરી ફરી બને છે.

વધુ વાંચો: Dr Harsh Shah પાસે ગૉલબ્લૅડરની પથરીની સારવાર.

તે તમારી પથરીના કદ અને સંખ્યા, તમારી તકલીફ, ગૂંચવણ થઈ છે કે નહીં, તમારી ઉંમર અને બીજી બીમારીઓ પર આધાર રાખે છે.

તમારી સોનોગ્રાફી અને લોહીના રિપોર્ટ લઈને સર્જનને મળો. આ પ્રશ્નો પૂછી શકો:

• મારે ઓપરેશનની જરૂર છે, કે રાહ જોઈ શકાય?
• ઓપરેશન દૂરબીનથી થશે?
• કેટલા દિવસ હોસ્પિટલમાં રહેવું પડશે, અને કામ પર ક્યારે જઈ શકાય?

પિત્તાશય કાઢી નાખ્યા પછી તેમાં પથરી ફરી થઈ શકતી નથી. ભાગ્યે જ પિત્તનળીમાં પથરી બની શકે છે.

પથરીનું જોખમ ઘટાડવા માટે:

• વજન કાબૂમાં રાખો. વજન ઘટાડવું હોય તો ધીમે ધીમે ઘટાડો, ક્રેશ ડાયેટ ન કરો.
• નિયમિત સમયે જમો અને લાંબા ઉપવાસ ટાળો.
• શાકભાજી, ફળ અને આખા અનાજ જેવો રેસાવાળો ખોરાક લો. તળેલું ઓછું ખાઓ.
• રોજ ચાલવા કે કસરત કરવાનું રાખો.

ઓપરેશન પછીના શરૂઆતના અઠવાડિયામાં હળવો, ઓછી ચરબીવાળો ખોરાક લેવો.