Skip to main contentઅમદાવાદ અને ગાંધીનગર · ડૉ. હર્ષ શાહ, Rectal Cancer Surgeon
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
મળાશય (rectum) ના વચ્ચેના ભાગમાં થયેલું કેન્સર sphincter થી એટલું દૂર હોય છે કે આંતરડું લગભગ હંમેશાં પાછું જોડી શકાય — operation એટલે anterior resection સાથે total mesorectal excision, અને કાયમી કોથળી ભાગ્યે જ જરૂરી પડે. ખરો સવાલ જુદો છે: તમારે radiotherapy ની જરૂર છે ખરી? મધ્ય મળાશયના અમુક કેન્સરમાં હવે જવાબ ના છે — operation પહેલાં માત્ર chemotherapy પૂરતી થઈ પડે છે. તમે કયા જૂથમાં આવો છો એ તમારું pelvic MRI નક્કી કરે છે.

Dr. Jivraj Mehta Hospital
ડૉ. હર્ષ શાહ
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Rectal Cancer Surgeon
· Dr. Jivraj Mehta Hospital, વાસણા, અમદાવાદ
Surgical gastroenterology માં બે વાર qualified, અને એટલાં વર્ષોની practice કે આ નિર્ણયોનું પરિણામ અઠવાડિયાંમાં નહીં પણ વર્ષોમાં જોયું હોય. મળાશયના કેન્સરમાં પહેલા પંદર દિવસમાં લેવાયેલો નિર્ણય આવનારાં વીસ વર્ષ કેવાં જશે એ નક્કી કરે છે — એટલે એ નિર્ણય ધીરજથી, અને એકલા હાથે નહીં પણ આખી team સાથે, લેવાય છે.
મધ્ય મળાશયનું કેન્સર એટલે મળાશયના વચ્ચેના ત્રીજા ભાગમાં થયેલી ગાંઠ — anal verge થી આશરે છ થી અગિયાર સેન્ટીમીટર ઉપર. આ ઊંચાઈ એટલા માટે અગત્યની છે કે ત્યાં ગાંઠની નીચે margin લેવા જેટલી જગ્યા બચે છે, અને છતાં આંતરડું પાછું જોડી શકાય — જે થોડું નીચે હોય તો હંમેશાં શક્ય નથી હોતું.
મળાશય લગભગ પંદર સેન્ટીમીટર લાંબું હોય છે અને surgeon એને ત્રણ ભાગમાં વહેંચે છે — તે કોઈ ચોપડીની વાત નથી, સાવ વ્યવહારુ કારણ છે. Anal verge થી ગાંઠની ઊંચાઈ નક્કી કરે છે કે ગાંઠની નીચે કેટલું આંતરડું કાઢવું પડશે, sphincter જોખમમાં છે કે નહીં, અને આસપાસનું ચરબીનું પડ — mesorectum — કેટલું કાઢવું પડશે. મધ્ય મળાશયની ગાંઠ અને નીચેના મળાશયની ગાંઠ એક જ રોગ છે, પણ બે જુદાં operation અને બે જુદાં પરિણામ.
એટલે ડૉ. હર્ષ શાહ આ ઊંચાઈ બરાબર નોંધાવે છે — અને બે વાર નોંધાવે છે. પહેલી વાર પહેલી મુલાકાતમાં digital rectal examination વખતે, અને બીજી વાર rigid sigmoidoscopy પર. કારણ સીધું છે: flexible scope sigmoid માં વળી જાય છે અને ગાંઠ ખરેખર છે એના કરતાં ઊંચી બતાવે છે. જે ગાંઠ ખરેખર નીચે છે એને “મધ્ય” લખી દેવાય તો એવો plan બને જે શરીરની રચના સહન નહીં કરે — અને પછી એ ભૂલ operation theatre માં સુધારવી પડે, જે સુધારવા માટેની સૌથી ખરાબ જગ્યા છે.
મોટા ભાગના દર્દીઓ જે લક્ષણ લઈને આવે છે તે છે લોહી પડવું. ઝાડામાં ભળેલું કાળું લોહી (ઉપર ચોંટેલું નહીં), લોહી સાથે ચીકણો પદાર્થ, અઠવાડિયાંથી બદલાયેલી ઝાડાની ટેવ, ગયા પછી પણ પૂરું ન થયાની લાગણી, કારણ વગર વજન ઘટવું કે ન સમજાય એવું anaemia — આ દરેકમાં મળાશયની તપાસ થવી જ જોઈએ. ડૉ. હર્ષ શાહ મસા, ચીરા કે ભગંદર (piles, fissure, fistula) ની સારવાર કરતા નથી. પણ એવા મળાશયના કેન્સર એ નિયમિત જુએ છે જેને મહિનાઓ સુધી “મસા” કહી દેવાયું હોય — એવી વ્યક્તિએ, જેણે કદી મળાશયની તપાસ કરી જ નહોતી.
મળાશયના કેન્સરમાં pelvic MRI જ મુખ્ય તપાસ છે, અને એ હાજર ન હોય ત્યાં સુધી સારવારનો કોઈ નિર્ણય લેવાતો નથી. તપાસ વખતે બનેલી છાપ નહીં, પણ આ scan જ નક્કી કરે છે કે chemotherapy પહેલાં આવશે કે નહીં, radiotherapy ઉમેરાશે કે નહીં, અને કેટલું mesorectum કાઢવું પડશે.
ડૉ. હર્ષ શાહ radiologist પાસેથી ફકરો નહીં, પણ structured report માંગે છે: ગાંઠ આંતરડાની દીવાલમાં કેટલે ઊંડે ઊતરી છે, ગાંઠથી mesorectal fascia — જે પડની બાજુમાં surgeon કાપે છે — સુધીનું અંતર, દીવાલની બહારની નસોમાં ગાંઠ ઘૂસી છે કે નહીં, lymph nodes ની સ્થિતિ, અને anal verge થી ઊંચાઈ. જે report માં margin નું અંતર લખ્યું ન હોય તે પાછો મોકલાય છે — કારણ કે આખો plan એ એક જ માપ પર ફરે છે.
| તપાસ | શું નક્કી કરે છે | ક્યારે |
|---|---|---|
| Digital rectal examination | Anal verge થી ઊંચાઈ, કઈ બાજુ, ગાંઠ હાલે છે કે ચોંટેલી છે | પહેલી મુલાકાતમાં, હંમેશાં |
| Rigid sigmoidoscopy સાથે biopsy | નિદાન પાકું કરે અને સાચી ઊંચાઈ નોંધે — flexible scope વધારે બતાવે છે | પહેલી મુલાકાતમાં કે તરત પછી |
| Pelvic MRI | મુખ્ય તપાસ — ઊંડાઈ, margin નું જોખમ, નસો, nodes. Radiotherapy જોઈશે કે નહીં એ આ નક્કી કરે | સારવારના કોઈ પણ નિર્ણય પહેલાં |
| આખું colonoscopy | ઉપરના આંતરડામાં બીજી ગાંઠ છે કે નહીં તે જોવા — થોડા દર્દીઓમાં હોય છે | Operation પહેલાં, કે અવરોધ હોય તો થોડા મહિના પછી |
| CT — છાતી, પેટ, pelvis | રોગ pelvis ની બહાર ફેલાયો છે કે નહીં | MRI સાથે જ |
| CEA લોહીની તપાસ | પછી સરખાવવા માટેનો baseline આંકડો — એ નિદાન નથી, માત્ર નજર રાખવાનો આંકડો છે | સારવાર શરૂ થાય તે પહેલાં |
| Biopsy પર MMR / MSI | જે નાના જૂથમાં immunotherapy કામ કરે છે તેને ઓળખે | દરેક મળાશયના કેન્સરમાં |
MRI પરથી મળાશયના કેન્સરને ત્રણ જૂથમાં વહેંચવામાં આવે છે, અને જૂથ જ ક્રમ નક્કી કરે છે. શરૂઆતની ગાંઠ સીધી operation માટે જાય. દીવાલની બહાર નીકળી હોય પણ margin સારી રીતે દૂર હોય તો operation પહેલાં માત્ર chemotherapy — radiotherapy બાજુ પર. Margin ને અડતી કે એમાં ઘૂસેલી ગાંઠને radiotherapy જોઈએ જ, અને આખી સારવાર operation પહેલાં અપાય છે.
અહીં જ મધ્ય મળાશયનું કેન્સર નીચેના મળાશયના કેન્સરથી સૌથી વધુ જુદું પડે છે. Pelvic radiotherapy કામ કરે છે, પણ મફતમાં નથી આવતી: ઝાડાની ટેવ પર, જાતીય અને પેશાબની ક્રિયા પર, અને પ્રજનનક્ષમતા પર એની કાયમી અસર રહે છે. વર્ષો સુધી દીવાલ ભેદી ગયેલી દરેક ગાંઠને એ અપાતી. હવે સ્પષ્ટ છે કે જ્યાં MRI બતાવે કે margin આરામથી દૂર છે, ત્યાં operation પહેલાંની chemotherapy એટલું જ કામ કરે છે — અને radiotherapy એમના માટે અનામત રાખી શકાય જેમની ગાંઠ જવાબ ન આપે. મધ્ય મળાશયની ગાંઠો જ સૌથી વધુ વાર આ જૂથમાં બેસે છે, અને તમે એમાં છો કે નહીં એ જાણવા જેવું છે.
| MRI શું બતાવે છે | શું કરવામાં આવે છે | શા માટે |
|---|---|---|
| શરૂઆતની ગાંઠ, margin દૂર, nodes સાફ | સીધું operation — anterior resection સાથે total mesorectal excision | રાહ જોવાથી કશું મળતું નથી; chemotherapy નો નિર્ણય પછી pathology જોઈને |
| દીવાલ ભેદી ગઈ, margin આરામથી દૂર, થોડા nodes | Operation પહેલાં માત્ર chemotherapy — radiotherapy વગર | કેન્સર પરનો કાબૂ છોડ્યા વગર radiotherapy ની કાયમી અસરો ટળે છે |
| Margin ને અડતી કે એમાં ઘૂસેલી ગાંઠ, નસોમાં ગાંઠ, મોટા nodes | પહેલાં આખી chemotherapy અને radiotherapy, પછી operation | ગાંઠ margin થી દૂર ખસે છે, અને તમે સૌથી મજબૂત હો ત્યારે છુપાયેલો રોગ પણ સારવાર પામે છે |
| ગાંઠે આંતરડું બંધ કરી દીધું છે | પહેલાં defunctioning stoma, પછી સારવાર, પછી resection | Staging વગરના મળાશયના કેન્સરનું emergency operation એ oncological ભૂલ છે |
આમાંનો દરેક નિર્ણય multidisciplinary meeting માં લેવાય છે, surgeon એકલા નહીં. ડૉ. હર્ષ શાહનો નિયમ મળાશય માટે આંતરડાના બાકીના ભાગ કરતાં કડક છે: MRI અને CT આવી જાય એટલે દરેક કેસ meeting માં જાય, અને radiotherapy બાજુ પર મૂકવાનો દરેક નિર્ણય ફરી એ જ meeting માં જાય. Radiotherapy પછી operation જાણીજોઈને થોડાં અઠવાડિયાં પછી રખાય છે — તાજેતરમાં radiation લીધેલા pelvis માં operation કરવું એટલે જોડાણ અને ઘા બંને સામે જોખમ ઊભું કરવું.
મધ્ય મળાશયના કેન્સર માટેનું પ્રમાણભૂત operation છે anterior resection: ગાંઠવાળો મળાશયનો ભાગ એના અખંડ ચરબીના પડ સાથે કાઢવામાં આવે છે, અને ઉપરનું આંતરડું નીચેના મળાશય સાથે જોડાય છે. એ જોડાણ રૂઝાય ત્યાં સુધી એને સાચવવા ઘણી વાર કામચલાઉ ileostomy મૂકાય છે, જે થોડા મહિના પછી બંધ કરી દેવાય છે.
Operation નો જે ભાગ નક્કી કરે છે કે કેન્સર pelvis માં પાછું આવશે કે નહીં — તે જોડાણ નથી, તે પડ છે. મળાશય ચરબી અને lymph nodes ની એક ચાદરમાં બેસે છે, જેને mesorectum કહે છે, અને એની ઉપર પાતળું પડ હોય છે. આખા operation નો હેતુ એ જ છે કે એ પડની બહાર, લોહી વગરના plane માં કાપીને, પડ ફાટ્યા વગર આખો specimen કાઢવો — ચારે બાજુ સામાન્ય પેશીની ચોખ્ખી કિનારી સાથે. મધ્ય મળાશયની ગાંઠમાં mesorectum ગાંઠની ઠીકઠીક નીચે સુધી લેવાય છે, છેક pelvic floor સુધી નહીં — અને એ જ એક કારણ છે કે પછીની ક્રિયા નીચેની ગાંઠ કરતાં સામાન્ય રીતે સારી રહે છે.
એ પડની ગુણવત્તાને pathologist specimen પર grade આપે છે, અને ગાંઠ કપાયેલી કિનારીથી કેટલી નજીક હતી તે પણ લખે છે. ડૉ. હર્ષ શાહ histology report ની એ બે લીટીઓને કાગળિયું નહીં, પોતાના operation નો હિસાબ ગણે છે — અને બે અઠવાડિયાંની મુલાકાતમાં એ તમારી સાથે ચર્ચાય છે.
Theatre માં બે નિર્ણય લેવાય છે, જે અગાઉથી જાણવા જેવા છે. પહેલો છે રક્ષણ આપતી ileostomy: એ જોડાણને લીક થતું અટકાવતી નથી, પણ લીકને આફતમાંથી સંભાળી શકાય એવી સ્થિતિમાં ફેરવે છે — અને નીચેના જોડાણ માટે એ સોદો સામાન્ય રીતે સાચો છે. બીજો એ કે બાજુના અંગ સાથે ચોંટેલી ગાંઠને કદી ઉખાડીને છૂટી પાડવામાં આવતી નથી; એ જેની સાથે ચોંટી હોય તેની સાથે જ નીકળે, નહીં તો operation નો હેતુ જ નિષ્ફળ જાય.
માપ કપાયેલા ચીરાનું નહીં, બહાર નીકળેલા specimen ની ગુણવત્તાનું લેવાય છે. ડૉ. હર્ષ શાહ દરેક pelvis જોઈને approach પસંદ કરે છે, અને plane હાથમાંથી જતું લાગે તો ખચકાયા વગર convert કરે છે — એ નિર્ણય technique ના પક્ષે નહીં, દર્દીના પક્ષે લેવાય છે.
પ્રજનનક્ષમતા સાચવવાની ચર્ચા pelvic radiotherapy પહેલાં થવી જોઈએ, પછી નહીં. અને stoma nurse theatre પહેલાં જ પેટ પર જગ્યા markકરે છે — ભલે stoma માત્ર શક્યતા હોય. બંને નિયમિત ભુલાય છે, અને બંને પછીથી સુધારી શકાતાં નથી.
Pelvic radiotherapy પ્રજનનક્ષમતા પર અસર કરે છે, અને શુક્રાણુ કે બીજ સાચવવાની વાત સમયસર જ થઈ શકે: એક વાર સારવાર શરૂ થઈ ગઈ પછી એ તક જતી રહે છે. એટલે જે ઉંમરે આ લાગુ પડે, ત્યાં પહેલી જ મુલાકાતમાં — plan પાકો થાય એ પહેલાં — આ વાત ઉઠાવવામાં આવે છે, ભલે કેન્સરના નિદાનના જ અઠવાડિયામાં એ વાત કરવી અઘરી લાગે.
Stoma ની જગ્યા stoma nurse તમને બેસાડીને, ઊભા રાખીને અને સુવડાવીને markકરે છે. એ marking વગર મૂકાયેલો stoma કોઈ વળાંકમાં કે પટ્ટાની નીચે આવી જાય, અને પછીના મહિનાઓ જરૂર કરતાં ઘણા અઘરા બનાવી દે. Plan stoma ટાળવાનો હોય તોય marking થાય છે — કારણ કે theatre માં plan બદલાઈ શકે છે.
Operation પહેલાંની તૈયારી રૂટિન નહીં, ઇરાદાપૂર્વકની હોય છે: anaemia અગાઉથી સુધારવું (operation ના દિવસે લોહી ચડાવીને નહીં), sugar કાબૂમાં લેવું, તમાકુ અને દારૂ અઠવાડિયાં પહેલાં બંધ, વજન ઘટ્યું હોય ત્યાં પોષણ સુધારવું, અને આંતરડાની તૈયારી સાથે મોઢેથી antibiotic. Theatre ની નજીક સુધી પાણી જેવાં પ્રવાહી ચાલુ રહે છે, અને operation ના દિવસે જ તમને પથારીની બહાર બેસાડીને પીવડાવવામાં આવે છે.
★★★★★
★★★★★
★★★★★
આ ડૉ. હર્ષ શાહના Google listings પરથી લીધેલાં, મળાશયના કેન્સરની સારવાર લીધેલા દર્દીઓનાં reviews છે — જેમના તેમ, શબ્દેશબ્દ, મૂળ જોડણી સાથે.
પહેલી મુલાકાતથી પૂરી રૂઝ સુધી પાંચ તબક્કા છે, અને દરેક તબક્કે તમને કહેવામાં આવે છે કે હવે પછી શું અને ક્યારે.
મળાશયના કેન્સરનું operation મોટા ભાગની health insurance policy માં આવરી લેવાય છે, અને Dr. Jivraj Mehta Hospital, વાસણા, અમદાવાદ ખાતે cashless સુવિધા છે. અંદાજ કયું operation, કયો room category, કેટલા દિવસનો રોકાણ અને chemotherapy કે radiotherapy સારવારનો ભાગ છે કે નહીં — એના પર આધાર રાખે છે. એટલે અંદાજ યાદીમાંથી નહીં, તમારા કેસ માટે બનાવવામાં આવે છે.
અંદાજ કઈ બાબતોથી બદલાય: કયું operation અને કયા approach થી; રક્ષણ આપતી ileostomy મૂકાઈ અને પછી બંધ કરવી પડશે કે નહીં (એ બીજું ટૂંકું admission છે); તમે પસંદ કરેલો room category; રોકાણની લંબાઈ, જે recovery અટકે તો વધે; plan માં chemotherapy કે radiotherapy સાથે છે કે નહીં; અને plan બનાવવા તથા પછી નજર રાખવા માટે જરૂરી pathology અને imaging.
વીમાની બાબતમાં ઓફિસ clinical justification સાથે pre-authorisation ના કાગળ તૈયાર કરે છે, અને policy પરવાનગી આપે ત્યાં દાખલ થતાં પહેલાં જ cashless મંજૂરી માંગવામાં આવે છે. Policy document, ઓળખપત્ર, જૂના હોસ્પિટલ record, બધી imaging — film ઉપરાંત disc પર પણ — અને biopsy report સાથે લાવો. Policy કંઈ નકારે તો એનું કારણ તમને સ્પષ્ટ સમજાવવામાં આવે છે, અને આધાર હોય તો appeal લખી આપવામાં આવે છે.
મધ્ય મળાશયના કેન્સરમાં લગભગ ક્યારેય નહીં. એ ઊંચાઈએ ગાંઠની નીચે ચોખ્ખી margin લેવા જેટલી જગ્યા હોય છે અને આંતરડું પાછું જોડી શકાય છે. જે સામાન્ય છે તે કામચલાઉ ileostomy — નવું જોડાણ રૂઝાય ત્યાં સુધી એને સાચવવા માટે — અને સારવાર પૂરી થયે, જોડાણ તપાસીને, એ બંધ કરી દેવાય છે.
ક્યારેક હા — અને મધ્ય મળાશયના કેન્સરમાં એ સૌથી વધુ વાર શક્ય બને છે. જ્યાં MRI બતાવે કે margin આરામથી દૂર છે, ત્યાં operation પહેલાં માત્ર chemotherapy એ સ્વીકૃત રસ્તો છે, અને radiotherapy એમના માટે રખાય છે જેમની ગાંઠ જવાબ ન આપે. Margin ને અડતી કે એમાં ઘૂસેલી ગાંઠમાં આ લાગુ પડતું નથી — એને radiotherapy જોઈએ જ.
પહેલી સગાઈના સંબંધીને મળાશય કે મોટા આંતરડાનું કેન્સર થયું હોય તો તમારું જોખમ વધે છે, અને તમારે વહેલા screening શરૂ કરવું જોઈએ. અમુક પરિવારોમાં વારસાગત કારણ હોય છે, અને એ biopsy પરની MMR તપાસથી પકડાય છે. કુટુંબનો ઇતિહાસ પહેલી મુલાકાતમાં જ કહો — એનાથી તમારા માટે અને તમારાં ભાઈ-બહેન તથા સંતાનો માટેની સલાહ બદલાય છે.
એ આધાર રાખે છે કે કયા scope એ માપ્યું. Flexible scope વળી જાય છે અને ઊંચાઈ વધારે બતાવે છે, એટલે flexible scope પર 10 cm લખાયેલી ગાંઠ rigid scope પર નીચી નીકળી શકે. ડૉ. હર્ષ શાહ પહેલી મુલાકાતમાં ફરી માપે છે, કારણ કે ઊંચાઈ બદલાય એટલે કેટલું mesorectum કાઢવું એ બદલાય છે.
Approach કરતાં બહાર નીકળેલા specimen ની ગુણવત્તા વધુ અગત્યની છે. ડૉ. હર્ષ શાહ દરેક pelvis જોઈને approach પસંદ કરે છે.
ડૉ. હર્ષ શાહ Dr. Jivraj Mehta Hospital, વાસણા, અમદાવાદ માં બેસે છે.
મળાશયના કેન્સરના operation માટે દર્દીઓ આખા ગુજરાતમાંથી આવે છે — ગાંધીનગર, રાજકોટ, સુરત, વડોદરા, ભાવનગર, જામનગર, જૂનાગઢ, મહેસાણા અને કચ્છ — તથા રાજસ્થાન અને મધ્યપ્રદેશથી પણ. અમદાવાદની બહારથી આવતા હો તો scans અને reports સાથે લાવો, જેથી જે દિવસે આવો તે દિવસ તપાસ ગોઠવવામાં નહીં, નિર્ણય લેવામાં જાય.
આ ઓપરેશન આંતરડા (કોલોરેક્ટલ) સર્જરીનો એક ભાગ છે. મોટા આંતરડા અને મળાશયની કઈ તકલીફમાં સર્જનને મળવું, અને પહેલી મુલાકાતમાં કયા રિપોર્ટ્સ લાવવા — વાંચો: અમદાવાદમાં આંતરડા (કોલોરેક્ટલ) સર્જન · Colorectal surgeon in Ahmedabad (English)
Pelvic MRI અને scope નો report લઈને આવો. આ બે કાગળ જ નક્કી કરે છે કે radiotherapy તમારી સારવારનો ભાગ બનશે કે નહીં — અને એ સારવાર શરૂ થાય એ પહેલાં જ નક્કી થવું જોઈએ. ફોન +91-63555-64601 · ડૉ. હર્ષ શાહની ઓફિસને WhatsApp કરો
Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.
Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.
Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.