WhatsApp Skip to main content

Dr. Harsh J Shah

ક્રોનિક પેન્ક્રિયાટાઇટિસ: વર્ષોમાં સ્વાદુપિંડ કેવી રીતે ડાઘવાળું બને?

છેલ્લે સુધાર્યું: 21 નવેમ્બર 2026

Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah, પેટ અને કેન્સરના સર્જન, અમદાવાદ

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ

ટૂંકમાં

ક્રોનિક પેન્ક્રિયાટાઇટિસ ધીમે ધીમે પડતા ડાઘનો રોગ છે. વારંવારની ઈજાથી ગ્રંથિ સૂજે છે અને રૂઝ આવતાં કામ કરતા કોષોની જગ્યાએ ડાઘ રહી જાય છે.

ડાઘથી નળી સાંકડી થાય છે અને પથરી બને છે. ગ્રંથિમાં દબાણ વધે છે, અને દબાણ તથા ચેતાઓ મળીને દુખાવો કરે છે.

ઘણાં વર્ષો પછી પહેલાં પાચન અને પછી ઇન્સ્યુલિન ઘટે છે. વહેલી સારવારથી નુકસાન ધીમું પડે છે, પણ ડાઘ પાછા સારા થતા નથી.

દુખાવો, એન્ઝાઇમની ગોળીઓ, દૂરબીન અને ઓપરેશનની સારવાર અમારા ક્રોનિક પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર પાનામાં છે. આ લેખ સમજાવે છે કે ગ્રંથિની અંદર શું બગડે છે અને રોગ વર્ષો દરમિયાન કેવી રીતે આગળ વધે છે.

ક્રોનિક પેન્ક્રિયાટાઇટિસની શરૂઆત કેવી રીતે થાય છે?

શરૂઆત એવી ઈજાથી થાય છે જેમાંથી ગ્રંથિ બહાર આવી શકતી નથી, જેમ કે દારૂ, તમાકુ, જનીનમાં ફેરફાર કે વારંવારના તીવ્ર હુમલા.

સ્વાદુપિંડ તીવ્ર પાચક રસ બનાવે છે. આ રસ આંતરડા સુધી પહોંચે ત્યાં સુધી બંધ રહેવા જોઈએ. જો કોઈ ઈજાથી તે વહેલા ચાલુ થઈ જાય, તો ગ્રંથિ પોતાને જ પચાવવા લાગે છે. તેનાથી સોજો અને બળતરા થાય છે.

તંદુરસ્ત ગ્રંથિ આ નુકસાન ભરપાઈ કરીને પાછી સામાન્ય થઈ જાય છે. કેટલાક લોકોમાં રૂઝ પૂરી થતી નથી. કારણ ચાલુ રહે છે, અથવા જનીનમાં ફેરફારથી ગ્રંથિ નબળી હોય છે. બળતરા ચાલતી રહે છે અને ગ્રંથિ નવા કામ કરતા કોષોને બદલે ડાઘથી રૂઝાવા લાગે છે. કારણો વિગતે અમારા ક્રોનિક પેન્ક્રિયાટાઇટિસ શાથી થાય છે લેખમાં છે.

ગ્રંથિ ડાઘમાં કેવી રીતે ફેરવાય છે?

બળતરા ડાઘ બનાવતા તારા જેવા કોષોને જગાડે છે, એટલે દરેક હુમલો થોડો વધુ ડાઘ પાછળ છોડી જાય છે.

ડૉક્ટરો આ પ્રવાસને નેક્રોસિસથી ફાઇબ્રોસિસ સુધીનો માર્ગ કહે છે. નેક્રોસિસ એટલે ઈજાગ્રસ્ત ગ્રંથિમાં કોષોનું મૃત્યુ. ફાઇબ્રોસિસ એટલે ડાઘ. પહેલા ગંભીર હુમલા પછી ગ્રંથિમાં સ્ટેલેટ કોષો નામના ખાસ કોષો જાગે છે. તેમનું કામ રૂઝ લાવવાનું છે, પણ બળતરા ક્યારેય શાંત ન થાય તો તેઓ ડાઘ બનાવતા જ રહે છે.

પહેલો હુમલો મહત્ત્વનો છે, પણ આખી વાત નથી. દરેક નવો હુમલો ગ્રંથિને એ જ માર્ગ પર એક પગલું આગળ ધકેલે છે. એટલે સ્પષ્ટ કારણ વિનાનો બીજો હુમલો થાય તો કારણ શોધવું જોઈએ.

એક ઈજાથી ડાઘવાળી ગ્રંથિ સુધી
પગલુંગ્રંથિમાં શું થાય છે
ઈજાપાચક રસ વહેલા ચાલુ થઈ કોષોને નુકસાન કરે છે
બળતરારક્ષક કોષો આવે છે અને ગ્રંથિ સૂજે છે
રૂઝસ્ટેલેટ કોષો જાગીને ડાઘ બનાવવા લાગે છે
પુનરાવર્તનદરેક નવો હુમલો ડાઘ ઉમેરે છે અને કામ કરતા કોષો ઘટાડે છે
ડાઘગ્રંથિ સંકોચાય છે, કડક થાય છે અને ઘણી વાર કૅલ્શિયમથી ભરાય છે

નળીની અંદર શું બદલાય છે?

નળી કેટલીક જગ્યાએ સાંકડી થાય છે અને તેની પાછળ પહોળી થાય છે. પ્રોટીનની ગાંઠ અને પથરી બને છે, અને નળી અવરોધોની હારમાળા બની જાય છે.

સ્વાદુપિંડની નળી રસને આંતરડા સુધી પહોંચાડે છે. ક્રોનિક પેન્ક્રિયાટાઇટિસમાં રસ ઘટ્ટ બને છે અને પ્રોટીનથી ભરપૂર થાય છે. પ્રોટીન જામીને ગાંઠ બનાવે છે અને તેના પર કૅલ્શિયમ બેસીને પથરી બને છે. ભારતમાં, ખાસ કરીને યુવાન દર્દીઓમાં, મોટી પથરી ઘણી વાર જોવા મળે છે.

  • ડાઘ નળીને દબાવીને સાંકડા ભાગ બનાવે છે.
  • પથરી અને ગાંઠ રસનો પ્રવાહ અટકાવે છે.
  • દરેક અવરોધ પાછળની નળી પહોળી થાય છે, એટલે સ્કેનમાં આખી નળી મણકાની માળા જેવી દેખાય છે.
  • બહાર ન નીકળી શકતો રસ ગ્રંથિની અંદર દબાણ વધારે છે.

મોટા ભાગની સારવારનું નિશાન આ અવરોધાયેલી નળી હોય છે. દૂરબીન અને ઓપરેશનનો હેતુ માર્ગ ખોલવાનો અને દબાણ ઘટાડવાનો છે. અમારા સ્વાદુપિંડની પથરી માટે દૂરબીન અને લિથોટ્રિપ્સી લેખ અને Frey અને Puestow ઓપરેશન લેખ જુઓ.

દુખાવો કેમ આવે છે અને કેમ બદલાય છે?

દુખાવાનાં એક કરતાં વધુ કારણ છે: નળીમાં દબાણ, ગ્રંથિની અંદરની સૂજેલી ચેતાઓ, અને દુખાવો મોકલવાનું શીખી ગયેલું ચેતાતંત્ર.

રોગની શરૂઆતમાં દુખાવો ઘણી વાર હુમલા રૂપે આવે છે. તે પેટના ઉપરના ભાગમાં થાય છે અને પીઠ સુધી જાય છે. જમ્યા પછી કે દારૂ પછી તે વધી શકે. હુમલા વચ્ચે વ્યક્તિ સારી લાગે છે.

પાછળથી ચિત્ર બદલાય છે. ગ્રંથિની અંદરની ચેતાઓ જાડી અને સૂજેલી થાય છે, અને દુખાવો સતત બની શકે. લાંબા સમયના રોગમાં મગજ પણ દુખાવો શીખી લે છે, એટલે નળી સાફ થયા પછી પણ તે ચાલુ રહી શકે. એટલે રાહ જોવા કરતાં વહેલી સારવાર ઘણી વાર વધારે કામ આપે છે. વધુ સમજ માટે દુખાવાનાં કારણો અને દવાઓ લેખ જુઓ.

કેટલાક લોકોને ઘણાં વર્ષો પછી દુખાવો ઓછો થતો લાગે છે. આ હંમેશાં સારા સમાચાર નથી. તેનો અર્થ એટલો પણ હોઈ શકે કે કામ કરતી ગ્રંથિ બહુ ઓછી બચી છે.

વર્ષો દરમિયાન કયા તબક્કા આવે છે?

રોગ હુમલાવાળા શરૂઆતના તબક્કાથી નળીના નુકસાનવાળા સ્થિર તબક્કે, અને પછી ગ્રંથિ નિષ્ફળ થતા આગળના તબક્કે પહોંચે છે.

ગતિ દરેકમાં અલગ હોય છે. જે દારૂ કે ધૂમ્રપાન ચાલુ રાખે તે સામાન્ય રીતે ઝડપથી આગળ વધે છે. જે કારણ દૂર કરે અને અવરોધાયેલી નળીની વહેલી સારવાર કરાવે તેનો રોગ ઘણી વાર ધીમે ચાલે છે.

ક્રોનિક પેન્ક્રિયાટાઇટિસના તબક્કા
તબક્કોસામાન્ય ચિત્ર
શરૂઆતનોદુખાવાના હુમલા અને સામાન્ય પાચન. સ્કેન લગભગ સામાન્ય હોઈ શકે.
સ્થિરસ્કેનમાં નળીના ફેરફાર અને પથરી. દુખાવો વારંવાર. પાચન બગડવા લાગે છે.
આગળનોસંકોચાયેલી, કૅલ્શિયમવાળી ગ્રંથિ. ચીકણો મળ, વજન ઘટવું અને ડાયાબિટીસ સામાન્ય.

જ્યારે દુખાવો શાંત થઈ ગયો હોય પણ ગ્રંથિએ કામ કરવાનું બંધ કર્યું હોય, ત્યારે ડૉક્ટરો છેલ્લા તબક્કાને “બળી ગયેલો” તબક્કો કહે છે. ત્યારે પણ બીજી તકલીફોની સંભાળ જરૂરી બની શકે.

ગ્રંથિ ક્યારે કામ કરતી બંધ થાય છે?

સ્વાદુપિંડ પાસે મોટો અનામત ભંડાર છે, એટલે મોટા ભાગની ગ્રંથિ ગયા પછી જ પાચન બગડે છે. પહેલાં ચરબીનું પાચન અને પછી ઇન્સ્યુલિન ઘટે છે.

ગ્રંથિનાં બે કામ છે. તે ખોરાક પચાવતા એન્ઝાઇમ બનાવે છે, અને સુગર કાબૂમાં રાખતું ઇન્સ્યુલિન બનાવે છે. બંને ઘણાં વર્ષોમાં ધીમે ધીમે ઘટે છે.

  • પહેલાં ચરબીનું પાચન બગડે છે. મળ ફિક્કો, ચીકણો અને દુર્ગંધવાળો બને છે અને વજન ઘટે છે.
  • ચરબી ન પચવાથી વિટામિન A, D, E અને K ઘટે છે, અને સમય જતાં હાડકાં નબળાં પડે છે.
  • ડાયાબિટીસ પાછળથી આવે છે, કારણ કે ઇન્સ્યુલિન બનાવતા કોષો પણ બાકીના કોષો સાથે ઘટે છે. આ પ્રકારના ડાયાબિટીસને પૅન્ક્રિયાટોજેનિક ડાયાબિટીસ કહે છે.

જમવા સાથે લેવાતી એન્ઝાઇમની ગોળીઓ પહેલી તકલીફમાં મદદ કરે છે. બીજી તકલીફમાં સુગરનું કાળજીભર્યું નિયંત્રણ જોઈએ, કારણ કે સ્વાદુપિંડના ડાયાબિટીસમાં સુગર ઘટી જવાનું ખરું જોખમ રહે છે. સંભાળની વિગત અમારા ક્રોનિક પેન્ક્રિયાટાઇટિસમાં પાચન અને ડાયાબિટીસ લેખમાં છે.

આગળ જતાં કઈ તકલીફો થઈ શકે?

ડાઘ અને સોજાથી પ્રવાહીની ગાંઠ, સાંકડી પિત્તનળી, આંતરડાના મુખમાં અવરોધ કે બરોળની લોહીની નળીમાં ગઠ્ઠો થઈ શકે.

લાંબા સમયના રોગમાં આ તકલીફો અસામાન્ય નથી. દરેકની પોતાની ચેતવણી હોય છે, અને વહેલી ખબર પડે તો મોટા ભાગે તેની સારવાર થઈ શકે છે.

સ્વાદુપિંડમાં ડાઘ પછી થઈ શકતી તકલીફો
તકલીફચેતવણીનું ચિહ્ન
સ્યુડોસિસ્ટ (પ્રવાહીની ગાંઠ)પેટના ઉપરના ભાગમાં ગાંઠ કે ભરાવ, અથવા નવો દુખાવો
સાંકડી પિત્તનળીઆંખ અને ચામડી પીળી, ઘેરો પેશાબ, ખંજવાળ
આંતરડાનું સાંકડું મુખજમ્યા પછી ઊલટી, જલદી પેટ ભરાઈ જવું
બરોળની લોહીની નળીમાં ગઠ્ઠોઅન્નનળી કે જઠરની સૂજેલી નળીઓમાંથી લોહી વહેવું
સ્વાદુપિંડનું કેન્સરનવું વજન ઘટવું, દુખાવામાં ફેરફાર, કે કમળો

લાંબા સમયના રોગમાં, ધૂમ્રપાન કરનારાઓમાં અને વારસાગત પ્રકારમાં સ્વાદુપિંડના કેન્સરનું જોખમ સામાન્ય કરતાં વધારે છે. સામાન્ય રીતથી અચાનક ફેરફાર થાય તો ફક્ત આશ્વાસન નહીં, તરત સ્કેન કરાવવું જોઈએ. શું ધ્યાનમાં રાખવું તે અમારા ક્રોનિક પેન્ક્રિયાટાઇટિસની તકલીફો લેખમાં છે.

ડાઘની ગતિ ધીમી પાડી શકાય?

ડાઘ પાછા સારા થતા નથી, પણ કારણ દૂર કરીને અને અવરોધાયેલી નળી વહેલી ખોલીને ગતિ ધીમી પાડી શકાય છે.

જે નુકસાન થઈ ગયું તે રહે છે. આપણે એ બદલી શકીએ કે હજી કેટલું નુકસાન થાય. ચાર પગલાં ખાસ મહત્ત્વનાં છે.

  1. દારૂ અને તમાકુ સંપૂર્ણ બંધ કરો. દારૂ ન પીનારામાં પણ ધૂમ્રપાનથી પથરી અને ડાઘ ઝડપથી વધે છે.
  2. જે કારણની સારવાર થઈ શકે તેની સારવાર કરો, જેમ કે લોહીમાં ચરબી વધારે, કૅલ્શિયમ વધારે કે ઓટોઇમ્યુન રોગ.
  3. દુખાવો અને ચેતાના ફેરફાર સ્થિર થઈ જાય તે પહેલાં દૂરબીન કે ઓપરેશનથી અવરોધાયેલી નળી ખોલો.
  4. દર વર્ષે પાચન, વજન, વિટામિન અને સુગર તપાસો અને જે મળે તેની સારવાર કરો.

પરામર્શમાં બધા સ્કેન અને રિપોર્ટ સાથે લાવો. Dr Harsh Shah તમારી સાથે તે જોશે, રોગ કયા તબક્કે છે તે સમજાવશે અને આગળનું પગલું નક્કી કરશે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

ક્રોનિક પેન્ક્રિયાટાઇટિસમાં સ્વાદુપિંડની અંદર શું થાય છે?

વારંવારની ઈજાથી ગ્રંથિ સૂજે છે, ડાઘથી રૂઝાય છે અને કામ કરતા કોષો ગુમાવે છે. નળીઓ સાંકડી થાય છે કે પથરીથી ભરાય છે, અને ધીમે ધીમે એન્ઝાઇમ તથા ઇન્સ્યુલિન બનવાનું ઘટે છે.

શું ક્રોનિક પેન્ક્રિયાટાઇટિસનું નુકસાન કાયમી હોય છે?

મોટા ભાગે હા. ડાઘ પાછા કામ કરતી ગ્રંથિ બનતા નથી. દારૂ અને તમાકુ બંધ કરવાથી અને અવરોધાયેલી નળી ખોલવાથી વધુ નુકસાન ધીમું પડી શકે.

રોગ આગળ વધે ત્યારે શું દુખાવો જતો રહે છે?

ક્યારેક. છેલ્લા તબક્કામાં કામ કરતી ગ્રંથિ ઓછી બચે ત્યારે દુખાવો ઘટી શકે, પણ ઘણી વાર ચાલુ રહે છે. દુખાવો ઘટવાનો અર્થ રોગ ગયો એવો નથી.

પાચન અને ઇન્સ્યુલિન ઘટવામાં કેટલો સમય લાગે છે?

સામાન્ય રીતે ઘણાં વર્ષો લાગે છે. મોટા ભાગના લોકોમાં પહેલાં ચરબીનું પાચન બગડે છે અને ડાયાબિટીસ ઘણી વાર પાછળથી આવે છે.

શું ક્રોનિક પેન્ક્રિયાટાઇટિસ હંમેશાં વધતો જ જાય છે?

તે એક જ દિશામાં આગળ વધવાનું વલણ ધરાવે છે, પણ ગતિ અલગ હોય છે. કારણ દૂર કરવાથી અને અવરોધની વહેલી સારવારથી ગતિ ધીમી રાખી શકાય.

શું ક્રોનિક પેન્ક્રિયાટાઇટિસથી કેન્સર થઈ શકે?

સ્વાદુપિંડના કેન્સરનું જોખમ સામાન્ય કરતાં વધારે છે, ખાસ કરીને લાંબા સમયના રોગમાં, ધૂમ્રપાન કરનારાઓમાં અને વારસાગત પ્રકારમાં. લક્ષણોમાં નવો તીવ્ર ફેરફાર થાય તો તરત સ્કેન કરાવવું જોઈએ.

આગળ વધેલા ક્રોનિક પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર કયા ડૉક્ટર કરે?

પેટ અને સ્વાદુપિંડના સર્જન, દૂરબીનના નિષ્ણાત, આહાર નિષ્ણાત અને ડાયાબિટીસના ડૉક્ટરની ટીમ સારી રીતે કામ કરે છે, કારણ કે રોગ દુખાવો, પાચન અને સુગર ત્રણેયને અસર કરે છે.

સંબંધિત પાનાં

દુખાવો, એન્ઝાઇમની ગોળીઓ, દૂરબીનની સારવાર અને ઓપરેશન માટે ક્રોનિક પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર પાનાથી શરૂ કરો. આવતા પહેલાં પ્રશ્નો હોય તો +91-63555-64601 પર ફોન કરો.

Dr Harsh Shah ક્યાં તપાસે છે

ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601

તમને કહેવાયું છે કે સ્વાદુપિંડમાં ડાઘ પડ્યા છે, અને આવનારાં વર્ષોમાં શું થશે તેની ચિંતા છે? અમદાવાદના પેટ અને સ્વાદુપિંડના સર્જન Dr Harsh Shah સમજાવે છે કે રોગ કેવી રીતે આગળ વધે છે અને ક્યારે પગલું લેવું. તમે અમને ફોન કે WhatsApp સંદેશ પણ કરી શકો. Call For Appointment Book on WhatsApp Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Get health updates from Dr Harsh Shah on WhatsApp

Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.

Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.

Dr. Harsh J Shah
Dr Harsh Shah, Gastro, Cancer & Laparoscopic Surgeon, Ahmedabad
Privacy Overview

This website uses cookies so that we can provide you with the best user experience possible. Cookie information is stored in your browser and performs functions such as recognising you when you return to our website and helping our team to understand which sections of the website you find most interesting and useful.