WhatsApp Skip to main content

Dr. Harsh J Shah

સ્વાદુપિંડ પાસે પ્રવાહી: CT અને EUS શું બતાવે છે?

છેલ્લે સુધાર્યું: 7 નવેમ્બર 2026

Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Dr Harsh Shah, પેટ અને કેન્સરના સર્જન, અમદાવાદ

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon
Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad · 18 વર્ષનો અનુભવ

ટૂંકમાં

સ્વાદુપિંડના સોજા પછી તેની પાસે પ્રવાહી જમા થઈ શકે છે, જે CT સ્કેનમાં દેખાય છે. સ્યુડોસિસ્ટમાં ફક્ત પ્રવાહી હોય, અને બીજામાં મૃત પેશી પણ હોય.

CT કદ, દીવાલ અને જગ્યા બતાવે છે. EUS પેટની અંદરથી જોઈને ઘન કચરો, પાસેની લોહીની નળીઓ અને દીવાલ વધુ સ્પષ્ટ બતાવે છે.

ઘણા ભરાવાને કોઈ પ્રક્રિયા જોઈતી નથી. સ્કેન પરથી નક્કી થાય છે કે કોને ફક્ત જોતા રહેવું અને કોને પ્રવાહી કઢાવવું.

તીવ્ર સ્વાદુપિંડના સોજાની પહેલી તપાસથી લઈને પ્રવાહી કાઢવા કે ઓપરેશન સુધીની પૂરી માહિતી અમારા તીવ્ર સ્વાદુપિંડના સોજાની સારવાર પાનામાં છે. આ લેખ એક જ પગલું સમજાવે છે: ભરાવાને વાંચવા CT અને EUS કેવી રીતે વપરાય છે.

સ્વાદુપિંડ પાસેનો ભરાવો એટલે શું?

સ્વાદુપિંડના સોજા પછી તેની અંદર કે આસપાસ પ્રવાહીનો, ક્યારેક મૃત પેશી સાથેનો, એક ખિસ્સા જેવો ભાગ બને છે. તેને ભરાવો કહે છે.

સોજો આવે ત્યારે સ્વાદુપિંડમાંથી પાચક રસ બહાર ઝરી શકે છે, અને ગ્રંથિનો થોડો ભાગ મૃત પણ થઈ શકે છે. શરીર તેની ફરતે દીવાલ બનાવવા મથે છે, અને એક ખિસ્સું બને છે.

મોટા ભાગના ખિસ્સાં સોજા પછીના દુખાવા, તાવ કે ભૂખ ન લાગવાને કારણે કરાયેલા સ્કેનમાં મળે છે. કેટલાક અચાનક મળી આવે છે. ખિસ્સું હોવું એ પોતે હંમેશાં સમસ્યા નથી.

સ્યુડોસિસ્ટ કે મૃત પેશીનો ભરાવો: ફરક શું?

બંનેને દીવાલ હોય છે અને બંને લગભગ ચાર અઠવાડિયાં પછી બને છે. સ્યુડોસિસ્ટમાં ફક્ત પ્રવાહી, જ્યારે બીજામાં પ્રવાહી અને ઘન મૃત પેશી હોય છે.

સ્વાદુપિંડના ભરાવાના ચાર પ્રકાર
નામક્યારે દેખાયઅંદર શું હોયદીવાલ
તીવ્ર પ્રવાહીનો ભરાવોપહેલાં ચાર અઠવાડિયાંમાંફક્ત પ્રવાહીસ્પષ્ટ દીવાલ નહીં
તીવ્ર મૃત પેશીનો ભરાવોપહેલાં ચાર અઠવાડિયાંમાંપ્રવાહી અને મૃત પેશીસ્પષ્ટ દીવાલ નહીં
સ્યુડોસિસ્ટચાર અઠવાડિયાં પછીફક્ત પ્રવાહીસ્પષ્ટ દીવાલ
દીવાલથી ઘેરાયેલો મૃત પેશીનો ભાગ (walled-off necrosis)ચાર અઠવાડિયાં પછીપ્રવાહી અને મૃત પેશીસ્પષ્ટ દીવાલ

આ ફરક મહત્ત્વનો છે, કારણ કે આગળનો પ્લાન જુદો હોય છે. ફક્ત પ્રવાહી ઘણી વાર સહેલાઈથી નીકળી જાય છે. મૃત પેશી જાડી હોય છે, અને તેને સાફ કરવા એક કરતાં વધુ પગલાં જોઈએ.

CT સ્કેન શું બતાવે છે?

CT સામાન્ય રીતે પહેલું સ્કેન છે. તે ભરાવો ક્યાં છે, કેટલો મોટો છે, દીવાલ કેટલી જાડી છે અને અંદર હવા છે કે નહીં તે બતાવે છે.

રંગ (કૉન્ટ્રાસ્ટ) સાથેનું CT એ પણ બતાવે છે કે સ્વાદુપિંડને પોતાને હજી પૂરતું લોહી મળે છે કે નહીં. તેના પરથી ટીમ સમજે છે કે ગ્રંથિનો કેટલો ભાગ મૃત થયો છે.

  • કદ અને જગ્યા. ખિસ્સું જઠર, આંતરડા કે પિત્તનળી પર દબાણ કરે છે કે નહીં તે સ્કેનમાં દેખાય છે.
  • દીવાલ. પૂરેપૂરી બનેલી દીવાલ એટલે ખિસ્સું પાકી ગયું છે અને જરૂર પડે તો પ્રવાહી કાઢવા તૈયાર છે.
  • હવાના પરપોટા. ખિસ્સાની અંદર હવા હોય અને સાથે તાવ હોય તો ચેપની શક્યતા રહે છે.
  • પાસેની લોહીની નળીઓ. CT એન્જિયોગ્રાફીમાં ખિસ્સા પાસેની ફૂલેલી લોહીની નળી દેખાઈ શકે છે, જેને સ્યુડોએન્યુરિઝમ કહે છે.

CTની એક મર્યાદા છે. તેમાં જાડું પ્રવાહી અને મૃત પેશી ક્યારેક સરખાં દેખાય છે. એટલે ક્યારેક બીજી તપાસ જોઈએ.

CT પછી MRI કે EUS ક્યારે?

CTમાં પ્રવાહી અને કચરાનો ફરક ન પડે, ખિસ્સાનું કારણ અસ્પષ્ટ હોય, કે પ્રવાહી કાઢવાનું વિચારાતું હોય ત્યારે બીજી તપાસ ઉમેરાય છે.

MRI, અને પિત્તનળી તથા સ્વાદુપિંડની નળીઓનું ખાસ MRI, ઘન કચરાને CT કરતાં સારી રીતે પકડે છે. તે એ પણ બતાવી શકે કે સ્વાદુપિંડની મુખ્ય નળી તૂટી છે કે નહીં, જેની અસર સારવારની પસંદગી પર પડે છે.

EUS એટલે દૂરબીન સાથેનું અલ્ટ્રાસાઉન્ડ. તે જઠરની અંદરથી નજીકનું દૃશ્ય આપે છે, એટલે બહારથી થતાં સ્કેન જે વિગત આપી શકતાં નથી તે તેમાં મળે છે.

EUS વધારામાં શું બતાવે છે?

EUS જઠરની દીવાલમાંથી ખિસ્સાને જુએ છે. તે ઘન કચરો, દીવાલ અને રસ્તામાંની લોહીની નળી બતાવે છે, અને પ્રવાહીનો નમૂનો પણ લઈ શકે છે.

  • કચરો. અંદર ઘન પદાર્થ કેટલો છે તે જોઈ, સ્યુડોસિસ્ટ અને મૃત પેશીના ભરાવા વચ્ચેનો ફરક પાડી શકાય છે.
  • અંતર. ખિસ્સું જઠરની દીવાલથી કેટલું નજીક છે તે મપાય છે, જે પ્રવાહી કાઢવાના પ્લાનમાં કામ લાગે છે.
  • લોહીની નળીઓ. ડૉપ્લરથી રસ્તામાંની ફૂલેલી લોહીની નળી દેખાય છે, જેને ડૉક્ટરે ટાળવી પડે.
  • બીજા પ્રકારના ગઠ્ઠા. ઇતિહાસ સ્પષ્ટ ન હોય તો પ્રવાહીની તપાસથી ખબર પડે કે એ બીજા પ્રકારનો ગઠ્ઠો તો નથી.

EUS પોતે શું છે તે અમારા લેખ એન્ડોસ્કોપિક અલ્ટ્રાસાઉન્ડ (English) માં છે, અને સ્કેન વિશે CT અને MRI (English) લેખ જુઓ.

EUS કેવી રીતે કરાય છે?

તમને બેભાન જેવી ઘેન અપાય છે એટલે તમે ઊંઘમાં રહો છો. મોં વાટે જઠર સુધી લવચીક નળી જાય છે, અને તપાસ ટૂંકી હોય છે.

  1. તપાસ પહેલાં કેટલાક કલાક ભૂખ્યા રહેવાનું હોય છે, અને તમારી દવાઓ, ખાસ કરીને લોહી પાતળું કરનારી, તપાસાય છે.
  2. હાથમાં મુકેલી નળી વાટે ઘેનની દવા અપાય છે.
  3. ડૉક્ટર નળી મોં વાટે જઠર સુધી લઈ જઈ અલ્ટ્રાસાઉન્ડથી ખિસ્સું જુએ છે.
  4. જરૂર હોય તો પાતળી સોયથી ખિસ્સામાંથી થોડું પ્રવાહી લેવાય છે.
  5. થોડી વાર આરામ કરો છો, અને સામાન્ય રીતે એ જ દિવસે ઘેર જાઓ છો, સિવાય કે સાથે કોઈ પ્રક્રિયા કરી હોય.

EUSથી ગંભીર તકલીફ ઓછી થાય છે. તેમાં લોહી વહેવું, ચેપ અને ગળામાં દુખાવો આવી શકે છે. તપાસ પહેલાં તમારા ડૉક્ટર તમારા કેસનાં જોખમો સમજાવે છે.

શું દરેક ભરાવાની સારવાર જોઈએ?

ના. તકલીફ ન કરતું નાનું ખિસ્સું ઘણી વાર ફક્ત ફરી ફરી સ્કેન કરીને જોવાય છે. સારવાર તકલીફ કરતા કે ચેપવાળા ખિસ્સા માટે છે.

ખિસ્સું જઠર કે પિત્તનળીને દબાવે, સતત દુખાવો કરે, ચેપવાળું હોય, કે વધતું જાય તો સારવાર જોઈએ. ઘણાં ખિસ્સાં જાતે નાનાં થઈ જાય છે.

સ્કેનથી ખબર પડે છે કે અંદર શું છે અને દીવાલ કેટલી પાકી છે. પછી પ્રવાહી કેવી રીતે કઢાય, દૂરબીનથી, નળીથી કે ઓપરેશનથી, તે અલગ નિર્ણય છે. તેની વાત અમારા તીવ્ર સ્વાદુપિંડના સોજાની સારવાર પાનામાં છે.

કન્સલ્ટેશનમાં શું સાથે લાવવું?

બધાં CT, MRI અને સોનોગ્રાફીના રિપોર્ટ ઈમેજની ડિસ્ક સાથે, સોજા વખતના દાખલાનું ડિસ્ચાર્જ કાર્ડ અને લોહીના રિપોર્ટ લાવો.

  • બધાં CT, MRI અને સોનોગ્રાફીનાં ચિત્રો અને રિપોર્ટ, જૂના પહેલાં ગોઠવીને
  • સ્વાદુપિંડના સોજા વખતનું ડિસ્ચાર્જ કાર્ડ
  • લોહીના રિપોર્ટ, ખાસ કરીને એમાયલેઝ, લાઇપેઝ અને કાઉન્ટ
  • તમારી દવાઓની યાદી, લોહી પાતળું કરનારી સાથે
  • દુખાવો, તાવ, ઊલટી, વજન ઘટવું અને ખાવા-પીવા વિશેની નોંધ

તમારો સોજો પિત્તાશયની પથરીને કારણે આવ્યો હોય તો પથરીથી થતો સ્વાદુપિંડનો સોજો (English) લેખ સમજાવે છે કે પિત્તાશય કેમ મહત્ત્વનું છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

સ્યુડોસિસ્ટ અને મૃત પેશીના ભરાવામાં શું ફરક છે?

સ્યુડોસિસ્ટમાં ફક્ત પ્રવાહી હોય છે. બીજામાં પ્રવાહી અને ઘન મૃત પેશી હોય છે. બંનેને સ્પષ્ટ દીવાલ હોય છે અને બંને લગભગ ચાર અઠવાડિયાં પછી બને છે.

શું ફક્ત CT સ્કેન ભરાવો ઓળખવા પૂરતું છે?

CT ભરાવો શોધે છે અને તેનું કદ તથા દીવાલ બતાવે છે. ઘન કચરો ચૂકી શકે, એટલે જવાબથી પ્લાન બદલાતો હોય ત્યારે MRI કે EUS ઉમેરાય છે.

શું EUS સલામત છે?

ગંભીર તકલીફ ઓછી થાય છે. તપાસ ઘેનમાં થાય છે, અને લોહી વહેવા કે ચેપ જેવાં જોખમો તે પહેલાં તમને સમજાવાય છે.

EUS માટે દવાખાનામાં રહેવું પડે?

ફક્ત તપાસ માટે સામાન્ય રીતે ઘેન ઊતર્યા પછી એ જ દિવસે ઘેર જઈ શકાય. પ્રવાહી કાઢવાની પ્રક્રિયા કરી હોય તો વધુ રોકાવું પડી શકે.

શું સ્યુડોસિસ્ટ સારવાર વગર જતું રહે?

ઘણાં નાનાં ખિસ્સાં જતાં રહે છે, ખાસ કરીને તકલીફ ન હોય ત્યારે. ફરી સ્કેનથી ખબર પડે છે કે ખિસ્સું નાનું થાય છે કે વધે છે.

સ્વાદુપિંડનો ગઠ્ઠો સ્યુડોસિસ્ટ સિવાય બીજો હોઈ શકે?

હા. સોજાનો સ્પષ્ટ હુમલો ન થયો હોય ત્યારે EUS અને પ્રવાહીની તપાસથી સ્યુડોસિસ્ટ અને બીજા પ્રકારના ગઠ્ઠા વચ્ચેનો ફરક પડે છે.

પહેલી કઈ તપાસ જોઈએ?

સામાન્ય રીતે રંગ સાથેનું CT સ્કેન પહેલું હોય છે. તેનાથી નિર્ણય બદલાવાનો હોય તો જ ડૉક્ટર MRI કે EUS ઉમેરે છે.

સંબંધિત પાનાં

Dr Harsh Shah ક્યાં મળે છે?

ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601

સ્વાદુપિંડના સોજા પછી સ્કેનમાં સ્વાદુપિંડ પાસે પ્રવાહી કે "ગાંઠ જેવું" દેખાયું છે? Dr Harsh Shah તમારું CT અને બધા રિપોર્ટ તમારી સાથે જુએ છે, સમજાવે છે કે એ ભરાવો શેનો બનેલો છે, અને કહે છે કે EUS જેવી બીજી તપાસ ઉપયોગી થશે કે નહીં. કન્સલ્ટેશન બુક કરો અને તમારાં બધાં સ્કેન તથા રિપોર્ટ સાથે લાવો. ફોન પણ કરી શકો, કે WhatsApp પર સંદેશ મોકલી શકો. Call +91-63555-64601 WhatsApp પર પૂછો

Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Get health updates from Dr Harsh Shah on WhatsApp

Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.

Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.

Dr. Harsh J Shah
Dr Harsh Shah, Gastro, Cancer & Laparoscopic Surgeon, Ahmedabad
Privacy Overview

This website uses cookies so that we can provide you with the best user experience possible. Cookie information is stored in your browser and performs functions such as recognising you when you return to our website and helping our team to understand which sections of the website you find most interesting and useful.