Skip to main contentછેલ્લે અપડેટ: 15-Nov-2026
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Food Pipe Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ
ટૂંકમાં
ભારતમાં અન્નનળીનું કેન્સર મોટા ભાગે તમાકુ, દારૂ, બહુ ગરમ પીણાં અને ક્ષારથી થયેલી ઈજા સાથે જોડાયેલું છે. ગુટખા અને તમાકુવાળું પાન પણ તમાકુ જ ગણાય. શહેરોમાં રિફ્લક્સ અને વધુ વજન જોખમ વધારે છે.
તે ઉત્તર-પૂર્વ ભારત અને ગંગાના પટ્ટામાં ઘણી વાર જોવા મળે છે. ઉત્તર-પૂર્વમાં મહિલાઓને પણ પુરુષો જેટલું જ થાય છે.
તે મોડું પકડાય છે, કારણ કે શરૂઆતની ગળવાની તકલીફ અવગણવી સહેલી છે. તમારું જોખમ જાણશો તો વહેલા પગલું ભરી શકશો.
અન્નનળીના કેન્સરની પૂરી માહિતી માટે, પહેલા લક્ષણથી સારવારની પસંદગી સુધી, અમારું અન્નનળીના કેન્સરની સારવાર પાનું વાંચો. આ લેખ સમજાવે છે કે જોખમ કોને છે અને કેમ.
દુનિયાના જાણીતા કેન્સરમાં તે એક છે, અને ગંભીર પણ. તેના બે મુખ્ય પ્રકાર છે, અને દરેકનો પોતાનો નકશો છે.
અન્નનળી એટલે ગળાથી પેટ સુધી ખોરાક લઈ જતી નળી. તેની અંદરની પરતમાં કોઈ પણ ઊંચાઈએ કેન્સર શરૂ થઈ શકે. દુનિયાભરમાં તે સ્ત્રીઓ કરતાં પુરુષોમાં વધુ થાય છે. એશિયા અને આફ્રિકાના કેટલાક ભાગોમાં તે ઘણું વધારે છે. પશ્ચિમના દેશોમાં બીજો પ્રકાર વધી રહ્યો છે.
| બાબત | સ્ક્વેમસ પ્રકાર | ગ્રંથિ પ્રકાર (adenocarcinoma) |
|---|---|---|
| સામાન્ય રીતે ક્યાંથી શરૂ થાય | અન્નનળીનો ઉપલો અને વચ્ચેનો ભાગ | નીચેનો ભાગ, પેટની નજીક |
| ક્યાં વધુ જોવા મળે | એશિયા, ઉત્તર અને ઉત્તર-પૂર્વ ભારત સહિત, અને આફ્રિકાના કેટલાક ભાગ | પશ્ચિમના દેશો અને ભારતનાં મોટાં શહેરો |
| મુખ્ય કારણો | તમાકુ, દારૂ, ગરમ પીણાં, ક્ષારથી ઈજા | વર્ષોનું રિફ્લક્સ, બેરેટ્સ અન્નનળી, વધુ વજન |
| વલણ | સ્થિર, જ્યાં તમાકુ ઘટે ત્યાં ધીમે ધીમે ઘટે છે | છેલ્લાં દાયકાઓમાં વધી રહ્યું છે |
પ્રકાર મહત્ત્વનો છે, કારણ કે તે કારણ તરફ ઈશારો કરે છે અને સારવારની દિશા નક્કી કરે છે. બાયોપ્સી બંનેને અલગ પાડે છે.
દુનિયાના સ્ક્વેમસ અન્નનળીના કેન્સરનો મોટો હિસ્સો ભારતમાં છે, ખાસ કરીને ઉત્તર-પૂર્વ અને ગંગાના મેદાનમાં. મોટાં મેટ્રો શહેરોમાં ગ્રંથિ પ્રકાર વધી રહ્યો છે.
આસામ, મિઝોરમ, મણિપુર અને સિક્કિમ જેવાં ઉત્તર-પૂર્વનાં રાજ્યોમાં દુનિયાના ઊંચામાં ઊંચા દરમાંના દર જોવા મળે છે. બિહાર અને આસપાસનાં રાજ્યો સહિત ગંગાનો પટ્ટો પણ મોટો બોજ ઉઠાવે છે. આમાંનાં મોટા ભાગનાં કેન્સર સ્ક્વેમસ પ્રકારનાં હોય છે.
મુંબઈ, દિલ્હી અને બેંગલુરુ જેવાં શહેરોમાં ચિત્ર અલગ છે. અહીં ગ્રંથિ પ્રકારનો હિસ્સો વધી રહ્યો છે. શહેરી જીવનમાં ખોરાક, વજન અને રિફ્લક્સમાં આવેલા ફેરફાર સાથે તે મેળ ખાય છે. ગુજરાતમાં પણ તેનો પોતાનો હિસ્સો છે, જે મુખ્યત્વે તમાકુ અને ગુટખા ચાવવા સાથે જોડાયેલો છે.
ભારતમાં કોઈ પણ સ્વરૂપની તમાકુ મુખ્ય કારણ છે. દારૂ, બહુ ગરમ પીણાં, ક્ષારથી ઈજા અને વર્ષોનું રિફ્લક્સ તેમાં ઉમેરાય છે, અને કેટલાંક જોખમ ભેગાં થતાં ગુણાય છે.
| જોખમનું કારણ | શું કરે છે | કયો પ્રકાર |
|---|---|---|
| બીડી-સિગારેટ, ગુટખા, તમાકુવાળું પાન | અંદરની પરતને વારંવાર ઈજા કરે છે | સ્ક્વેમસ |
| દારૂ | નુકસાન વધારે છે, તમાકુ સાથે ઘણું વધારે | સ્ક્વેમસ |
| બહુ ગરમ ચા કે બીજાં પીણાં | દરેક ઘૂંટડે પરતને દઝાડે છે | સ્ક્વેમસ |
| ભૂતકાળમાં ક્ષાર કે તેજાબ ગળી જવો | નળીમાં ડાઘ પાડે છે; ઘણાં વર્ષો પછી કેન્સર થઈ શકે | સ્ક્વેમસ |
| વર્ષોનું એસિડ રિફ્લક્સ અને બેરેટ્સ અન્નનળી | પરતને ગ્રંથિ જેવા પ્રકારમાં બદલે છે | ગ્રંથિ પ્રકાર |
| વધુ વજન, ખાસ કરીને પેટ પર | એસિડને ઉપર ધકેલે છે અને રિફ્લક્સ વધારે છે | ગ્રંથિ પ્રકાર |
પહેલાં તમાકુ છોડવી જોઈએ. અન્નનળી માટે ચાવવું એ ધૂમ્રપાન કરતાં સલામત વિકલ્પ નથી, અને ઘણા લોકો બંને કરે છે.
નળીમાં ડાઘ પાડતી કે પહોળી કરતી કેટલીક બીમારીઓ અને કેટલાંક દુર્લભ કુટુંબિક કારણો પણ જોખમ વધારે છે, પણ તે ઓછાં જોવા મળે છે. વર્ષોથી રિફ્લક્સ હોય તો બેરેટ્સમાંથી કેન્સર થાય કે નહીં તે અમારો લેખ સાચું જોખમ સાદી ભાષામાં સમજાવે છે.
દુનિયાભરમાં તે પુરુષોમાં વધુ થાય છે. ઉત્તર-પૂર્વ ભારતમાં મહિલાઓને લગભગ એટલું જ થાય છે, કારણ કે તમાકુ અને ગરમ ચાની ટેવ સરખી છે.
મોટા ભાગના લોકોનું નિદાન પાછલી ઉંમરે થાય છે, જોકે સ્ક્વેમસ પ્રકાર ગ્રંથિ પ્રકાર કરતાં થોડો વહેલો દેખાય છે. ઉત્તર-પૂર્વમાં ઘણા દર્દીઓ પચાસેક વર્ષની આસપાસના હોય છે. વર્ષોની ટેવ કે રિફ્લક્સવાળી નાની ઉંમરની વ્યક્તિ પણ સલામત નથી.
સ્ત્રી હોવાથી રક્ષણ મળતું નથી, જો તમે તમાકુ ચાવતાં હો કે વર્ષોથી વાપરતાં હો. કેટલાક સમુદાયોમાં મહિલાઓ પુરુષો કરતાં વધુ ચાવે છે, અને તેમનું જોખમ તેને અનુસરે છે.
શરૂઆતનો રોગ સામાન્ય રીતે દુખતો નથી અને બહુ તકલીફ કરતો નથી. ખોરાક અટકવા લાગે ત્યાં સુધીમાં ગાંઠ ઘણી વાર ઊંડા તબક્કે પહોંચી ગઈ હોય છે.
ખોરાક અટકે એટલી નળી સાંકડી થાય તે પહેલાં ગાંઠ ઘણી મોટી થઈ શકે. લોકો નરમ ખોરાક લઈને અને વધુ ચાવીને ગોઠવી લે છે, એટલે શરૂઆતની નિશાની ચૂકી જવાય છે. વજન ઘટે તો તેને ઉંમર કે ખોરાકનું કારણ ગણી લેવાય છે.
કેન્સર વહેલું પકડાય તો સારવારના વિકલ્પો વધુ હોય છે, જેમાં નાની ગાંઠને સ્કોપ વડે દૂર કરવાનો સમાવેશ થાય છે. એટલે યોગ્ય વ્યક્તિ માટે ટૂંકો સ્કોપ કરાવવો યોગ્ય છે.
તમાકુ છોડો, દારૂ ઘટાડો, પીણાં ઠંડાં થવા દો અને વર્ષોનું રિફ્લક્સ સંભાળો. આ પગલાં બંને પ્રકારની શક્યતા ઘટાડે છે.
વર્ષોથી રિફ્લક્સ કે બેરેટ્સ અન્નનળી હોય તેમને સમયે સમયે સ્કોપની જરૂર પડી શકે. તે નિર્ણય તમારા ડૉક્ટર તમારા પોતાના ઇતિહાસ પરથી લે છે.
ગળવાની તકલીફ નવી હોય અને વધતી જતી હોય તો મહિનાઓમાં નહીં, દિવસોમાં ડૉક્ટરને બતાવો. વજન ઘટે ત્યાં સુધી રાહ ન જુઓ.
હા. દુનિયાના અન્નનળીના કેન્સરનો મોટો હિસ્સો ભારતમાં છે, ખાસ કરીને ઉત્તર-પૂર્વ અને ગંગાના મેદાનમાં. આ વિસ્તારોમાં સ્ક્વેમસ પ્રકાર સામાન્ય છે.
હા. ગુટખા, મસાલા, ખૈની, બીડી, સિગારેટ અને તમાકુવાળું પાન, બધું અન્નનળીની પરતને ઈજા કરે છે. ધૂમ્રપાન અને ચાવવું સાથે, અથવા દારૂ સાથે, જોખમ વધુ વધારે છે.
બહુ ગરમ પીણાં સ્ક્વેમસ અન્નનળીના કેન્સર સાથે જોડાયેલાં છે. ચા અને સૂપ આરામથી ઘૂંટડો લેવાય એટલાં ઠંડાં થવા દેવાં એ સરળ અને સમજદાર ટેવ છે.
હા. દુનિયાભરમાં તે પુરુષોમાં વધુ છે. ઉત્તર-પૂર્વ ભારતમાં તમાકુ અને ગરમ ચાની સરખી ટેવને કારણે મહિલાઓને લગભગ એટલું જ થાય છે.
વર્ષોનું રિફ્લક્સ નીચલી અન્નનળીની પરત બદલી શકે છે, જેને બેરેટ્સ અન્નનળી કહે છે. તેમાંથી થોડા લોકોને ગ્રંથિ પ્રકારનું કેન્સર થાય છે. બળતરાવાળા મોટા ભાગના લોકોને કેન્સર થતું નથી, પણ વર્ષોનાં લક્ષણોની તપાસ કરાવવી જોઈએ.
ભાગ્યે જ. મોટા ભાગના કિસ્સા ટેવો અને સંપર્કથી થાય છે, કુટુંબના જનીનથી નહીં. કેટલીક દુર્લભ વારસાગત સ્થિતિઓ જોખમ વધારે છે. સગાંને થયું હોય તો ડૉક્ટરને કહો.
ગળતી વખતે ખોરાક અટકવો, ખાસ કરીને નવો હોય અને વધતો જાય. વજન ઘટવું, ગળતી વખતે દુખાવો અને લોહીની ઉલટી પણ તરત તપાસ માગે છે.
અન્નનળીના કેન્સર અને તેની સારવારની પૂરી માહિતી માટે અન્નનળીના કેન્સરની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. મુસાફરી પહેલાંના પ્રશ્નો માટે +91-63555-64601 પર ફોન કરો.
ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601
તમે તમાકુ ચાવો છો, બહુ ગરમ ચા પીઓ છો કે વર્ષોથી એસિડ રિફ્લક્સ છે? અમદાવાદના અન્નનળીના કેન્સરના સર્જન Dr Harsh Shah તમારો ઇતિહાસ જોઈને સમજાવશે કે તેનો અર્થ શું થાય. જૂના રિપોર્ટ કન્સલ્ટેશનમાં સાથે લાવો. ગળવામાં નવી તકલીફ હોય તો સ્કોપ વહેલો કરાવવો જોઈએ. ફોન કરી શકો અથવા સંદેશથી પણ સમય લઈ શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.
